يکي از القاب و صفاتي که براي حضرت مهدي(عج) در روايات و همچنين در زيارت مخصوص ايشان و يا ساير دعاها وجود دارد خليفه الله في ارضه به معناي جانشين خدا در زمينش مي باشد.

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

يکي از القاب و صفاتي که براي حضرت مهدي(عج) در روايات و همچنين در زيارت مخصوص ايشان و يا ساير دعاها وجود دارد خليفه الله في ارضه به معناي جانشين خدا در زمينش مي باشد. از طرفي ديگر ما معتقديم و مي دانيم که خداوند متعال بر هر کاري توانا و زنده است. مي خواستم بدانم چه ارتباطي ميان اين دو قضيه وجود دارد؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

در اين سؤال چنين تصور شده که قدرت مطلقه خداوند متعال اقتضاء دارد که خداوند تمام کارها را خود انجام بدهد و نيازي نيست که براي انجام و تحقق اموري از قبيل هدايت، اصلاح و تکامل بشر، خليفه به عنوان پيامبر و يا امام در روي زمين وجود داشته باشد زيرا خداوند قادر علي الاطلاق است و مي تواند همه را صلاح و هدايت يافته و کامل و... بيافريند و اگر هم نيازي به راهنماي دارند خود، آنان را مستقيما راهنمايي کند.

منشأ اين توهم حداقل غفلت از دو مطلب است يکي اين که کمال انسان در گرو اختيار و آزادي اوست و ديگر اين که خداوند علاوه بر صفت قدرت داراي صفاتي ديگري هست که اقتضاء خاص خودش را دارد. بنابراين در دو قسمت پاسخ پرسش فوق ارائه مي گردد شايد مفيد افتد.

الف) مي دانيم کمال هر موجودي متناسب با خود آن موجود است و در ميان موجودات، انسان موجودي است که خدا او را آزاد و مختار و داراي قوه تشخيص خوب و بد آفريده و اولين انساني که پا به عرصه عالم گذاشته خليفه و حجت خدا در روي زمين بوده و پيوستگي و ارتباط با عالم غيب داشته و آخرين انسان نيز حجت خدا خواهد بود و جهان انسان هيچ گاه از موجودي که حامل روح «إني جاعل في الارض خليفه» باشد خالي نخواهد بود. و اين مطلب در جاي خود به اثبات رسيده است.

و همان طوري که اشاره شد انسان موجودي است داراي اراده و اختيار، و کمال او در اين است که بعد از تشخيص خوب از بد، خود نيکي را انتخاب کند چون نيکي که خود انتخاب نکرده و از خارج به او تحميل شده است اصلا برايش نيکي نيست مثلا صداقت، امانت، آزادي خواهي، آزاد منشي، تقوا همه اينها آن وقت براي انسان فضيلت است که انسان آنگاه که بر سر دو راهي انتخاب قرار مي گيرد، طريق نيک را براي خود انتخاب کند و با اختيار آن راه را برود.

بنابراين با اين که خداوند قدرت دارد که همه انسان را صالح و باتقوا بيافريند و آنها را به بهشت ببرد امّا به دليل اين که انسان را آزاد آفريده و نظام عالم نسبت به انسان نظام جبر و اجبار نبوده و نيست، اين کار را نکرده تا انسان ها آزادانه راه نيک را در دوران بين راه نيک و بد، انتخاب کند و بر اساس همين آزادي و اختيار انسان است که ره يافتگان و خوبان در ميان هر قشري وجود دارند همان طوري که آدم هاي گمراه و غير مؤمن در ميان اقشار مختلف مردم و در هر نسلي وجود داشته و دارند، خداوند ذريه هيچ کسي را به اجبار به سوي راه نجات دعوت نکرده است. خداوند به وسيله انبياء و اولياء و معصومين ـ عليهم السلام ـ راه خوب و بد را نشان داده و به وسيله آنان دلايل و براهين خويش را نگهداري و حفظ نموده تا آنان با اختيار خود صراط حق را انتخاب نمايند و به کمال و سعادت نايل شوند و روشن است که نيل به سعادت و کمال در گرو اطاعت آزادانه و آگاهانه از خداوند است حال اگر در انسان ميل به گناه و فجور اصلا وجود نداشته باشد و يا وجود داشته باشد ولي خداوند به دليل آن که داراي قدرت مطلقه است، انسان را مجبور به طيّ طريق تقوا و خير بکند و او هم اجبارا همان راه را برود، اين عمل انسان قطعا ارزش اطاعت آزادانه و اختياري او را ندارد و وقتي قابل مدح و ستايش نبود ثواب و پاداش نيز وجهي ندارد چون عقاب و ثواب بر اساس اختيار و آزادي انسان معني پيدا مي کند.

ب) بدون ترديد خداوند متعال همان طوري که داراي قدرت مطلقه مي باشد و قادر بر هر کاري هست، داراي حکمت مطلقه بوده و يکي از صفات حق تعالي حکمت است و افعال و کارهاي او بر اساس حکمتش تحقق مي يابد و معناي حکمت خداوند اين است که هر چيزي بر نظام خودش بايد وجود پيدا کند و محال است بر غير نظام خودش وجود پيدا کند و اين نظام هستي که عالم انسان جزئي از آن است بهترين نظام مي باشد و در اين نظام احسن و اصلح، به مقتضاي توحيد افعالي اسباب و مسببات، علت ها و معلول ها هر چند قائم به ذات حق تعالي است، ولي اصالت داشته يعني هر اثري همان طوري که قائم به خداوند متعال بوده و هست، قائم به سبب نزديک خود مي باشد و معناي اين سخن محدود نمودن قدرت مطلقه خداوند نمي باشد بلکه معنايش اين است که بر عالم هستي، خدا خودش نظام اسباب و مسببات را حاکم کرده و هر علتي را براي چيزي خاصي علت قرار داده و اين همان مطلبي است که در روايات به آن تصريح شده است که: «ابي الله أن يجري الامور الابأسبابها» خدا اباء و امتناع دارد از اين که اشياء و امور جريان يابد الا از طريق اسباب خودش.[1]

مثلا خداوند براي خوردن و هضم شدن غذا، راه خاصي قرار داده است: بعضي از دندان ها را برنده و بعضي را آسيا خلق کرده است و زبان را براي حرکت دادن لقمه و... قرار داده و همين طور براي فرو بردن هر لقمه غذا، انسان بر اساس خلقت خويش کارهاي مخصوص به آن را بايد انجام دهد و... .

معناي قدرت داشتن خدا اين نيست که بدون اسباب و وسايل کارهاي مربوط به فرو بردن و جويدن لقمه اي را انجام بدهد و آن را به صورت جويده شده و نرم شده به معده انسان بفرستد و آنجا نيز بدون اين که معده انسان کار و فعاليتي بکند خداوند آن را هضم و جذب روده هاي انسان بنمايد، زيرا اين تفسير براي قدرت خداوند به معني اين است که در عالم نظامي وجود نداشته باشد و هيچ چيزي در عالم شرط هيچ چيزي نباشد و هر معلولي از هر علتي صادر و هر مشروطي با هر شرطي تحقق يابد و بديهي است که اين امر بر خلاف حکمت خداوند است که نظام احسن عالم از علم، قدرت و حکمت خدا نشأت گرفته است و او فاعل بالاسباب است و فاعل به اسباب بودن خداوند معنايش عجز خدا نيست در مورد سؤال فوق نيز اين که خداوند از طريق ارسال رسل و انزال کتب و فرستادن انبياء و نصب ائمه ـ عليهم السلام ـ به عنوان خليفه، مي خواهد بشر را هدايت و وادار به قيام به قسط بکند، معنايش عجز و ناتواني خداوند نيست بلکه حکمت او که توأم با علم و قدرتش مي باشد چنين اقتضاء کرده است که از طريق موجودي که داراي دو جنبه است (از طرفي با عالم غيب در ارتباط است و از سوي ديگر با بشر و ما مي توانيم به آساني با او تماس بگيريم)، پيام و طريق نجات را نشان دهد.

و اين کار معنايش اصالت قايل شدن به اسبابي است که همه تأثيرات و شئوونات شان را همانند اصل وجود شان از ناحيه خدا گرفته است. امام صادق ـ عليه السلام ـ در پاسخ به اين پرسش که چگونه و با چه دليلي ثابت مي کنيد که خدا پيامبراني را فرستاده است؟ مي فرمايد: «إنا لمّا أثبتنا أن لنا خالقا متعاليا عنا و عن جميع ما خلق و کان ذلک الصانع حکيما...» مضمون اين کلام امام ـ عليه السلام ـ اين است که ريشه اثبات و ضرورت انبياء و رسل، اثبات خدا با صفات و شئون خداوند مي باشد يعني وقتي شناختيم که خالق و صانعي داريم که حکيم و متعالي از ما است و ما نمي توانيم با حواس و ادراکات خود به طور مستقيم با او تماس داشته باشيم به گونه که با او محاجّه و سؤال و جواب کنيم و از طرفي ديگر فهميديم که ما نيازمند به راهنمايي او هستيم زيرا او به جميع مصالح و مفاسد ما آگاه است؛ به اين نتيجه قطعي مي رسيم که بايد ميان ما و خدا يک موجود دو بعدي وجود داشته باشد و او همان حجت و پيامبر خدا است.[2]

در اين کلام امام ـ عليه السلام ـ روي اين نکته تکيه شده است که ضرورت بعثت انبياء معلول اين امر است که بشر عادي از طريق عادي نمي تواند باخدا ارتباط داشته باشد به گونه اي که نيازمندي هاي خويش را از او پرسيد و پاسخ دريافت کنند يعني نقصان و عجز در ناحيه بشر است نه اين که خداوند نمي تواند مستقيما بشر را هدايت کند او قدرت دارد که بدون ارسال رسل بشر را هدايت کند امّا حکمتش اقتضا کرده است که فيوضات و برکات او از مجراي خاصي و از طريق اسبابي خاصي نازل شود و يکي از برکات و نعمت هاي خداوند نعمت هدايت و دستگيري و راهنماي بشر است که خداوند آن را در کمال قدرت و عزت خويش، به وسيله انبياء و ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ انجام مي دهد و کار و تلاش انبياء و ائمه ـ عليهم السلام ـ در جهت هدايت بشر هم کار آنان است و هم کار خداوند است زيرا مؤثر حقيقي که همه ذي اثرها متکي به قدرت او مي باشد، فقط خداوند است و لذا مي گوئيم لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ مجموعه آثار، شهيد مطهري، صدرا، چاپ سوم، 1388ش، ج27، ص120.

2ـ مجموعه آثار، شهيد مطهري، صدرا، چاپ هفتم، 1381ش، ج4، ص936 ـ 334.

 


[1]. العايش، حسين، صفات الله عند المسلمين، بيروت، موسسه ام القري، بي تا، ص77.

[2]. طبرسي، احمد بن علي، الاحتجاج،مرتضي، بي تا. ج2، ص337.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
24 تیر 01
بازدید
۶۴
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.