چرا موسی الواح را بر زمين زد آيا اين کار از پيامبر درست است؟
چرا موسی الواح را بر زمين زد آيا اين کار از پيامبر درست است ؟
پرسش
پاسخ
«وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً[1] قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَ أَلْقَى الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُوني وَ كادُوا يَقْتُلُونَني فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْني مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمين[2]».
اين آيه به خوبى نشان مىدهد كه موسى ع به هنگام بازگشت از ميعادگاه پروردگار و قبل از آنكه با بنى اسرائيل روبرو بشود، خشمناك و اندوهگين بود، و اين به خاطر آن است كه خداوند در ميعادگاه، جريان را به موسى ع گفته بود كه من قوم تو را بعد از تو آزمودم، و سامرى آنها را گمراه ساخت «قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ» (سوره طه آيه 85).
سپس موسى ع به آنها گفت:" آيا در فرمان پروردگار خود، عجله نموديد" «أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ».
گرچه مفسران در تفسير اين جمله، سخن بسيار گفتهاند و احتمالات گوناگون دادهاند، ولى ظاهر آيات نشان مىدهد كه منظور اين است كه شما در برابر فرمان خدا به نسبت تمديد مدت سى شب به چهل شب، عجله به خرجداديد و در قضاوت شتاب نموديد، نيامدن مرا دليل بر مرگ و يا خلف وعده گرفتيد، در حالى كه لازم بود حد اقل كمى تامل كنيد تا چند روزى بگذرد و حقيقت امر روشن گردد.
در اين هنگام كه موسى ع در برابر لحظاتى بحرانى و طوفانى از زندگى بنى اسرائيل قرار گرفته بود، سر تا پايش از شدت خشم برافروخته و اندوه عميقى بر روح او سنگينى مىكرد، و شديدا نگران آينده بنى اسرائيل بود، زيرا تخريب و فساد كار آسانى است، و گاه از دست يك نفر خرابىهاى بزرگى ساخته است، ولى اصلاح و ترميم كار مشكلى است.
مخصوصا در ميان يك ملت نادان و لجوج و متعصب، اگر نغمه مخالفى سر داده شود، برچيدن آثار شوم آن به اين آسانى ممكن نيست.
موسى ع در اينجا بايد خشم شديد خود را آشكار سازد و دست به بالاترين عكس العملها بزند آن چنان كه افكار تخدير شده بنى اسرائيل را به هم بريزد و انقلابى در آن جامعه منحرف شده از حق ايجاد كند، در غير اين صورت بازگشت آنها به آسانى ممكن نيست.
قرآن عكس العمل شديد موسى ع را در برابر اين صحنه و در اين لحظات بحرانى و طوفانى چنين بازگو مىكند" موسى بىدرنگ الواح تورات را از دست خود بيفكند و به سراغ برادرش هارون رفت و سر و ريش او را گرفت و به سوى خود كشيد"! «وَ أَلْقَى الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ».
چنان كه از آيات ديگر قرآن مخصوصا سوره طه استفاده مىشود علاوه بر اينها شديدا هارون را مورد سرزنش و ملامت قرار داد و بر او بانگ زد كه آيا در حفظ عقائد جامعه بنى اسرائيل كوتاهى كردى و با فرمان من مخالفت نمودى؟ «[3]»
در حقيقت اين واكنش از يك سو روشنگر حال درونى موسى ع و التهاب و بيقرارى و ناراحتى شديد او در برابر بتپرستى و انحراف آنها بود، و از سوى ديگر وسيله مؤثرى براى تكان دادن مغزهاى خفته بنى اسرائيل و توجه دادن آنها به زشتى فوق العاده اعمالشان.
بنا بر اين اگر فرضا انداختن الواح تورات در اينجا زنندگى داشته باشد و حمله به سوى برادر كار صحيحى به نظر نرسد. اما با توجه به اين حقيقت كه بدون ابراز اين واكنش شديد، و عكس العمل پر هيجان، هيچ گاه بنى اسرائيل به اهميت و عمق خطاى خويش پى نمىبردند و ممكن بود آثار بتپرستى در اعماق ذهنشان باقى بماند، اين كار نه تنها نكوهيده نبود بلكه واجب و لازم محسوب مىگرديد. قوه غضب اگر در جای خود تحریک شود امر مفید و لازمی است و همیشه مذموم نیست.
و از اينجا روشن مىشود كه ما هيچ نيازى به توجيهاتى كه بعضى از مفسران براى سازش دادن واكنش موسى ع با مقام عصمت انبياء ذكر كردهاند نمىبينيم.[4]
اما مساله حضرت موسى و خضر :
در حديثى از" ابن عباس" از" ابى بن كعب" مىخوانيم كه از رسول خدا ص چنين نقل مىكند: يك روز موسى در ميان بنى اسرائيل مشغول خطابه بود، كسى از او پرسيد در روى زمين چه كسى از همه اعلم است؟ موسى گفت كسى عالمتر از خود سراغ ندارم، در اين هنگام به موسى وحى شد كه ما بندهاى داريم در" مجمع البحرين" كه از تو دانشمندتر است، در اينجا موسى از خدا تقاضا كرد كه به ديدار اين مرد عالم نائل گردد، و خدا راه وصول به اين هدف را به او نشان داد [5].
نظير اين حديث از امام صادق ع نيز نقل شده است [6]. در حقيقت اين هشدارى بود به موسى كه با تمام علم و دانشش هرگز خود را برترين شخص نداند.
حضرت موسی پس از اين که برای رسيدن به حضور مرد عالم راه افتاد ، اورا در مجمع البحرين ملاقات نمود که قرآن کريم جريان ملاقات را در آيات (65-69) سوره مبارکه کهف اينگونه بيان می فرمايد:
«فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (65) قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (66) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (67) وَ كَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (68) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَ لا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (69)»
«قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً» (70) ترجمه: - (در آنجا) بندهاى از بندگان ما را يافتند كه او را مشمول رحمت خود ساخته و از سوى خود علم فراوانى به او تعليم داده بوديم. - موسى به او گفت آيا من از تو پيروى كنم تا از آنچه به تو تعليم داده شده است و مايه رشد و صلاح است به من بياموزى؟! - گفت تو هرگز نمىتوانى با من شكيبايى كنى! 68- و چگونه مىتوانى در برابر چيزى كه از رموزش آگاه نيستى شكيبا باشى.- (موسى) گفت انشاء اللَّه مرا شكيبا خواهى يافت، و در هيچ كارى مخالفت فرمان تو نخواهم كرد.
همان گونه که ملاحظه می گردد در اين جريان خود حضرت موسی درخواست همراهی نموده و حضرت خضر هم قبول می کند و بحث ولايت و امر و دستوری از ناحيه ی مرد عالم در کار نبوده است همان گونه که بحث جدايي آن ها هم از سر مخالفت نبوده بلکه با موافقت طرفين صورت می گيرد.
ولى در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه آيا نبايد پيامبر اولوا العزم و صاحب رسالت دانشمندترين فرد زمان خودش باشد؟
مىگوئيم: بايد دانشمندترين آنها نسبت به قلمرو ماموريتش، يعنى نظام، تشريع باشد، و موسى چنين بود، اما همان گونه كه در نخستين نكتهها بازگو كرديم قلمرو ماموريت دوست عالمش قلمرو جداگانهاى بود كه ارتباطى به عالم تشريع نداشت، و به تعبير ديگر آن مرد عالم، از اسرارى آگاه بود كه دعوت نبوت بر آن متكى نبود.[7]
اما اين که آيا حضرت خضر دارای ولايت بر موسی بوده ، ما در منابع به مطلبی در اين مورد بر نخورديم.
اتفاقا در حديثى كه از امام صادق ع نقل شده با صراحت مىخوانيم كه موسى از خضر آگاهتر بود يعنى در علم شرع [8] و شايد نيافتن پاسخ براى اين سؤال، و همچنين سؤال مربوط به نسيان، سبب شده است كه بعضى اين موسى را موسى بن عمران ندانند، و بر شخص ديگرى منطبق سازند، اما با حل اين مشكل جايى براى آن سخن باقى نخواهد ماند.
از حديثى كه از امام على بن موسى الرضا ع نقل شده نيز اين نكته استفاده مىشود كه قلمرو ماموريت اين دو بزرگوار با يكديگر متفاوت بوده و هر كدام در كار خود از ديگرى آگاهتر بود [9].
ذكر اين نكته نيز جالب است كه در حديثى از پيامبر ص چنين آمده:
" هنگامى كه موسى خضر را ملاقات كرد، پرندهاى در برابر آن دو ظاهر شد قطرهاى با منقارش از آب برداشت، خضر به موسى گفت مىدانى پرنده چه مىگويد؟
موسى گفت چه مىگويد؟ خضر گفت: مىگويد:" ما علمك و علم موسى فى علم اللَّه الا كما اخذ منقارى من الماء":" دانش تو و دانش موسى در برابر علم خداوند همانند قطرهاى است كه منقار من از آب برداشت" [10].
[1])" اسف" آن چنان كه" راغب" در" مفردات" مىگويد به معنى" اندوه" توأم" با خشم" است، اين كلمه گاهى به هر يك از اين دو به تنهايى نيز اطلاق مىشود و ريشه اصلى آن اين است كه انسان شديدا از چيزى ناراحت شود، طبيعى است اگر اين ناراحتى نسبت به افراد زيردست باشد به صورت خشم و نشان دادن عكس العمل خشمآلود ظاهر مىشود، و اگر نسبت به افراد بالادست و كسانى كه تاب مقاومت در برابر آنها نيست بوده باشد به شكل اندوه آشكار مىگردد از ابن عباس نيز نقل شده كه حزن و غضب (اندوه و خشم) يك ريشه دارد اگر چه لفظ آنها مختلف است.
[2] . اعراف/150.
[3] . سوره طه آيه 92- 93.
[4] . تفسير نمونه، ج6، ص: 378 .
[5] . مجمع البيان جلد ششم صفحه 481. (به طور تلخيص)
[6] . نور الثقلين جلد سوم صفحه 275.
[7] . تفسير نمونه، ج12، ص: 515.
[8] . الميزان جلد 13 صفحه 383.
[9] . مجمع البيان جلد 6 صفحه 480.
[10] . در المنثور و كتب ديگر (طبق نقل تفسير الميزان ذيل آيه مورد بحث).
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 9 امرداد 01
- بازدید
- ۶۱
چرا موسی الواح را بر زمين زد آيا اين کار از پيامبر درست است ؟
- نشان کردن
پرسش
چرا موسی الواح را بر زمين زد آيا اين کار از پيامبر درست است؟
پاسخ
«وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً[1] قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَ أَلْقَى الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُوني وَ كادُوا يَقْتُلُونَني فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْني مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمين[2]».
اين آيه به خوبى نشان مىدهد كه موسى ع به هنگام بازگشت از ميعادگاه پروردگار و قبل از آنكه با بنى اسرائيل روبرو بشود، خشمناك و اندوهگين بود، و اين به خاطر آن است كه خداوند در ميعادگاه، جريان را به موسى ع گفته بود كه من قوم تو را بعد از تو آزمودم، و سامرى آنها را گمراه ساخت «قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ» (سوره طه آيه 85).
سپس موسى ع به آنها گفت:" آيا در فرمان پروردگار خود، عجله نموديد" «أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ».
گرچه مفسران در تفسير اين جمله، سخن بسيار گفتهاند و احتمالات گوناگون دادهاند، ولى ظاهر آيات نشان مىدهد كه منظور اين است كه شما در برابر فرمان خدا به نسبت تمديد مدت سى شب به چهل شب، عجله به خرجداديد و در قضاوت شتاب نموديد، نيامدن مرا دليل بر مرگ و يا خلف وعده گرفتيد، در حالى كه لازم بود حد اقل كمى تامل كنيد تا چند روزى بگذرد و حقيقت امر روشن گردد.
در اين هنگام كه موسى ع در برابر لحظاتى بحرانى و طوفانى از زندگى بنى اسرائيل قرار گرفته بود، سر تا پايش از شدت خشم برافروخته و اندوه عميقى بر روح او سنگينى مىكرد، و شديدا نگران آينده بنى اسرائيل بود، زيرا تخريب و فساد كار آسانى است، و گاه از دست يك نفر خرابىهاى بزرگى ساخته است، ولى اصلاح و ترميم كار مشكلى است.
مخصوصا در ميان يك ملت نادان و لجوج و متعصب، اگر نغمه مخالفى سر داده شود، برچيدن آثار شوم آن به اين آسانى ممكن نيست.
موسى ع در اينجا بايد خشم شديد خود را آشكار سازد و دست به بالاترين عكس العملها بزند آن چنان كه افكار تخدير شده بنى اسرائيل را به هم بريزد و انقلابى در آن جامعه منحرف شده از حق ايجاد كند، در غير اين صورت بازگشت آنها به آسانى ممكن نيست.
قرآن عكس العمل شديد موسى ع را در برابر اين صحنه و در اين لحظات بحرانى و طوفانى چنين بازگو مىكند" موسى بىدرنگ الواح تورات را از دست خود بيفكند و به سراغ برادرش هارون رفت و سر و ريش او را گرفت و به سوى خود كشيد"! «وَ أَلْقَى الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ».
چنان كه از آيات ديگر قرآن مخصوصا سوره طه استفاده مىشود علاوه بر اينها شديدا هارون را مورد سرزنش و ملامت قرار داد و بر او بانگ زد كه آيا در حفظ عقائد جامعه بنى اسرائيل كوتاهى كردى و با فرمان من مخالفت نمودى؟ «[3]»
در حقيقت اين واكنش از يك سو روشنگر حال درونى موسى ع و التهاب و بيقرارى و ناراحتى شديد او در برابر بتپرستى و انحراف آنها بود، و از سوى ديگر وسيله مؤثرى براى تكان دادن مغزهاى خفته بنى اسرائيل و توجه دادن آنها به زشتى فوق العاده اعمالشان.
بنا بر اين اگر فرضا انداختن الواح تورات در اينجا زنندگى داشته باشد و حمله به سوى برادر كار صحيحى به نظر نرسد. اما با توجه به اين حقيقت كه بدون ابراز اين واكنش شديد، و عكس العمل پر هيجان، هيچ گاه بنى اسرائيل به اهميت و عمق خطاى خويش پى نمىبردند و ممكن بود آثار بتپرستى در اعماق ذهنشان باقى بماند، اين كار نه تنها نكوهيده نبود بلكه واجب و لازم محسوب مىگرديد. قوه غضب اگر در جای خود تحریک شود امر مفید و لازمی است و همیشه مذموم نیست.
و از اينجا روشن مىشود كه ما هيچ نيازى به توجيهاتى كه بعضى از مفسران براى سازش دادن واكنش موسى ع با مقام عصمت انبياء ذكر كردهاند نمىبينيم.[4]
اما مساله حضرت موسى و خضر :
در حديثى از" ابن عباس" از" ابى بن كعب" مىخوانيم كه از رسول خدا ص چنين نقل مىكند: يك روز موسى در ميان بنى اسرائيل مشغول خطابه بود، كسى از او پرسيد در روى زمين چه كسى از همه اعلم است؟ موسى گفت كسى عالمتر از خود سراغ ندارم، در اين هنگام به موسى وحى شد كه ما بندهاى داريم در" مجمع البحرين" كه از تو دانشمندتر است، در اينجا موسى از خدا تقاضا كرد كه به ديدار اين مرد عالم نائل گردد، و خدا راه وصول به اين هدف را به او نشان داد [5].
نظير اين حديث از امام صادق ع نيز نقل شده است [6]. در حقيقت اين هشدارى بود به موسى كه با تمام علم و دانشش هرگز خود را برترين شخص نداند.
حضرت موسی پس از اين که برای رسيدن به حضور مرد عالم راه افتاد ، اورا در مجمع البحرين ملاقات نمود که قرآن کريم جريان ملاقات را در آيات (65-69) سوره مبارکه کهف اينگونه بيان می فرمايد:
«فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (65) قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (66) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (67) وَ كَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (68) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَ لا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (69)»
«قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً» (70) ترجمه: - (در آنجا) بندهاى از بندگان ما را يافتند كه او را مشمول رحمت خود ساخته و از سوى خود علم فراوانى به او تعليم داده بوديم. - موسى به او گفت آيا من از تو پيروى كنم تا از آنچه به تو تعليم داده شده است و مايه رشد و صلاح است به من بياموزى؟! - گفت تو هرگز نمىتوانى با من شكيبايى كنى! 68- و چگونه مىتوانى در برابر چيزى كه از رموزش آگاه نيستى شكيبا باشى.- (موسى) گفت انشاء اللَّه مرا شكيبا خواهى يافت، و در هيچ كارى مخالفت فرمان تو نخواهم كرد.
همان گونه که ملاحظه می گردد در اين جريان خود حضرت موسی درخواست همراهی نموده و حضرت خضر هم قبول می کند و بحث ولايت و امر و دستوری از ناحيه ی مرد عالم در کار نبوده است همان گونه که بحث جدايي آن ها هم از سر مخالفت نبوده بلکه با موافقت طرفين صورت می گيرد.
ولى در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه آيا نبايد پيامبر اولوا العزم و صاحب رسالت دانشمندترين فرد زمان خودش باشد؟
مىگوئيم: بايد دانشمندترين آنها نسبت به قلمرو ماموريتش، يعنى نظام، تشريع باشد، و موسى چنين بود، اما همان گونه كه در نخستين نكتهها بازگو كرديم قلمرو ماموريت دوست عالمش قلمرو جداگانهاى بود كه ارتباطى به عالم تشريع نداشت، و به تعبير ديگر آن مرد عالم، از اسرارى آگاه بود كه دعوت نبوت بر آن متكى نبود.[7]
اما اين که آيا حضرت خضر دارای ولايت بر موسی بوده ، ما در منابع به مطلبی در اين مورد بر نخورديم.
اتفاقا در حديثى كه از امام صادق ع نقل شده با صراحت مىخوانيم كه موسى از خضر آگاهتر بود يعنى در علم شرع [8] و شايد نيافتن پاسخ براى اين سؤال، و همچنين سؤال مربوط به نسيان، سبب شده است كه بعضى اين موسى را موسى بن عمران ندانند، و بر شخص ديگرى منطبق سازند، اما با حل اين مشكل جايى براى آن سخن باقى نخواهد ماند.
از حديثى كه از امام على بن موسى الرضا ع نقل شده نيز اين نكته استفاده مىشود كه قلمرو ماموريت اين دو بزرگوار با يكديگر متفاوت بوده و هر كدام در كار خود از ديگرى آگاهتر بود [9].
ذكر اين نكته نيز جالب است كه در حديثى از پيامبر ص چنين آمده:
" هنگامى كه موسى خضر را ملاقات كرد، پرندهاى در برابر آن دو ظاهر شد قطرهاى با منقارش از آب برداشت، خضر به موسى گفت مىدانى پرنده چه مىگويد؟
موسى گفت چه مىگويد؟ خضر گفت: مىگويد:" ما علمك و علم موسى فى علم اللَّه الا كما اخذ منقارى من الماء":" دانش تو و دانش موسى در برابر علم خداوند همانند قطرهاى است كه منقار من از آب برداشت" [10].
[1])" اسف" آن چنان كه" راغب" در" مفردات" مىگويد به معنى" اندوه" توأم" با خشم" است، اين كلمه گاهى به هر يك از اين دو به تنهايى نيز اطلاق مىشود و ريشه اصلى آن اين است كه انسان شديدا از چيزى ناراحت شود، طبيعى است اگر اين ناراحتى نسبت به افراد زيردست باشد به صورت خشم و نشان دادن عكس العمل خشمآلود ظاهر مىشود، و اگر نسبت به افراد بالادست و كسانى كه تاب مقاومت در برابر آنها نيست بوده باشد به شكل اندوه آشكار مىگردد از ابن عباس نيز نقل شده كه حزن و غضب (اندوه و خشم) يك ريشه دارد اگر چه لفظ آنها مختلف است.
[2] . اعراف/150.
[3] . سوره طه آيه 92- 93.
[4] . تفسير نمونه، ج6، ص: 378 .
[5] . مجمع البيان جلد ششم صفحه 481. (به طور تلخيص)
[6] . نور الثقلين جلد سوم صفحه 275.
[7] . تفسير نمونه، ج12، ص: 515.
[8] . الميزان جلد 13 صفحه 383.
[9] . مجمع البيان جلد 6 صفحه 480.
[10] . در المنثور و كتب ديگر (طبق نقل تفسير الميزان ذيل آيه مورد بحث).
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 9 امرداد 01
- بازدید
- ۶۱
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.