احباط يعني باطل كردن توسط ارتکاب بعضي گناهان، تكفير يعني پوش...
پرسش
پاسخ
مقدمتاً عرض مي شود كه شيخ طوسي در كتاب شريف تجريد الاعتقاد در مورد تكفير صريحاً چيزي نياورده و تنها احباط را متعرض شده، هر چند شارح محترم (علامه حلي) در عنوان مسأله و در توضيح عبارات شيخ از تكفير هم سخن گفته است; سرّ مطلب و اينكه چرا رأي علما در مورد احباط مختلف است اين است كه: اگر احباط را به همان معنا كه متكلمين آورده اند (ارتداد يا بعضي گناهان كبيره اعمال حسنه گذشته يا تمام يا بعضي ثواب آنها را از بين ببرد و محو و نابود كند) قبول كنيم در نظر ابتدايي با نقل و عقل مخالف است.
اما نقل: آيات زيادي داريم كه مي گويند هر انساني در آخرت ثمره اعمال خود را مي بيند چه خوب باشد يا بد. و همينطور آياتي كه تجسم اعمال را مي رساند، يعني اعمال انسانها چه خوب يا بد در آخرت مجسم و حاضر مي شوند. اگر احباط به همان معنا صحيح باشد پس رؤيت اعمال و ثمره آنها چه مي شود؟
اما عقل: ميان كسي كه هم اعمال خوب و هم اعمال و كردار بدي را انجام داده است با كسي كه اصلا اعمال نيك ندارد فرق است و مساوي قرار دادن اين دو خلاف عدل است. علاوه اگر اجيري كارش را انجام دهد ولي گاهي نافرماني كند و مستأجر به خاطر يك خطاء كل اجرت او را ندهد خلاف عدل كار كرده و احباط اينگونه است. از طرفي مسأله احباط و تكفير صريحاً در قرآن آمده است، اينجاست كه علماء براي توجيه و جمع اين دو اصل وارد ميدان شده اند و اقوال و آراء متعددي به وجود آورده اند كه در كتابهاي شرح بر تجريد الاعتقاد مذكور است و ما براي پاسخ به سؤال مورد نظر فقط دو قول معروف را آورده و در آخر نتيجه گيري مي كنيم:
تذكر: ظاهر همان مشكلاتي كه در مسأله احباط بيان شد در مسأله تكفير هم مي آيد لكن با اندك دقتي مشكل حل مي شود، چون تكفير موافق عفو و غفران الهي است. و عذاب نكردن و گذشتن از حقِ خود هميشه با عدالت منافات ندارد و تخلف در وعيد هميشه مخالف عدل نخواهد بود. و تجسم اعمال هم درنهايت تابع مشيت و اراده خداوند است كه اگر عفو الهي آمد يا شفاعت صالحان و يا توبه خود گنهكار مقبول خداوند شد تجسم گناهان محقق نمي شود چنانكه اين معني را قرآن و روايات هم تأييد مي كنند.[1]
لذا محور بحث احباط است. احباط در دو مقام بحث مي شود يكبار نسبت به شخصي است كه مدتي با ايمان بوده و عمل صالح انجام داده لكن آخر كار مرتد و مشرك شده و ايمان خود را از دست مي دهد; و يكبار نسبت به شخصي است كه از ابتداء تا انتهاء ايمان خود را حفظ كرده، لكن مرتكب طاعت و معصيت شده محقق طوسي و علامه حلي اين دو صورت را جداگانه و در دو مقام بحث مي كنند.
محقق طوسي در قول اول: مي فرمايند ثواب و پاداش عمل مشروط به اين است كه شخص تا آخر عمر بر ايمانش پايدار بماند و هرگاه شرط منتفي شود مشروط (ثواب و پاداش) هم منتفي مي شود، بنابراين در مورد شخص مرتد و يا گناهكاراني كه اصلِ ايمان و عقيده را از دست مي دهند اصلا ثواب و پاداشي براي آنها محقق نشده تا نوبت به احباط برسد و بگوييم كه منافات با عدالت الهي يا با آيات رؤيت اعمال داشته باشد.[2] به دو آيه هم استدلال فرموده اند.[3] بر طبق اين قول معناي آيه شريفه (لئن اشركت ليحبطن عملك)اين است كه در صورت تحقق شرك به خدا، ثواب و پاداش اصلا محقق نشده (احباط).
مرحوم حلّي در توضيح مراد محقق طوسي مي فرمايد: اگر در علم الهي اين شخص به گونه اي بود كه تا آخر عمر به ايمانش وفا مي كند و پايدار مي ماند در اين صورت مستحق ثواب مي باشد و همينطور گنهكار اگر تا آخر عمر بر شرك و گناهش پايدار بماند مستحق عقاب است. اما اگر در علم الهي چنين باشد كه اين شخص صالح كه كارهاي خوب هم انجام داده و با ايمان هم است در آخر عمر مشرك مي شود. اصلا مستحق ثوابي نشده و گنهكار اگر توبه كند و ايمان آورد مستحق معصيت نشده. معناي احباط و تكفير از ديد محقق طوسي و علامه حلي در مقام اول به همين بيان است. نه اينكه منكر اصلِ احباط و تكفير شده باشند.
علامه حلّي اين قول را به محققين نسبت مي دهد و اقوال ديگر در معناي احباط و تكفير را ردّ مي كند.[4]
«تفسير نمونه» هم در يكجا ظاهر همين نظر را تأييد نموده و مي گويد: آيات بسياري داريم كه به صراحت مي گويند: «موافات بر ايمان» (با ايمان از دنيا رفتن) شرط قبولي اعمال است و بدون آن هيچ عملي پذيرفته نيست.[5]
پس تا اينجا معلوم شد كه محقق طوسي براي استحقاق و تحقق ثواب تداوم ايمان را تا زمان مرگ شرط مي دانند. كسي كه مرتد و مشرك شود برايش اصلا ثوابي نبوده واحباط نسبت به اين شخص يعني همين.
در مقابل عده اي مي گويند: استحقاق و تحقق ثواب بر اعمال صالح مشروط بر تداوم ايمان نيست، بلكه در همان حالي كه شخص مؤمن است و عمل صالح انجام مي دهد ثوابش محقق شده اگر در آخر كار مرتد و مشرك شد اين عملش ثوابهاي قبلي محقق شده را معدوم مي كند.
محقق طوسي براي ردّ اين نظر چنين استدلال مي كند كه اگر استحقاق ثواب و تحقق آن مشروط به شرطي نباشد بلكه هر جا عمل صالح انجام شد استحقاق و ثواب محقق شود پس بايد نسبت به كسي كه فقط عارف باللّه است و به نبوت نبي خاتم ايمان نياورده و عمل صالح انجام دهد بايد او را مثاب و مستحق پاداش بدانيم و اين اجماعاً باطل است چون عمل غير مسلمان قبول نيست.
نظر محقق طوسي و علامه حلّي در مقام دوم: والاحباط باطل لاستلزامه الظلم و لقوله تعالي: فمن يعمل مثقال ذره خيراً يره; احباطي را كه در اين مقام باطل مي دانند معناي مورد نظر جماعتي از معتزله است آنها گفته اند: مسلماني كه از ابتداء تا انتهاء ايمان خود را حفظ كرده لكن مرتكب معصيت و طاعت شده در قيامت طاعات و ثواب هايش جدا محاسبه مي شود و معاصي و عقوباتش هم جدا، پس هر كدام كمتر بود از آنكه زيادتر است كسر مي شود. اگر ثواب زيادبود «تكفير» و اگر (معاصي) زياد بود «احباط» است; محقق طوسي و علامه حلي اين تفسير را باطل مي دانند زيرا اولا چنين محاسبه اي مستلزم ظلم است چون هرگاه معاصي و طاعات مساوي شود چنين كسي با شخصي كه اصلا ثواب و طاعتي نكرده مساوي مي شود و اين نزد عقلاء مردود است چون اگر كارگري كارش را انجام دهد ولي تخلفاتي هم بكند ندادن تمام مزدش نزد عقلا مذموم است.
ثانياً: قرآن مجيد تصريح دارد كه هر مؤمني نتيجه كار خوب و بدش را مي بيند، پس خوب است احباط را چنين تفسير كنيم كه هر مؤمن گنهكار اول عقوبات و تاوان معاصي اش را مي دهد سپس به پاداش و ثواب خود مي رسد.[6]
نتيجه: احباط و تكفير در دو مقام بحث مي شود و در هر دو مقام تفاسيري متعدد دارد محقق طوسي و علامه حلي اصل احباط و تكفير را در هر دو مقام طبق تفسير خودشان قبول دارند اما طبق تفسير ديگران احباط و تكفير به آن معنا را باطل مي دانند بنا بر اين سخن علامه هيچ گونه منا فاتي با احباط وتکفير ندارد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ معاد در پرتو كتاب و سنت، استاد سبحاني، مترجم علي شيرواني.
2ـ عقايد، ج 2، استاد مصباح يزدي.
پي نوشت ها:
[1] . هود/ 12. اصول كافي، ج 4، ص 163، ح 1. موسوي خميني، سيد روح الله، چهل حديث، انتشارات طه، ج 1، ص 261، باب توبه.
[2] . شعراني، ابوالحسن، شرح تجريد الاعتقاد، انتشارات اسلاميه، چاپ هشتم، ص 578.
[3] . زمر/ 65. بقره/ 217.
[4] . كشف المراد، تحقيق حسن زاده آملي، جامعه مدرسين، ص 412 و 413.
[5] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، دارالكتب الاسلاميه، چاپ دهم، ج 19، ص 532.
[6] . همان، كشف المراد، ص 413؛ و مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج 2، ص 71.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 16 بهمن 93
- بازدید
- ۱٬۰۶۰
احباط يعني باطل كردن توسط ارتکاب بعضي گناهان، تكفير يعني پوش...
- نشان کردن
پرسش
پاسخ
مقدمتاً عرض مي شود كه شيخ طوسي در كتاب شريف تجريد الاعتقاد در مورد تكفير صريحاً چيزي نياورده و تنها احباط را متعرض شده، هر چند شارح محترم (علامه حلي) در عنوان مسأله و در توضيح عبارات شيخ از تكفير هم سخن گفته است; سرّ مطلب و اينكه چرا رأي علما در مورد احباط مختلف است اين است كه: اگر احباط را به همان معنا كه متكلمين آورده اند (ارتداد يا بعضي گناهان كبيره اعمال حسنه گذشته يا تمام يا بعضي ثواب آنها را از بين ببرد و محو و نابود كند) قبول كنيم در نظر ابتدايي با نقل و عقل مخالف است.
اما نقل: آيات زيادي داريم كه مي گويند هر انساني در آخرت ثمره اعمال خود را مي بيند چه خوب باشد يا بد. و همينطور آياتي كه تجسم اعمال را مي رساند، يعني اعمال انسانها چه خوب يا بد در آخرت مجسم و حاضر مي شوند. اگر احباط به همان معنا صحيح باشد پس رؤيت اعمال و ثمره آنها چه مي شود؟
اما عقل: ميان كسي كه هم اعمال خوب و هم اعمال و كردار بدي را انجام داده است با كسي كه اصلا اعمال نيك ندارد فرق است و مساوي قرار دادن اين دو خلاف عدل است. علاوه اگر اجيري كارش را انجام دهد ولي گاهي نافرماني كند و مستأجر به خاطر يك خطاء كل اجرت او را ندهد خلاف عدل كار كرده و احباط اينگونه است. از طرفي مسأله احباط و تكفير صريحاً در قرآن آمده است، اينجاست كه علماء براي توجيه و جمع اين دو اصل وارد ميدان شده اند و اقوال و آراء متعددي به وجود آورده اند كه در كتابهاي شرح بر تجريد الاعتقاد مذكور است و ما براي پاسخ به سؤال مورد نظر فقط دو قول معروف را آورده و در آخر نتيجه گيري مي كنيم:
تذكر: ظاهر همان مشكلاتي كه در مسأله احباط بيان شد در مسأله تكفير هم مي آيد لكن با اندك دقتي مشكل حل مي شود، چون تكفير موافق عفو و غفران الهي است. و عذاب نكردن و گذشتن از حقِ خود هميشه با عدالت منافات ندارد و تخلف در وعيد هميشه مخالف عدل نخواهد بود. و تجسم اعمال هم درنهايت تابع مشيت و اراده خداوند است كه اگر عفو الهي آمد يا شفاعت صالحان و يا توبه خود گنهكار مقبول خداوند شد تجسم گناهان محقق نمي شود چنانكه اين معني را قرآن و روايات هم تأييد مي كنند.[1]
لذا محور بحث احباط است. احباط در دو مقام بحث مي شود يكبار نسبت به شخصي است كه مدتي با ايمان بوده و عمل صالح انجام داده لكن آخر كار مرتد و مشرك شده و ايمان خود را از دست مي دهد; و يكبار نسبت به شخصي است كه از ابتداء تا انتهاء ايمان خود را حفظ كرده، لكن مرتكب طاعت و معصيت شده محقق طوسي و علامه حلي اين دو صورت را جداگانه و در دو مقام بحث مي كنند.
محقق طوسي در قول اول: مي فرمايند ثواب و پاداش عمل مشروط به اين است كه شخص تا آخر عمر بر ايمانش پايدار بماند و هرگاه شرط منتفي شود مشروط (ثواب و پاداش) هم منتفي مي شود، بنابراين در مورد شخص مرتد و يا گناهكاراني كه اصلِ ايمان و عقيده را از دست مي دهند اصلا ثواب و پاداشي براي آنها محقق نشده تا نوبت به احباط برسد و بگوييم كه منافات با عدالت الهي يا با آيات رؤيت اعمال داشته باشد.[2] به دو آيه هم استدلال فرموده اند.[3] بر طبق اين قول معناي آيه شريفه (لئن اشركت ليحبطن عملك)اين است كه در صورت تحقق شرك به خدا، ثواب و پاداش اصلا محقق نشده (احباط).
مرحوم حلّي در توضيح مراد محقق طوسي مي فرمايد: اگر در علم الهي اين شخص به گونه اي بود كه تا آخر عمر به ايمانش وفا مي كند و پايدار مي ماند در اين صورت مستحق ثواب مي باشد و همينطور گنهكار اگر تا آخر عمر بر شرك و گناهش پايدار بماند مستحق عقاب است. اما اگر در علم الهي چنين باشد كه اين شخص صالح كه كارهاي خوب هم انجام داده و با ايمان هم است در آخر عمر مشرك مي شود. اصلا مستحق ثوابي نشده و گنهكار اگر توبه كند و ايمان آورد مستحق معصيت نشده. معناي احباط و تكفير از ديد محقق طوسي و علامه حلي در مقام اول به همين بيان است. نه اينكه منكر اصلِ احباط و تكفير شده باشند.
علامه حلّي اين قول را به محققين نسبت مي دهد و اقوال ديگر در معناي احباط و تكفير را ردّ مي كند.[4]
«تفسير نمونه» هم در يكجا ظاهر همين نظر را تأييد نموده و مي گويد: آيات بسياري داريم كه به صراحت مي گويند: «موافات بر ايمان» (با ايمان از دنيا رفتن) شرط قبولي اعمال است و بدون آن هيچ عملي پذيرفته نيست.[5]
پس تا اينجا معلوم شد كه محقق طوسي براي استحقاق و تحقق ثواب تداوم ايمان را تا زمان مرگ شرط مي دانند. كسي كه مرتد و مشرك شود برايش اصلا ثوابي نبوده واحباط نسبت به اين شخص يعني همين.
در مقابل عده اي مي گويند: استحقاق و تحقق ثواب بر اعمال صالح مشروط بر تداوم ايمان نيست، بلكه در همان حالي كه شخص مؤمن است و عمل صالح انجام مي دهد ثوابش محقق شده اگر در آخر كار مرتد و مشرك شد اين عملش ثوابهاي قبلي محقق شده را معدوم مي كند.
محقق طوسي براي ردّ اين نظر چنين استدلال مي كند كه اگر استحقاق ثواب و تحقق آن مشروط به شرطي نباشد بلكه هر جا عمل صالح انجام شد استحقاق و ثواب محقق شود پس بايد نسبت به كسي كه فقط عارف باللّه است و به نبوت نبي خاتم ايمان نياورده و عمل صالح انجام دهد بايد او را مثاب و مستحق پاداش بدانيم و اين اجماعاً باطل است چون عمل غير مسلمان قبول نيست.
نظر محقق طوسي و علامه حلّي در مقام دوم: والاحباط باطل لاستلزامه الظلم و لقوله تعالي: فمن يعمل مثقال ذره خيراً يره; احباطي را كه در اين مقام باطل مي دانند معناي مورد نظر جماعتي از معتزله است آنها گفته اند: مسلماني كه از ابتداء تا انتهاء ايمان خود را حفظ كرده لكن مرتكب معصيت و طاعت شده در قيامت طاعات و ثواب هايش جدا محاسبه مي شود و معاصي و عقوباتش هم جدا، پس هر كدام كمتر بود از آنكه زيادتر است كسر مي شود. اگر ثواب زيادبود «تكفير» و اگر (معاصي) زياد بود «احباط» است; محقق طوسي و علامه حلي اين تفسير را باطل مي دانند زيرا اولا چنين محاسبه اي مستلزم ظلم است چون هرگاه معاصي و طاعات مساوي شود چنين كسي با شخصي كه اصلا ثواب و طاعتي نكرده مساوي مي شود و اين نزد عقلاء مردود است چون اگر كارگري كارش را انجام دهد ولي تخلفاتي هم بكند ندادن تمام مزدش نزد عقلا مذموم است.
ثانياً: قرآن مجيد تصريح دارد كه هر مؤمني نتيجه كار خوب و بدش را مي بيند، پس خوب است احباط را چنين تفسير كنيم كه هر مؤمن گنهكار اول عقوبات و تاوان معاصي اش را مي دهد سپس به پاداش و ثواب خود مي رسد.[6]
نتيجه: احباط و تكفير در دو مقام بحث مي شود و در هر دو مقام تفاسيري متعدد دارد محقق طوسي و علامه حلي اصل احباط و تكفير را در هر دو مقام طبق تفسير خودشان قبول دارند اما طبق تفسير ديگران احباط و تكفير به آن معنا را باطل مي دانند بنا بر اين سخن علامه هيچ گونه منا فاتي با احباط وتکفير ندارد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ معاد در پرتو كتاب و سنت، استاد سبحاني، مترجم علي شيرواني.
2ـ عقايد، ج 2، استاد مصباح يزدي.
پي نوشت ها:
[1] . هود/ 12. اصول كافي، ج 4، ص 163، ح 1. موسوي خميني، سيد روح الله، چهل حديث، انتشارات طه، ج 1، ص 261، باب توبه.
[2] . شعراني، ابوالحسن، شرح تجريد الاعتقاد، انتشارات اسلاميه، چاپ هشتم، ص 578.
[3] . زمر/ 65. بقره/ 217.
[4] . كشف المراد، تحقيق حسن زاده آملي، جامعه مدرسين، ص 412 و 413.
[5] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، دارالكتب الاسلاميه، چاپ دهم، ج 19، ص 532.
[6] . همان، كشف المراد، ص 413؛ و مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج 2، ص 71.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 16 بهمن 93
- بازدید
- ۱٬۰۶۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.