آیا نظریه تجسم اعمال از ديدگاه متکلمان، محدثان، فلاسفه و عارفان مورد قبول است؟
آیا نظریه تجسم اعمال از ديدگاه متکلمان، محدثان، فلاسفه و عارفان مورد قبول است؟
پرسش
پاسخ
تجسم اعمال، اصطلاحي در کلام و فلسفة اسلامي، به معناي مجسم شدن اعمال آدميان در برابر آنها در روز قيامت. اين اصطلاح را گاه به صورتهاي تجسيم يا تجسم يا تصور يا تمثلِ عقايد يا اعتقادات يا احوال يا نيات يا افکار هم به کار برده اند.[1] تجسم اعمال، متضمن اين معناست که ثواب و عقابِ اعمال خوب يا بد انسان ها چيزي جدا از آن اعمال نيست و به بيان دقيق تر، اعمال انسان ها و عواقب آنها با يکديگر رابطة تکويني دارند و معذِّب خارجي در کار نيست؛ مثلاً اگر در برابر گناهي آتش دوزخ وعده داده شده، آن آتش چيزي جدا از آن فعل گناه نيست، بلکه حقيقت آن است که تمثل پيدا کرده است.
از نظريه تجسم اعمال و نحوة تبدّل اعمال تعبيرهاي مختلف وجود دارد، از جمله گروهي عذاب را تجسم و صورت فعل و آثار نفساني دانسته اند و گروهي ديگر عذاب را صورت باطني اعمال دنيوي گفته اند.[2] همچنين بعضي معتقدند که رابطة تکويني عمل و جزاي آن با وجود معذب و معاقِب خارجي ناسازگار نيست. اين نظريه معتقدان و مخالفان بسياري داشته و عالمان ديني نيز در مورد آن متفق القول نيستند. اين تفاوت تعبيرات و اختلاف نظرها تا به امروز ادامه يافته است.
نظريه تجسم اعمال ريشه در بعضي آيات قرآن و احاديث دارد. در قرآن کريم آياتي وجود دارد متضمن اين معنا که هر کس در قيامت، خودِ عملش را مي بيند، مثل «يوْمَئِذٍ يصْدُرُالنّاسُ اَشْتاتاً لِيرَوْا اَعْمالَهُم فَمَنْ يعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيراً يرَه وَ مَنْ يعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرَّاً يرَه[3]»؛ در آن روز مردم بصورت گروههاى پراكنده (از قبرها) خارج مىشوند تا اعمالشان به آنها نشان داده شود، پس هر كس هموزن ذرّهاى كار خير انجام دهد آن را مىبيندو هر كس هموزن ذرّهاى كار بد كرده آن را مىبيند.
و «يوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ماعَمِلَتْ مِنْ خَيرٍ مُحْضَراً... [4]»؛ روزى كه هر كس، آنچه را از كار نيك انجام داده، حاضر مىبيند.
از سوي ديگر آياتي وجود دارد که بر اعتباري بودن عقاب و وجود معذب خارجي دلالت مي کند، از قبيل «لِيجْزِي اللّهُ کُلَّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ اِنَّ اللّهَ سَريعُ الْحِسابِ[5]»؛ تا خداوند هر كس را، هر آنچه انجام داده، جزا دهد! به يقين، خداوند سريع الحساب است.
«... فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذينَ اَجْرَمُوا... [6]»؛ از کسانی که گناه کرده بودند انتقام گرفتیم.
در روایات نیز با صراحت بر تجسم اعمال در قيامت تأکيد شده است، از جمله روايتي از پيامبر اکرم خطاب به قيس بن عاصم که در آن به اينکه اعمال انسان بر او آشکار مي شود، اشاره شده است.[7]
اين آيات و احاديث سبب شده که آراي مختلفي در بارة جزاي اعمال در آخرت مطرح شود. گروهي آيات مغاير با تجسم اعمال را مبنا قرار داده و آيات ناظر بر تجسم را طوري تفسير کرده اند که با آيات مغاير با آن تعارضي نداشته باشد؛ مثلاً در آية مذکور از سورة زلزال غالب مفسران، خصوصاً متقدمان، «لِيرَوْا اعمالَهُم» را به معناي ديدن جزاي اعمال يا نامة اعمال دانسته اند.[8]. گروهي از اين مفسران، از جمله فخررازي (ذيل زلزال / 6) و طبرسي (ذيل آل عمران / 30)، در دفاع از اين تفسير گفته اند که اعمال، اَعراض اند و عرض هم باقي نمي ماند و اعادة آن امکان پذير نيست، لذا اينکه بگوييم خود اعمال در قيامت مجسم مي شوند، نادرست است.
در برابر، گروهي آيات ناظر به تجسم اعمال را بدون تأويل و به همان صورت ظاهر پذيرفته اند، از جمله شيخ بهائي که در تفسير آيه 6 سوره زلزال، در تقدير گرفتن جزا براي اعمال را درست نمي داند و معتقد است که ديدن به خود اعمال برمي گردد.[9] او که از طرفداران نامدار نظريه تجسم اعمال است، در اين زمينه به آيات مذکور و احاديث مختلفي ـ که به قول او موافق و مخالف نقل کرده اند ـ استناد مي کند. وي مي گويد مارها و عقربه ايي که در دوزخ وعده داده شده، خود اعمال و عقايد و اخلاق مذموم و ناپسند است که به اين صورت ظاهر مي شود، چنانکه حور و ريحان و مانند آنها، اخلاق و اعمال و اعتقادات درست و صالح است. اين تفاوت صورتها به سبب اختلاف مراتب است.[10]
اين نظر شيخ بهائي بي سابقه نبوده است. اهل عرفان تجسم اعمال را باور داشته اند،[11] از جمله مي توان به نظر مولوي اشاره کرد که به اين موضوع اشاره کرده است.[12] همچنين گفته شده که اين نظر در ميان اخوان الصفا سابقه داشته است.[13] ملاصدرا (صدرالدين شيرازي) اين نظر را به فيثاغورس نسبت داده و از او سخناني در اين باره نقل کرده است.[14] در آثار غزالي، مثلاً در الاربعين في اصول الدين و ابن عربيدر الفتوحات المکيه سخناني در تأييد اين نظريه ديده مي شود.[15] به طور کلي بايد گفت که تجسم اعمال از باورهاي بسياري از مردم بوده و در طول تاريخ حکايات بسياري در اين باره نقل شده و از ديرباز تاکنون موضوع آثار تمثيلي و ادبي ـ هنري بوده است.[16]
محمدباقر مجلسي با شيخ بهائي که مجدداً اين نظريه را مطرح کرد مخالفت جدّي نموده و گفته است که تجسم و تمثل افعال و احوال دنيا در آخرت، دو حالت مي تواند داشته باشد، اول اينکه شبيه آن اعمال، به ازاي آنها خلق شود و ديگر اينکه اَعراض به جواهر تغيير کند. وي شق اول را درست مي داند و معتقد است که در نفي آن چيزي بصراحت نقل نشده است.[17] وي محال بودن انقلاب جوهر به عرض و عرض به جوهر را در اين دنيا با امکان آن در آخرت غيرقابل جمع دانسته است، به اين دليل که نشئه آخرت چيزي متفاوت با اين نشئه نيست و تنها تفاوتش اين است که مرگ و احيا در اين ميان اتفاق افتاده است.[18] وي همچنين تشبيه دنيا و آخرت را به خواب و بيداري و مقايسه آنها[19] را سفسطه دانسته است، چرا که آنچه در خواب ظاهر مي شود، وجود علمي و ذهني است و آنچه در خارج ظاهر مي شود، وجود عيني است و اين دو نحو وجود تفاوتهاي فراوان دارند، اما دنيا و آخرت، هر دو، وجود عيني دارند. او قول به تجسم اعمال را در آيات و اخبار غيرصريح دانسته و بر اين باور است که به ازا يا در جزاي اعمال چيزي خلق مي شود و اخبار و روايات بسياري را ناظر به اين معني مي داند.[20] وي در جاي ديگر در باره همين موضوع تا آنجا پيش رفته که با تخطئه نظر شيخ بهائي، قول به اين نظر را مستلزم انکار دين و خروج از اسلام دانسته است.[21] اين اظهارنظر مجلسي واکنش شديد قايلان به اين نظريه را برانگيخته است.[22]
نظريه تجسم اعمال را يکي از شاگردان شيخ بهائي، يعني صدرالمتألهين، به اوج رساند، به طوري که از پذيرش بسيار برخوردار شد. وي کوشيده است با مباني عقلي و موازين حِکْمي به نحو مشروح و معتدل به اين نظر بپردازد.[23] اين نظريه بخشي از کل نظام فکري اوست و با ديگر نظرياتش، از جمله درباره حرکت جوهري و معاد جسماني و اتحاد عاقل و معقول، سازگاري دارد. به نظر ملاصدرا، همانطور که امور عيني بر ذهن اثر مي گذارند، امور ذهني هم بر عين اثر مي گذارند. تأثير امر عيني بر ديگر امور عيني و ذهني يکسان نيست، مثلاً رطوبت در برخورد با جسم غيرمرطوب، آن را مرطوب مي کند، اما در تأثير بر حس و خيال، آنها را مرطوب نمي کند، بلکه صورت محسوسه و متخيله در آنها به وجود مي آورد و در تأثير بر عقل سبب تشکيل صورت کلي عقلي مي شود. پس ماهيت واحد مي تواند در جاهاي مختلف آثار مختلف بگذارد. از سوي ديگر، حالتي مثل خشم که امري دروني است، مي تواند به شکلي بيروني و عيني ظهور پيدا کند، مثلاً به شکل سرخي گونه يا تندي ضربان قلب. پس بعيد نيست که همين خشم در جايي ديگر بتواند به صورت آتش نمايان شود. اعمال آدميان مي تواند تبديل به اخلاق و ملکات نفساني شود، يعني از صورت جسماني خارج شود، در آخرت هم همين اخلاق و ملکات نفساني مي تواند دوباره به اجسام آن جهاني تبديل شود. همانطور که هيولا مادّه تکوّن اجسام و صورِ مقداري است، ولي خودش مقدارپذير نيست، نفس ناطقه هم مادّه پيدايش تجسم اعمال و تکوّن اجسام و صورِ مقداري در آخرت است، هرچند خودش داراي مقدار و بُعد جسماني نيست. ملاصدرا تأکيد مي کند که نفس و هيولا با يکديگر تفاوت هايي هم دارند که در مسئله تجسم اعمال و نقش نفس در اين ميان بايد به اين تفاوت ها هم توجه داشت.[24]
ملاصدرا در جاي جاي آثارش در تفسير آيات و شرح روايات به تجسم اعمال اشاره مي کند[25] و به رد شبهاتي که در زمينه عذاب قبر و عذاب خدا و مسئله عدل و اختيار مطرح شده است، مي پردازد.[26]
پس از ملاصدرا، اين نظريه طرفداران فراوان يافت که از آن جمله اند فيض کاشاني[27] و ملاهادي سبزواري[28] در ميان معاصران نيز مخالفان[29] و موافقاني[30] در اين زمينه اظهارنظر کرده اند و گروهي در عين پذيرش تجسم اعمال، ثواب و عقاب آخرت را منحصر در تجسم اعمال ندانسته و به نوعي کوشيده اند ميان نظر موافقان و مخالفان توافق ايجاد کنند يا هر دو نظر را حفظ کنند.[31]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
- جلال الدين آشتياني، شرح حال و آراء فلسفي ملاصدرا، تهران 1360ش.
- ابن عربي، الفتوحات المکيه، بيروت: دارصادر، (بي تا).
- بهرام بيضايي، تاريخ سرّي سلطان در آبسکون: فيلمنامه، تهران 1376ش.
هادي بن مهدي سبزواري، شرح الاسماء، او، شرح دعاء الجوشن الکبير، چاپ نجفقلي حبيبي، تهران 1375.
جعفر سجادي، فرهنگ علوم فلسفي و کلامي، تهران 1375ش.
محمدبن حسين شيخ بهائي، الاربعون حديثاً، قم 1415.
همو،
همو، شرح اصول الکافي، چاپ محمد خواجوي، ج 1، تهران 1366ش.
همو، الشّواهد الرّبوبية في المناهج السلوکية، با حواشي ملاهادي سبزواري، چاپ جلال الدين آشتياني، چاپ افست تهران 1360ش.
همو، مجموعه رسائل فلسفي صدرالمتألهين، چاپ حامد ناجي اصفهاني: ردّ الشبهات الابليسية، تهران 1375ش.
همو، المظاهر الالهية، چاپ جلال الدين آشتياني، قم 1377ش.
طباطبائي؛ طبرسي؛ طبري، جامع؛ محمدبن محمد غزالي، کتاب الاربعين في اصول الدّين، بيروت 1408/ 1988.
همو، ج 9، چاپ هاشم رسولي، تهران 1363ش.
[1]. ر.ک: شيخ بهائي، محمدبن حسين، الاربعون حديثاً، قم 1415ه ق، ص402؛ صدرالدين شيرازي، محمدبن ابراهيم، تفسيرالقرآن الکريم، چاپ محمد خواجوي، قم 1361ش، ج4، ص285، ج5، ص458؛ کتاب العرشية، ترجمة آهنی، غلامحسين، اصفهان 1341ش،ص66؛ فيض کاشاني، علم الیقین فی اصول الدین، ج2، ص879؛ مجلسي، بحار الانوار،بیروت، دار الوفاء، 1403ق، ج7، ص228.
[2]. قراملکي، محمدحسن قدردان، «کاوشي در تجسم اعمال»، کيهان انديشه، ش 68 (مهر و آبان 1375ش، ص116.
[3]. زلزال / 6ـ 8.
[4]. آل عمران / 30؛ کهف / 49؛ نباء / 40.
[5]. ابراهيم / 51.
[6]. روم / 47؛ نيز رجوع کنيد به دهر / 4؛ فتح / 6؛ مائده / 118.
[7].. : مجلسي، بحار الانوار، 1403ق، ج74، ص111؛ براي بعضي روايات ديگر رجوع کنيد به سبحاني، مفاهیم القرآن، ج8، ص336ـ339؛
محمدي ري شهري، قراملکي، ميزان الحکمة، قم 1362ـ1363ش، ج7، ص39ـ41.
[8]. رجوع کنيد به طبري: زمخشري؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، طبرسي؛ مجمع البیان، فخررازي؛ مفاتیح الغیب، بيضاوي، انوار التنزیل و اسرار التأویل، ذيل آيه.
[9]. رجوع کنيد به: ص402.
[10]. همان، ص493ـ495.
[11]. آشتياني، ص87.
[12]. رجوع کنيد به: ص691.
[13]. رجوع کنيد به: سجادی، جعفر، فرهنگ علوم فلسفي و کلامي، تهران 1375ش، ذيل مادّه
[14]. رجوع کنيد به: 1377ش، ص143؛ 1337ش، سفر چهارم، ج2، ص294
[15] . غزالی ،الاربعين فی اصول الدين،ص213-214؛ ابن عربی، الفتوحات المکية،ج1، ص307.
[16]. ر.ک: ارداويرافنامه، يا، بهشت و دوزخ در آئين مزديسني، شامل پيشگفتار، ترجمه فارسي، متن پهلوي، واژه نامه از رحيم عفيفي، تهران: توس، 1372ش، ص28؛ بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التّنزيل و اسرار التّأويل، المعروف بتفسير البيضاوي، مصر 1330، چاپ افست بيروت، بي تا، ص21).
[17]. (مجلسي، بحار الانوار، 1403، ج7، ص228).
[18]. مطهري، عدل الهی، ص193ـ194.
[19]. ( رجوع کنيد به مولوي، همانجا)
[20]. ر.ک: مجلسي، بحار الانوار، 1403، ج7، ص229ـ230؛ براي نقد نظرات مجلسي رجوع کنيد به سبحاني، مفاهیم القرآن، ج8، ص342ـ343).
[21]. (مجلسي، مرآة العقول في شرح اخبار آل الرسول، 1363 ش، ج9، ص95).
[22]. ر.ک: امام خميني، چهل حدیث، ص439).
[23]. (آشتياني، همانجا).
[24]. براي آگاهي بيشتر از اين تفاوتها رجوع کنيد به 1360 ش، ص329ـ330؛ همو، 1341ش، ص67ـ 68.
[25]. براي نمونه رجوع کنيد به: 1361ش، ج4، ص282ـ285؛ همو، 1366ش، ج1، ص326.
[26]. رجوع کنيد به: 1375ش، ص351؛ همو، 1377ش، ص143؛ همو، 1361ش، ج4، ص171.
[27]. ج2، ص1064.
[28]. ر. ک: صدر المتألهین، الحکمة المتعالية في الاسفار العقلية الاربعة، تهران 1337 ش، چاپ افست قم، بي ت،سفر چهارم، ج2، ص295، تعليقة سبزواري؛ نيز رجوع کنيد به سبزواري، ص214، 268، 311، 497.
[29]. ر. ک: فیاض، محمداسحاق، محاضرات في اصول الفقه، نجف، 1974، ج2، ص116.
[30]. ر. ک: اصفهاني، نهایة الدرایة، ج1، ص297ـ 298؛ امام خميني، شرح چهل حدیث، تهران، 1373ه ش، ص437ـ439؛ طباطبائي، ج6، ص376؛ مطهري، عدل الهی، ص206ـ213.
[31].ر.ک: : جوادي آملي، عبدالله، ده مقاله پیرامون مبدأ و معاد، ص321؛ مصباح، محمدتقی، معارف قرآن: خداشناسي، کيهان شناسي، انسان شناسي، قم 1373ش،ص504 ـ512.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 17 امرداد 01
- بازدید
- ۸۲
آیا نظریه تجسم اعمال از ديدگاه متکلمان، محدثان، فلاسفه و عارفان مورد قبول است؟
- نشان کردن
پرسش
آیا نظریه تجسم اعمال از ديدگاه متکلمان، محدثان، فلاسفه و عارفان مورد قبول است؟
پاسخ
تجسم اعمال، اصطلاحي در کلام و فلسفة اسلامي، به معناي مجسم شدن اعمال آدميان در برابر آنها در روز قيامت. اين اصطلاح را گاه به صورتهاي تجسيم يا تجسم يا تصور يا تمثلِ عقايد يا اعتقادات يا احوال يا نيات يا افکار هم به کار برده اند.[1] تجسم اعمال، متضمن اين معناست که ثواب و عقابِ اعمال خوب يا بد انسان ها چيزي جدا از آن اعمال نيست و به بيان دقيق تر، اعمال انسان ها و عواقب آنها با يکديگر رابطة تکويني دارند و معذِّب خارجي در کار نيست؛ مثلاً اگر در برابر گناهي آتش دوزخ وعده داده شده، آن آتش چيزي جدا از آن فعل گناه نيست، بلکه حقيقت آن است که تمثل پيدا کرده است.
از نظريه تجسم اعمال و نحوة تبدّل اعمال تعبيرهاي مختلف وجود دارد، از جمله گروهي عذاب را تجسم و صورت فعل و آثار نفساني دانسته اند و گروهي ديگر عذاب را صورت باطني اعمال دنيوي گفته اند.[2] همچنين بعضي معتقدند که رابطة تکويني عمل و جزاي آن با وجود معذب و معاقِب خارجي ناسازگار نيست. اين نظريه معتقدان و مخالفان بسياري داشته و عالمان ديني نيز در مورد آن متفق القول نيستند. اين تفاوت تعبيرات و اختلاف نظرها تا به امروز ادامه يافته است.
نظريه تجسم اعمال ريشه در بعضي آيات قرآن و احاديث دارد. در قرآن کريم آياتي وجود دارد متضمن اين معنا که هر کس در قيامت، خودِ عملش را مي بيند، مثل «يوْمَئِذٍ يصْدُرُالنّاسُ اَشْتاتاً لِيرَوْا اَعْمالَهُم فَمَنْ يعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيراً يرَه وَ مَنْ يعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرَّاً يرَه[3]»؛ در آن روز مردم بصورت گروههاى پراكنده (از قبرها) خارج مىشوند تا اعمالشان به آنها نشان داده شود، پس هر كس هموزن ذرّهاى كار خير انجام دهد آن را مىبيندو هر كس هموزن ذرّهاى كار بد كرده آن را مىبيند.
و «يوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ماعَمِلَتْ مِنْ خَيرٍ مُحْضَراً... [4]»؛ روزى كه هر كس، آنچه را از كار نيك انجام داده، حاضر مىبيند.
از سوي ديگر آياتي وجود دارد که بر اعتباري بودن عقاب و وجود معذب خارجي دلالت مي کند، از قبيل «لِيجْزِي اللّهُ کُلَّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ اِنَّ اللّهَ سَريعُ الْحِسابِ[5]»؛ تا خداوند هر كس را، هر آنچه انجام داده، جزا دهد! به يقين، خداوند سريع الحساب است.
«... فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذينَ اَجْرَمُوا... [6]»؛ از کسانی که گناه کرده بودند انتقام گرفتیم.
در روایات نیز با صراحت بر تجسم اعمال در قيامت تأکيد شده است، از جمله روايتي از پيامبر اکرم خطاب به قيس بن عاصم که در آن به اينکه اعمال انسان بر او آشکار مي شود، اشاره شده است.[7]
اين آيات و احاديث سبب شده که آراي مختلفي در بارة جزاي اعمال در آخرت مطرح شود. گروهي آيات مغاير با تجسم اعمال را مبنا قرار داده و آيات ناظر بر تجسم را طوري تفسير کرده اند که با آيات مغاير با آن تعارضي نداشته باشد؛ مثلاً در آية مذکور از سورة زلزال غالب مفسران، خصوصاً متقدمان، «لِيرَوْا اعمالَهُم» را به معناي ديدن جزاي اعمال يا نامة اعمال دانسته اند.[8]. گروهي از اين مفسران، از جمله فخررازي (ذيل زلزال / 6) و طبرسي (ذيل آل عمران / 30)، در دفاع از اين تفسير گفته اند که اعمال، اَعراض اند و عرض هم باقي نمي ماند و اعادة آن امکان پذير نيست، لذا اينکه بگوييم خود اعمال در قيامت مجسم مي شوند، نادرست است.
در برابر، گروهي آيات ناظر به تجسم اعمال را بدون تأويل و به همان صورت ظاهر پذيرفته اند، از جمله شيخ بهائي که در تفسير آيه 6 سوره زلزال، در تقدير گرفتن جزا براي اعمال را درست نمي داند و معتقد است که ديدن به خود اعمال برمي گردد.[9] او که از طرفداران نامدار نظريه تجسم اعمال است، در اين زمينه به آيات مذکور و احاديث مختلفي ـ که به قول او موافق و مخالف نقل کرده اند ـ استناد مي کند. وي مي گويد مارها و عقربه ايي که در دوزخ وعده داده شده، خود اعمال و عقايد و اخلاق مذموم و ناپسند است که به اين صورت ظاهر مي شود، چنانکه حور و ريحان و مانند آنها، اخلاق و اعمال و اعتقادات درست و صالح است. اين تفاوت صورتها به سبب اختلاف مراتب است.[10]
اين نظر شيخ بهائي بي سابقه نبوده است. اهل عرفان تجسم اعمال را باور داشته اند،[11] از جمله مي توان به نظر مولوي اشاره کرد که به اين موضوع اشاره کرده است.[12] همچنين گفته شده که اين نظر در ميان اخوان الصفا سابقه داشته است.[13] ملاصدرا (صدرالدين شيرازي) اين نظر را به فيثاغورس نسبت داده و از او سخناني در اين باره نقل کرده است.[14] در آثار غزالي، مثلاً در الاربعين في اصول الدين و ابن عربيدر الفتوحات المکيه سخناني در تأييد اين نظريه ديده مي شود.[15] به طور کلي بايد گفت که تجسم اعمال از باورهاي بسياري از مردم بوده و در طول تاريخ حکايات بسياري در اين باره نقل شده و از ديرباز تاکنون موضوع آثار تمثيلي و ادبي ـ هنري بوده است.[16]
محمدباقر مجلسي با شيخ بهائي که مجدداً اين نظريه را مطرح کرد مخالفت جدّي نموده و گفته است که تجسم و تمثل افعال و احوال دنيا در آخرت، دو حالت مي تواند داشته باشد، اول اينکه شبيه آن اعمال، به ازاي آنها خلق شود و ديگر اينکه اَعراض به جواهر تغيير کند. وي شق اول را درست مي داند و معتقد است که در نفي آن چيزي بصراحت نقل نشده است.[17] وي محال بودن انقلاب جوهر به عرض و عرض به جوهر را در اين دنيا با امکان آن در آخرت غيرقابل جمع دانسته است، به اين دليل که نشئه آخرت چيزي متفاوت با اين نشئه نيست و تنها تفاوتش اين است که مرگ و احيا در اين ميان اتفاق افتاده است.[18] وي همچنين تشبيه دنيا و آخرت را به خواب و بيداري و مقايسه آنها[19] را سفسطه دانسته است، چرا که آنچه در خواب ظاهر مي شود، وجود علمي و ذهني است و آنچه در خارج ظاهر مي شود، وجود عيني است و اين دو نحو وجود تفاوتهاي فراوان دارند، اما دنيا و آخرت، هر دو، وجود عيني دارند. او قول به تجسم اعمال را در آيات و اخبار غيرصريح دانسته و بر اين باور است که به ازا يا در جزاي اعمال چيزي خلق مي شود و اخبار و روايات بسياري را ناظر به اين معني مي داند.[20] وي در جاي ديگر در باره همين موضوع تا آنجا پيش رفته که با تخطئه نظر شيخ بهائي، قول به اين نظر را مستلزم انکار دين و خروج از اسلام دانسته است.[21] اين اظهارنظر مجلسي واکنش شديد قايلان به اين نظريه را برانگيخته است.[22]
نظريه تجسم اعمال را يکي از شاگردان شيخ بهائي، يعني صدرالمتألهين، به اوج رساند، به طوري که از پذيرش بسيار برخوردار شد. وي کوشيده است با مباني عقلي و موازين حِکْمي به نحو مشروح و معتدل به اين نظر بپردازد.[23] اين نظريه بخشي از کل نظام فکري اوست و با ديگر نظرياتش، از جمله درباره حرکت جوهري و معاد جسماني و اتحاد عاقل و معقول، سازگاري دارد. به نظر ملاصدرا، همانطور که امور عيني بر ذهن اثر مي گذارند، امور ذهني هم بر عين اثر مي گذارند. تأثير امر عيني بر ديگر امور عيني و ذهني يکسان نيست، مثلاً رطوبت در برخورد با جسم غيرمرطوب، آن را مرطوب مي کند، اما در تأثير بر حس و خيال، آنها را مرطوب نمي کند، بلکه صورت محسوسه و متخيله در آنها به وجود مي آورد و در تأثير بر عقل سبب تشکيل صورت کلي عقلي مي شود. پس ماهيت واحد مي تواند در جاهاي مختلف آثار مختلف بگذارد. از سوي ديگر، حالتي مثل خشم که امري دروني است، مي تواند به شکلي بيروني و عيني ظهور پيدا کند، مثلاً به شکل سرخي گونه يا تندي ضربان قلب. پس بعيد نيست که همين خشم در جايي ديگر بتواند به صورت آتش نمايان شود. اعمال آدميان مي تواند تبديل به اخلاق و ملکات نفساني شود، يعني از صورت جسماني خارج شود، در آخرت هم همين اخلاق و ملکات نفساني مي تواند دوباره به اجسام آن جهاني تبديل شود. همانطور که هيولا مادّه تکوّن اجسام و صورِ مقداري است، ولي خودش مقدارپذير نيست، نفس ناطقه هم مادّه پيدايش تجسم اعمال و تکوّن اجسام و صورِ مقداري در آخرت است، هرچند خودش داراي مقدار و بُعد جسماني نيست. ملاصدرا تأکيد مي کند که نفس و هيولا با يکديگر تفاوت هايي هم دارند که در مسئله تجسم اعمال و نقش نفس در اين ميان بايد به اين تفاوت ها هم توجه داشت.[24]
ملاصدرا در جاي جاي آثارش در تفسير آيات و شرح روايات به تجسم اعمال اشاره مي کند[25] و به رد شبهاتي که در زمينه عذاب قبر و عذاب خدا و مسئله عدل و اختيار مطرح شده است، مي پردازد.[26]
پس از ملاصدرا، اين نظريه طرفداران فراوان يافت که از آن جمله اند فيض کاشاني[27] و ملاهادي سبزواري[28] در ميان معاصران نيز مخالفان[29] و موافقاني[30] در اين زمينه اظهارنظر کرده اند و گروهي در عين پذيرش تجسم اعمال، ثواب و عقاب آخرت را منحصر در تجسم اعمال ندانسته و به نوعي کوشيده اند ميان نظر موافقان و مخالفان توافق ايجاد کنند يا هر دو نظر را حفظ کنند.[31]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
- جلال الدين آشتياني، شرح حال و آراء فلسفي ملاصدرا، تهران 1360ش.
- ابن عربي، الفتوحات المکيه، بيروت: دارصادر، (بي تا).
- بهرام بيضايي، تاريخ سرّي سلطان در آبسکون: فيلمنامه، تهران 1376ش.
هادي بن مهدي سبزواري، شرح الاسماء، او، شرح دعاء الجوشن الکبير، چاپ نجفقلي حبيبي، تهران 1375.
جعفر سجادي، فرهنگ علوم فلسفي و کلامي، تهران 1375ش.
محمدبن حسين شيخ بهائي، الاربعون حديثاً، قم 1415.
همو،
همو، شرح اصول الکافي، چاپ محمد خواجوي، ج 1، تهران 1366ش.
همو، الشّواهد الرّبوبية في المناهج السلوکية، با حواشي ملاهادي سبزواري، چاپ جلال الدين آشتياني، چاپ افست تهران 1360ش.
همو، مجموعه رسائل فلسفي صدرالمتألهين، چاپ حامد ناجي اصفهاني: ردّ الشبهات الابليسية، تهران 1375ش.
همو، المظاهر الالهية، چاپ جلال الدين آشتياني، قم 1377ش.
طباطبائي؛ طبرسي؛ طبري، جامع؛ محمدبن محمد غزالي، کتاب الاربعين في اصول الدّين، بيروت 1408/ 1988.
همو، ج 9، چاپ هاشم رسولي، تهران 1363ش.
[1]. ر.ک: شيخ بهائي، محمدبن حسين، الاربعون حديثاً، قم 1415ه ق، ص402؛ صدرالدين شيرازي، محمدبن ابراهيم، تفسيرالقرآن الکريم، چاپ محمد خواجوي، قم 1361ش، ج4، ص285، ج5، ص458؛ کتاب العرشية، ترجمة آهنی، غلامحسين، اصفهان 1341ش،ص66؛ فيض کاشاني، علم الیقین فی اصول الدین، ج2، ص879؛ مجلسي، بحار الانوار،بیروت، دار الوفاء، 1403ق، ج7، ص228.
[2]. قراملکي، محمدحسن قدردان، «کاوشي در تجسم اعمال»، کيهان انديشه، ش 68 (مهر و آبان 1375ش، ص116.
[3]. زلزال / 6ـ 8.
[4]. آل عمران / 30؛ کهف / 49؛ نباء / 40.
[5]. ابراهيم / 51.
[6]. روم / 47؛ نيز رجوع کنيد به دهر / 4؛ فتح / 6؛ مائده / 118.
[7].. : مجلسي، بحار الانوار، 1403ق، ج74، ص111؛ براي بعضي روايات ديگر رجوع کنيد به سبحاني، مفاهیم القرآن، ج8، ص336ـ339؛
محمدي ري شهري، قراملکي، ميزان الحکمة، قم 1362ـ1363ش، ج7، ص39ـ41.
[8]. رجوع کنيد به طبري: زمخشري؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، طبرسي؛ مجمع البیان، فخررازي؛ مفاتیح الغیب، بيضاوي، انوار التنزیل و اسرار التأویل، ذيل آيه.
[9]. رجوع کنيد به: ص402.
[10]. همان، ص493ـ495.
[11]. آشتياني، ص87.
[12]. رجوع کنيد به: ص691.
[13]. رجوع کنيد به: سجادی، جعفر، فرهنگ علوم فلسفي و کلامي، تهران 1375ش، ذيل مادّه
[14]. رجوع کنيد به: 1377ش، ص143؛ 1337ش، سفر چهارم، ج2، ص294
[15] . غزالی ،الاربعين فی اصول الدين،ص213-214؛ ابن عربی، الفتوحات المکية،ج1، ص307.
[16]. ر.ک: ارداويرافنامه، يا، بهشت و دوزخ در آئين مزديسني، شامل پيشگفتار، ترجمه فارسي، متن پهلوي، واژه نامه از رحيم عفيفي، تهران: توس، 1372ش، ص28؛ بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التّنزيل و اسرار التّأويل، المعروف بتفسير البيضاوي، مصر 1330، چاپ افست بيروت، بي تا، ص21).
[17]. (مجلسي، بحار الانوار، 1403، ج7، ص228).
[18]. مطهري، عدل الهی، ص193ـ194.
[19]. ( رجوع کنيد به مولوي، همانجا)
[20]. ر.ک: مجلسي، بحار الانوار، 1403، ج7، ص229ـ230؛ براي نقد نظرات مجلسي رجوع کنيد به سبحاني، مفاهیم القرآن، ج8، ص342ـ343).
[21]. (مجلسي، مرآة العقول في شرح اخبار آل الرسول، 1363 ش، ج9، ص95).
[22]. ر.ک: امام خميني، چهل حدیث، ص439).
[23]. (آشتياني، همانجا).
[24]. براي آگاهي بيشتر از اين تفاوتها رجوع کنيد به 1360 ش، ص329ـ330؛ همو، 1341ش، ص67ـ 68.
[25]. براي نمونه رجوع کنيد به: 1361ش، ج4، ص282ـ285؛ همو، 1366ش، ج1، ص326.
[26]. رجوع کنيد به: 1375ش، ص351؛ همو، 1377ش، ص143؛ همو، 1361ش، ج4، ص171.
[27]. ج2، ص1064.
[28]. ر. ک: صدر المتألهین، الحکمة المتعالية في الاسفار العقلية الاربعة، تهران 1337 ش، چاپ افست قم، بي ت،سفر چهارم، ج2، ص295، تعليقة سبزواري؛ نيز رجوع کنيد به سبزواري، ص214، 268، 311، 497.
[29]. ر. ک: فیاض، محمداسحاق، محاضرات في اصول الفقه، نجف، 1974، ج2، ص116.
[30]. ر. ک: اصفهاني، نهایة الدرایة، ج1، ص297ـ 298؛ امام خميني، شرح چهل حدیث، تهران، 1373ه ش، ص437ـ439؛ طباطبائي، ج6، ص376؛ مطهري، عدل الهی، ص206ـ213.
[31].ر.ک: : جوادي آملي، عبدالله، ده مقاله پیرامون مبدأ و معاد، ص321؛ مصباح، محمدتقی، معارف قرآن: خداشناسي، کيهان شناسي، انسان شناسي، قم 1373ش،ص504 ـ512.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 17 امرداد 01
- بازدید
- ۸۲
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.