آقایان «شریعت سنگلجی» و عبدالوهاب فرید و... که کتاب هایی در مورد شریعت اسلام به تحریر درآورده اند و ثبت ملی نیز گردیده،چگونه افرادی بودند؟
آقایان «شریعت سنگلجی» و عبدالوهاب فرید و... که کتاب هایی در مورد شریعت اسلام به تحریر درآورده اند و ثبت ملی نیز گردیده،چگونه افرادی بودند؟
پرسش
پاسخ
باید توجه داشت که بسیاری از جریان های تجدید نظرطلب در عقاید شیعه، دعوی اصلاح گری داشته و دارند. طبعاً داشتن ادعای اصلاح طلبی، لزوماً به معنای درستی این جریان نیست. در واقع بسیاری از جنبش های فکری و سیاسی که دعوی اصلاح گری دارند تجدید نظرطلبانی هستند، که دانسته یا نادانسته در پی ایجاد تغییرات بنیادی در اصولند؛ اصولی که پایه های اعتقادی و دینی مردم را تشکیل می دهد. در این زمینه اصطلاحاتی مانند، اصلاح طلبی، نوگرایی، تجدید نظرطلبی و... کلماتی هستند که در طول یک قرن و نیم در ایران و سایر کشورهای اسلامی رواج یافته و در هر مورد، محدوده، و تعریف و اصول و ابهامات خاص خود را دارد.
در دورة پس از مشروطه، به ویژه عصر رضاخان، فعالیت بر ضد دین، با انتقاد از دین و تحت عنوان خرافه زدایی از فرهنگ عامه آغاز می شود. انتقاد، گاه از سوی عناصر خودی و به صورت درونی است و گاه به دنبال فشار افکار بیرونی و در ادامة نفوذ تفکر بیگانه. آن چه در این دوره رخ داد، انتقاد از مذهب به صورت افراطی، از سوی کسانی بود که اصولاً ـ و غالب آنان ـ نسبت به اصل دین و مذهب مسأله دار بوده و از لائیسم غربی و اندیشه های پوزیتیویستی جانبداری می کردند. این گروه برای مشروع نشان دادن مبارزة خود، برخورد با دین، تحت عنوان برخورد با خرافات فعالیّت کرده و برای گم کردن راه، مرز خرافات را با حقایق و شعائر دینی تبیين نمی کردند. خود رضاشاه گهگاه در سخنرانی های عمومی که برایش تنظیم می شد از این موضوع دفاع می کرد. در سخنانی که در روز غدیر سال 1355ق (1315ش) از او نقل شده آمده است: خیلی ها در اشتباه هستند و تصور می کنند، معنی تجدد و اخذ تمدن امروزی دنیا این است که اصول دیانت و شرایع را رعایت نکنند و یا این که کسب تجدد و تمدن مغایرتی با دین و مذهب دارد، و حال آن که اگر مقنّن بزرگ اسلام در حال حاضر در مقابل این ترقیات عالم وجود داشت، موافق بودن اصول شرایع حقه خود را با وضعیت و تشکیلات تمدن امروز نشان می داد. [1]در این میان برخی از چهره ها، در انتقاد، بسیار تندروی کردند، به حدی که در جریان به ظاهر اصلاح طلبانه، به بازگشت از دین و در نهایت به ارتداد رسیدند. کسانی هم بودند، که تنها به ایجاد تغییر در برخی از موارد اشاره داشتند و از روی تقیه یا اعتقاد و یا ملاحظات دیگر از آن حد تجاوز نمی کردند.
طبعاً این افراد گاه درباره محدودة تجدید نظرطلبانه یا اصلاح گرایانه خود با یکدیگر درگیر شده و ردیه هایی بر ضد یکدیگر می نویسند.
در دورة رضاخان، همزمان با اوج گیری گرایش به غرب، حرکتی با عنوان ضدیت با خرافات ایجاد شد که طبعاً تعریف خرافه از نگاه افراد مختلف؛ متفاوت بود. این زمان عربگراها در راستای اهداف خود در این زمینه فعالیّت کرده، مبارزه با خرافه را به صورت یک ارزش فرهنگی درآوردند.
برای مثال، رضا زاده شفق، کتابی تحت عنوان مبارزه با خرافات نگاشت.[2] از طریق آنان این مسأله به دین و مظاهر و شعائر مذهبی نیز کشیده شد. حتی برخی از تشکل های مذهبی مثبت نیز مبارزه با خرافات را در برنامة دینی خود قرار داده بودند. در واقع کلمه خرافه یکی از اصطلاحات کلیدی دینی در دورة رضاخان و پس از آن به شمار می آید. مرحوم حاج سراج انصاری طی یادداشت کوتاهی که در آیین اسلام انتشار داد، با تأکید بر این که هر جمعیتی مبارزه با خرافات را هدف خود ساخته است و ما نیز یکی از آنانیم که آن مبارزه و این مخالفت را برخود لازم می دانیم، تأکید کرد، وقتی که معنای خرافه روشن نشود، صحبت کردن در این باره جز اتلاف وقت فایده ای ندارد. حاج سراج در این اقتراح، که در آغاز سال 25 در آیین اسلام چاپ شد، از اندیشمندان خواست تا دیدگاه های خود را دربارة خرافه و معنا و مصداق آن بنویسند. .[3]
در مجموع سالهایی که ایران تحت سیطرة دولت پهلوی بود، چندین نفر با گرایش های فکری خاص و با تأکید بر اصلاح گری در دین و مذهب در صحنه فکری ایران ظهور کردند.
بسیاری از افراد روحانیونی بودند که به مرور تحت تأثیر فرهنگ تجددخواهی روزگار مشروطه و بعد از آن خود به جرگه اصلاح طلبان تجدید نظرطلب پیوستند و البته هنوز برای اسلام دل می سوزاندند. برای مثال می توان از سید احمد مهذب شیرازی (1301ـ 1373ق) روحانی و مترجم یاد کرد. وی طلبة مدرسة منصوریه شیراز و نماینده شیراز در مجلس شورای ملی و استاد دانشگاه معقول و منقول در تهران بود. وی مترجم دو اثر قاسم امین بودکه علیه حجاب نوشته بود. هر دو اثر به دستور و با حمایت وزارت معارف رضاشاه منتشر شد.
وی در آستانه سال 1320 هم کتاب حاضر العالم الاسلامی شکیب ارسلان را تحت عنوان امروز مسلمین یا عالم نو اسلام ترجمه و چاپ کرد.
در کل می توان ویژگی هایی را برای این گروه های تجدید نظرطلب در عقاید شیعه بیان نمود که در ذیل به آن اشاره می شود:
الف) فاصله گرفتن از مرجعیت رسمی دینی و روحانیت در بعد فکری و دین شناسانة آن از یکسو و عدم پذیرش رهبری آن از سوی دیگر این ویژگی، بیشتر افراد تجدید نظرطلب را به مبارزه با روحانیت کشانده است.
ب) ویژگی دیگر آنان، تأثیرپذیری از نگرش وهابی است که در قالب ادعای اصلاح طلبی و مبارزه با خرافات، با بسیاری از مظاهر مذهبی مقابله کنند. طبعاً در این میان حرف های حقی نیز وجود دارد که مرجعیّت شیعه می پذیرد؛ اما طرح آن ها به شکل افراطی از ویژگی های این جریان است.
ج) تأثیرپذیری آن ها از یک سوی از وهابیان و از سوی دیگر، از نوعی خردورزی غربی است.
یعنی آنان در ادامه و امتداد گرایش راسیونالیستی هستند و این مطالب را از آن زاویه مطرح می کنند.
د) قرآن گرایی یکی از ارکان ادعاهای آنان بود و در عوض نسبت به حدیث بی اعتنا بودند، مثلاً بر اساس نص آیه به وجوب اقامه نماز جمعه فتوا دادند، چون به همان ظاهر قرآن در سورة جمعة تمسک کرده، کمتر به حدیث توجه داشتند. البته بعضی از این گرایشها، بر اساس نوعی علم محوری و تجربه گرایی است که از آن جمله می توان به نویسندة کتاب مفهوم واژه هایی از قرآن اشاره کرد که قصة ابراهیم و پرنده ها را کاملاً به صورت سمبلیک معنا کرده و از اساس، صورت تاریخی آن را انکار می کند.
هـ) ایجاد مناسبات مخصوص میان خود و مریدها و تشکیل حلقات مذهبی ويژه نیز در شمار ویژگی های اجتماعی آنان به حساب می آید. در واقع حرکتی که به نوعی به فرقه سازی و در شکل مدرن آن سازمان گرایی نزدیک است.
حال با توجه به مطالب بیان شده می توان فهمید که شریعت سنگلجی و امثال او چه تفکراتی داشته اند و مبانی فکری آن ها چه بوده است. البته در ذیل مطلب به مطالبی دربارة شریعت سنگلجی و دیگر نمونه های برجستة این تفکر می پردازیم تا پاسخ پرسش مذکور به صورت روشن تری در آید:
شریعت سنگلجی
محمّد حسن (غلامرضا) شریعت سنگلجی (1269 (یا 1371) ش) ـ 1310 ق از روحانیون مجاز به فعالیت فرهنگی. در دورة رضاخان نیز در چهارچوب اسلام مترقی توجیه شده و به رغم انتشار آثار تفسیری او و نیز برقراری منبرهایش، مزاحمتی از سوی دستگاه رضاخان برای وی به وجود نیامد. وی دارای نگرش عقل گرایانه بود و به گمان خود با خرافات مبارزه می کرد. آن چه را که وی خرافه می خواند، همان چیزهایی است که وهابی ها آن را خرافه می دانند. به همین دلیل حرکت وی نوعی وهابی زدگی جلوه می کرد.
به نقل از دکتر محمّد جواد مشکور گفته شده است که وی زمانی از طرف میرزا حسن خان مؤتمن الملک به حج رفت و همان سال با مطالعة آثار وهابی ها به این روش مذهبی گرایش پیدا کرد.
کسانی که در محفل او حاضر می شدندف بیشتر تحصیل کرده های جدید بودند که علاقه به شنیدن مطالب او در نقد مظاهر مذهبی و غربی کردن دین داشتند. [4]گرایش کلی که این افراد تکیه به قرآن دارند، در وی نیز وجود داشت و افزون بر آن که مرتب محفل درس تفسیر داشت، کتاب کلید فهم قرآن وی که در مقدمة آن اشاره به این گرایش خود کرده، حکایت از همین مطالب دارد.
همه فهم کردن قرآن و موضعگیری در برابر کسانی که قرآن را غیرقابل فهم برای توده مردم می دانند، سبب شد تا این گروه دایرة متشابه را در قرآن محدود کنند. سنگلجی آیات متشابه را تنها در محدودة آیاتی می دانست که به صفات خداوند مربوط می باشد. شریعت می گفت که هیچ کلمه و آیه ای در قرآن نیست که برای بشر قائل فهم نباشد، بطن قرآن هم نه به معنای تفاسیر تأویلی، بلکه مقصود هدف و مقصود قرآن است و بس.
یکی از بحث های مورد علاقة این قبیل اشخاص بحث از توحید و شرک بود که پس از غلبة وهابی ها و رواج تبلیغات آنان بر ضد بناهای روی مقابر و زیارت قبور، به تدریج به این سو نیز سرایت کرده و مشکل شده بود. [5]
در بحث شفاعت هم وی بسیار سختگیرانه برخورد کرده، هر نوع شفاعتی را رد می کرد. سنگلجی در همین راستا کتاب توحید، عبادت، یکتاپرستی را نوشت. [6]علاوه بر کتاب هایی که ذکرش رفت باید از کتاب های اسلام و رجعت (سنگلجی «رجعت» را از عقاید غلات شیعه می دانست) متعاسبات در مسائل فلسفی، براهین القرآن (ضمیمه کلید فهم قرآن)، البدع و الخرافات به زبان عربی، رساله اسلام و موسیقی و رساله در حرمت ربا و کتاب اسلام و موسیقی (بیانات شریعت سنگلجی به قلم اسدالله روتین، تهران 1223 ش) یاد کرد.
احمد کسروی
احمد کسروی نيز یک نمونة افراطی از منتقدین به مذهب، دین و حتی متون کلاسیک ادبی فارسی بودکه با قلمی تند و جدی به انتقاد از آن ها می پرداخت. وی در نگرش تجدید نظر طلبانة خود، تقریباً چیزی از دین باقی نگذاشت و حرکت اصلاحی و در واقع افساد گرایانه اش را تا به آخر خط می رساند. یک نویسنده معتقد است که کسروی گرچه به اصلاح دین می اندیشد، امّا او راهی جدا از همة اصلاح طلبان دارد، چرا که معتقد است که دین تابع مقتضیات زمان است و در مراحل مختلف تاریخ بشر، ضرورت پیدایش دین نو با سلاح عقلی و اخلاقی نو، اجتناب ناپذیر است. به همین دلیل او بازگشت به سلف، اسلام اولیه را توصیه نمی کند و حتی آن را امری محال می شمرد. آن چه برای او مهم است گرفتن پیام های اصلی دین است. هدف دار بودن جهان، اعتقاد به آفریدگار، اعتقاد به زندگی آینده داشتن و زندگی به آیین خرد کردن.
این ها بنیاد مشترک همة ادیان است.[7]کسروی در تمام دورة رضاخان و بعد از آن آزادانه فعالیت می کرد و در نشریات و نیز کتابهایش عقاید مذهبی موجود را تاحدی که می توانست با تندی مورد انتقاد قرار می داد. وی در نقد تشیع، شیعیگری را در سال 1322 نوشت و سخت به شعائر تشیع به عنوان خرافه حمله کرد. این اثر یکی از پرسر و صداترین آثار کسروی بود و تحت عنوان الشیعه و التشیع به عربی هم در آمد از دیگر کسانی که چنین عقایدی دارند می توان به سید اسدالله خرقانی، سید علی اکبر برقعی، شیخ محمّد خالصی زاده، حیدر علی قلمداران و ... را نام برد که افکار همة آن ها بر همان مبانی که ذکر کردیم دور می زدند.[8]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
- جعفریان، رسول، جریانها و سازمان های مذهبی ـ سیاسی ایران (از روی کار آمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی 1320 ـ 1357 از چاپ ششم بهار 1385 از چاپخانه اعتماد قم).
[1] . به نقل از:آل کاشف الغطاء، محمد حسین، ترجمه فارسی کتاب اصل الشیعه و اصولها ترجمه خسروانی، علیرضا صفحه نخست چاپ سال 1317 ش، با عنوان ریشه شیعه و پایه های آن.
[2] . ر.ک: جعفریان، رسول، جریان ها و سازمان های مذهبی ـ سیاسی ایران چاپ ششم بهار 1385 از چاپ خانه اعتماد قم، صفحه 704.
[3] . همان.
[4] . بنگرید به: تاریخ معاصر ایران، گزارش آقای شاه حسینی از برخورد پدرش با شریعت سنگلجی در مجلس درس و سخنرانی او ش17، بهار1380، ص 287ـ288.
[5] . در مجله «الاسلام» چاپ شیراز و برخی دیگر از مجلات مذهبی سال های پس از 1300ش مقالاتی در این زمینه وجود دارد.
[6] . این کتاب در سال 1320، 1327، 1345 شمسی در تهران چاپ شده است.
[7].بنگرید به: نشریه پیمان، سال ششم، شماره دهم، دی ماه 1319به نقل از سیری در اندیشه سیاسی کسروی، ص 50ـ51.
[8]. ر.ک: جعفریان، رسول، جریانها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران چاپ ششم، بهار 1385،از چاپخانه اعتماد قم، صفحه 721 تا 754.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 30 تیر 01
- بازدید
- ۷۰
آقایان «شریعت سنگلجی» و عبدالوهاب فرید و... که کتاب هایی در مورد شریعت اسلام به تحریر درآورده اند و ثبت ملی نیز گردیده،چگونه افرادی بودند؟
- نشان کردن
پرسش
آقایان «شریعت سنگلجی» و عبدالوهاب فرید و... که کتاب هایی در مورد شریعت اسلام به تحریر درآورده اند و ثبت ملی نیز گردیده،چگونه افرادی بودند؟
پاسخ
باید توجه داشت که بسیاری از جریان های تجدید نظرطلب در عقاید شیعه، دعوی اصلاح گری داشته و دارند. طبعاً داشتن ادعای اصلاح طلبی، لزوماً به معنای درستی این جریان نیست. در واقع بسیاری از جنبش های فکری و سیاسی که دعوی اصلاح گری دارند تجدید نظرطلبانی هستند، که دانسته یا نادانسته در پی ایجاد تغییرات بنیادی در اصولند؛ اصولی که پایه های اعتقادی و دینی مردم را تشکیل می دهد. در این زمینه اصطلاحاتی مانند، اصلاح طلبی، نوگرایی، تجدید نظرطلبی و... کلماتی هستند که در طول یک قرن و نیم در ایران و سایر کشورهای اسلامی رواج یافته و در هر مورد، محدوده، و تعریف و اصول و ابهامات خاص خود را دارد.
در دورة پس از مشروطه، به ویژه عصر رضاخان، فعالیت بر ضد دین، با انتقاد از دین و تحت عنوان خرافه زدایی از فرهنگ عامه آغاز می شود. انتقاد، گاه از سوی عناصر خودی و به صورت درونی است و گاه به دنبال فشار افکار بیرونی و در ادامة نفوذ تفکر بیگانه. آن چه در این دوره رخ داد، انتقاد از مذهب به صورت افراطی، از سوی کسانی بود که اصولاً ـ و غالب آنان ـ نسبت به اصل دین و مذهب مسأله دار بوده و از لائیسم غربی و اندیشه های پوزیتیویستی جانبداری می کردند. این گروه برای مشروع نشان دادن مبارزة خود، برخورد با دین، تحت عنوان برخورد با خرافات فعالیّت کرده و برای گم کردن راه، مرز خرافات را با حقایق و شعائر دینی تبیين نمی کردند. خود رضاشاه گهگاه در سخنرانی های عمومی که برایش تنظیم می شد از این موضوع دفاع می کرد. در سخنانی که در روز غدیر سال 1355ق (1315ش) از او نقل شده آمده است: خیلی ها در اشتباه هستند و تصور می کنند، معنی تجدد و اخذ تمدن امروزی دنیا این است که اصول دیانت و شرایع را رعایت نکنند و یا این که کسب تجدد و تمدن مغایرتی با دین و مذهب دارد، و حال آن که اگر مقنّن بزرگ اسلام در حال حاضر در مقابل این ترقیات عالم وجود داشت، موافق بودن اصول شرایع حقه خود را با وضعیت و تشکیلات تمدن امروز نشان می داد. [1]در این میان برخی از چهره ها، در انتقاد، بسیار تندروی کردند، به حدی که در جریان به ظاهر اصلاح طلبانه، به بازگشت از دین و در نهایت به ارتداد رسیدند. کسانی هم بودند، که تنها به ایجاد تغییر در برخی از موارد اشاره داشتند و از روی تقیه یا اعتقاد و یا ملاحظات دیگر از آن حد تجاوز نمی کردند.
طبعاً این افراد گاه درباره محدودة تجدید نظرطلبانه یا اصلاح گرایانه خود با یکدیگر درگیر شده و ردیه هایی بر ضد یکدیگر می نویسند.
در دورة رضاخان، همزمان با اوج گیری گرایش به غرب، حرکتی با عنوان ضدیت با خرافات ایجاد شد که طبعاً تعریف خرافه از نگاه افراد مختلف؛ متفاوت بود. این زمان عربگراها در راستای اهداف خود در این زمینه فعالیّت کرده، مبارزه با خرافه را به صورت یک ارزش فرهنگی درآوردند.
برای مثال، رضا زاده شفق، کتابی تحت عنوان مبارزه با خرافات نگاشت.[2] از طریق آنان این مسأله به دین و مظاهر و شعائر مذهبی نیز کشیده شد. حتی برخی از تشکل های مذهبی مثبت نیز مبارزه با خرافات را در برنامة دینی خود قرار داده بودند. در واقع کلمه خرافه یکی از اصطلاحات کلیدی دینی در دورة رضاخان و پس از آن به شمار می آید. مرحوم حاج سراج انصاری طی یادداشت کوتاهی که در آیین اسلام انتشار داد، با تأکید بر این که هر جمعیتی مبارزه با خرافات را هدف خود ساخته است و ما نیز یکی از آنانیم که آن مبارزه و این مخالفت را برخود لازم می دانیم، تأکید کرد، وقتی که معنای خرافه روشن نشود، صحبت کردن در این باره جز اتلاف وقت فایده ای ندارد. حاج سراج در این اقتراح، که در آغاز سال 25 در آیین اسلام چاپ شد، از اندیشمندان خواست تا دیدگاه های خود را دربارة خرافه و معنا و مصداق آن بنویسند. .[3]
در مجموع سالهایی که ایران تحت سیطرة دولت پهلوی بود، چندین نفر با گرایش های فکری خاص و با تأکید بر اصلاح گری در دین و مذهب در صحنه فکری ایران ظهور کردند.
بسیاری از افراد روحانیونی بودند که به مرور تحت تأثیر فرهنگ تجددخواهی روزگار مشروطه و بعد از آن خود به جرگه اصلاح طلبان تجدید نظرطلب پیوستند و البته هنوز برای اسلام دل می سوزاندند. برای مثال می توان از سید احمد مهذب شیرازی (1301ـ 1373ق) روحانی و مترجم یاد کرد. وی طلبة مدرسة منصوریه شیراز و نماینده شیراز در مجلس شورای ملی و استاد دانشگاه معقول و منقول در تهران بود. وی مترجم دو اثر قاسم امین بودکه علیه حجاب نوشته بود. هر دو اثر به دستور و با حمایت وزارت معارف رضاشاه منتشر شد.
وی در آستانه سال 1320 هم کتاب حاضر العالم الاسلامی شکیب ارسلان را تحت عنوان امروز مسلمین یا عالم نو اسلام ترجمه و چاپ کرد.
در کل می توان ویژگی هایی را برای این گروه های تجدید نظرطلب در عقاید شیعه بیان نمود که در ذیل به آن اشاره می شود:
الف) فاصله گرفتن از مرجعیت رسمی دینی و روحانیت در بعد فکری و دین شناسانة آن از یکسو و عدم پذیرش رهبری آن از سوی دیگر این ویژگی، بیشتر افراد تجدید نظرطلب را به مبارزه با روحانیت کشانده است.
ب) ویژگی دیگر آنان، تأثیرپذیری از نگرش وهابی است که در قالب ادعای اصلاح طلبی و مبارزه با خرافات، با بسیاری از مظاهر مذهبی مقابله کنند. طبعاً در این میان حرف های حقی نیز وجود دارد که مرجعیّت شیعه می پذیرد؛ اما طرح آن ها به شکل افراطی از ویژگی های این جریان است.
ج) تأثیرپذیری آن ها از یک سوی از وهابیان و از سوی دیگر، از نوعی خردورزی غربی است.
یعنی آنان در ادامه و امتداد گرایش راسیونالیستی هستند و این مطالب را از آن زاویه مطرح می کنند.
د) قرآن گرایی یکی از ارکان ادعاهای آنان بود و در عوض نسبت به حدیث بی اعتنا بودند، مثلاً بر اساس نص آیه به وجوب اقامه نماز جمعه فتوا دادند، چون به همان ظاهر قرآن در سورة جمعة تمسک کرده، کمتر به حدیث توجه داشتند. البته بعضی از این گرایشها، بر اساس نوعی علم محوری و تجربه گرایی است که از آن جمله می توان به نویسندة کتاب مفهوم واژه هایی از قرآن اشاره کرد که قصة ابراهیم و پرنده ها را کاملاً به صورت سمبلیک معنا کرده و از اساس، صورت تاریخی آن را انکار می کند.
هـ) ایجاد مناسبات مخصوص میان خود و مریدها و تشکیل حلقات مذهبی ويژه نیز در شمار ویژگی های اجتماعی آنان به حساب می آید. در واقع حرکتی که به نوعی به فرقه سازی و در شکل مدرن آن سازمان گرایی نزدیک است.
حال با توجه به مطالب بیان شده می توان فهمید که شریعت سنگلجی و امثال او چه تفکراتی داشته اند و مبانی فکری آن ها چه بوده است. البته در ذیل مطلب به مطالبی دربارة شریعت سنگلجی و دیگر نمونه های برجستة این تفکر می پردازیم تا پاسخ پرسش مذکور به صورت روشن تری در آید:
شریعت سنگلجی
محمّد حسن (غلامرضا) شریعت سنگلجی (1269 (یا 1371) ش) ـ 1310 ق از روحانیون مجاز به فعالیت فرهنگی. در دورة رضاخان نیز در چهارچوب اسلام مترقی توجیه شده و به رغم انتشار آثار تفسیری او و نیز برقراری منبرهایش، مزاحمتی از سوی دستگاه رضاخان برای وی به وجود نیامد. وی دارای نگرش عقل گرایانه بود و به گمان خود با خرافات مبارزه می کرد. آن چه را که وی خرافه می خواند، همان چیزهایی است که وهابی ها آن را خرافه می دانند. به همین دلیل حرکت وی نوعی وهابی زدگی جلوه می کرد.
به نقل از دکتر محمّد جواد مشکور گفته شده است که وی زمانی از طرف میرزا حسن خان مؤتمن الملک به حج رفت و همان سال با مطالعة آثار وهابی ها به این روش مذهبی گرایش پیدا کرد.
کسانی که در محفل او حاضر می شدندف بیشتر تحصیل کرده های جدید بودند که علاقه به شنیدن مطالب او در نقد مظاهر مذهبی و غربی کردن دین داشتند. [4]گرایش کلی که این افراد تکیه به قرآن دارند، در وی نیز وجود داشت و افزون بر آن که مرتب محفل درس تفسیر داشت، کتاب کلید فهم قرآن وی که در مقدمة آن اشاره به این گرایش خود کرده، حکایت از همین مطالب دارد.
همه فهم کردن قرآن و موضعگیری در برابر کسانی که قرآن را غیرقابل فهم برای توده مردم می دانند، سبب شد تا این گروه دایرة متشابه را در قرآن محدود کنند. سنگلجی آیات متشابه را تنها در محدودة آیاتی می دانست که به صفات خداوند مربوط می باشد. شریعت می گفت که هیچ کلمه و آیه ای در قرآن نیست که برای بشر قائل فهم نباشد، بطن قرآن هم نه به معنای تفاسیر تأویلی، بلکه مقصود هدف و مقصود قرآن است و بس.
یکی از بحث های مورد علاقة این قبیل اشخاص بحث از توحید و شرک بود که پس از غلبة وهابی ها و رواج تبلیغات آنان بر ضد بناهای روی مقابر و زیارت قبور، به تدریج به این سو نیز سرایت کرده و مشکل شده بود. [5]
در بحث شفاعت هم وی بسیار سختگیرانه برخورد کرده، هر نوع شفاعتی را رد می کرد. سنگلجی در همین راستا کتاب توحید، عبادت، یکتاپرستی را نوشت. [6]علاوه بر کتاب هایی که ذکرش رفت باید از کتاب های اسلام و رجعت (سنگلجی «رجعت» را از عقاید غلات شیعه می دانست) متعاسبات در مسائل فلسفی، براهین القرآن (ضمیمه کلید فهم قرآن)، البدع و الخرافات به زبان عربی، رساله اسلام و موسیقی و رساله در حرمت ربا و کتاب اسلام و موسیقی (بیانات شریعت سنگلجی به قلم اسدالله روتین، تهران 1223 ش) یاد کرد.
احمد کسروی
احمد کسروی نيز یک نمونة افراطی از منتقدین به مذهب، دین و حتی متون کلاسیک ادبی فارسی بودکه با قلمی تند و جدی به انتقاد از آن ها می پرداخت. وی در نگرش تجدید نظر طلبانة خود، تقریباً چیزی از دین باقی نگذاشت و حرکت اصلاحی و در واقع افساد گرایانه اش را تا به آخر خط می رساند. یک نویسنده معتقد است که کسروی گرچه به اصلاح دین می اندیشد، امّا او راهی جدا از همة اصلاح طلبان دارد، چرا که معتقد است که دین تابع مقتضیات زمان است و در مراحل مختلف تاریخ بشر، ضرورت پیدایش دین نو با سلاح عقلی و اخلاقی نو، اجتناب ناپذیر است. به همین دلیل او بازگشت به سلف، اسلام اولیه را توصیه نمی کند و حتی آن را امری محال می شمرد. آن چه برای او مهم است گرفتن پیام های اصلی دین است. هدف دار بودن جهان، اعتقاد به آفریدگار، اعتقاد به زندگی آینده داشتن و زندگی به آیین خرد کردن.
این ها بنیاد مشترک همة ادیان است.[7]کسروی در تمام دورة رضاخان و بعد از آن آزادانه فعالیت می کرد و در نشریات و نیز کتابهایش عقاید مذهبی موجود را تاحدی که می توانست با تندی مورد انتقاد قرار می داد. وی در نقد تشیع، شیعیگری را در سال 1322 نوشت و سخت به شعائر تشیع به عنوان خرافه حمله کرد. این اثر یکی از پرسر و صداترین آثار کسروی بود و تحت عنوان الشیعه و التشیع به عربی هم در آمد از دیگر کسانی که چنین عقایدی دارند می توان به سید اسدالله خرقانی، سید علی اکبر برقعی، شیخ محمّد خالصی زاده، حیدر علی قلمداران و ... را نام برد که افکار همة آن ها بر همان مبانی که ذکر کردیم دور می زدند.[8]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
- جعفریان، رسول، جریانها و سازمان های مذهبی ـ سیاسی ایران (از روی کار آمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی 1320 ـ 1357 از چاپ ششم بهار 1385 از چاپخانه اعتماد قم).
[1] . به نقل از:آل کاشف الغطاء، محمد حسین، ترجمه فارسی کتاب اصل الشیعه و اصولها ترجمه خسروانی، علیرضا صفحه نخست چاپ سال 1317 ش، با عنوان ریشه شیعه و پایه های آن.
[2] . ر.ک: جعفریان، رسول، جریان ها و سازمان های مذهبی ـ سیاسی ایران چاپ ششم بهار 1385 از چاپ خانه اعتماد قم، صفحه 704.
[3] . همان.
[4] . بنگرید به: تاریخ معاصر ایران، گزارش آقای شاه حسینی از برخورد پدرش با شریعت سنگلجی در مجلس درس و سخنرانی او ش17، بهار1380، ص 287ـ288.
[5] . در مجله «الاسلام» چاپ شیراز و برخی دیگر از مجلات مذهبی سال های پس از 1300ش مقالاتی در این زمینه وجود دارد.
[6] . این کتاب در سال 1320، 1327، 1345 شمسی در تهران چاپ شده است.
[7].بنگرید به: نشریه پیمان، سال ششم، شماره دهم، دی ماه 1319به نقل از سیری در اندیشه سیاسی کسروی، ص 50ـ51.
[8]. ر.ک: جعفریان، رسول، جریانها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران چاپ ششم، بهار 1385،از چاپخانه اعتماد قم، صفحه 721 تا 754.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 30 تیر 01
- بازدید
- ۷۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.