آيا وجود جرياني به نام (تقدير و مشيت الهي) در اين عالم را مي توان از راه فلسفه اثبات کرد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

آيا وجود جرياني به نام (تقدير و مشيت الهي) در اين عالم را مي توان از راه فلسفه اثبات کرد؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

اگر منظور شما از «تقدير و مشيت الهي» اين است که کارهاي عالم همگي مشمول قضا و قدر الهي گرديده و همه اتفاق هاي عالم از کوچکترين اتفاق تا بزرگترين اتفاق، حتي اعمال کوچک و بزرگ انسان را خداوند تبارک و تعالي بايد اجازه دهد و فيض وجودي برساند تا محقق شوند. اين مطلب، مطلب درست و حقي است و فلاسفه اسلامي و هم چنين متکلمين شيعه بدان معتقداند و در اعتقادات اسلامي از آن به توحيد خلقيت در ربوبيت تعبير مي شود؛ و به اين معناست که تنها وجود مستقل و تنها کسي که مي تواند مستقلا اراده کند و کاري را انجام دهد يا چيزي خلق کند فقط خداي تبارک و تعالي است و مابقي موجودات همگي وابسته به او هستند و هر اتفاقي در عالم رخ دهد آن را خداوند سبحان بايد اجازه دهد.

دليل فلسفي مطلب بالا:

اگر شخصي در معناي ممکن الوجود و واجب الوجود دقت کند، خود به وضوح به اين مطلب پي خواهد برد. علامه طباطبايي عبارتي دارد که معناي آن اين است که: چون موجودات امکاني در حدوث محتاج افاضه واجب هستند در بقاء نيز همچنان محتاج افاضه واجب هستند حتي در تمام آثار و کارهايي که به اين موجودات مربوط هستند نيز به افاضه و عنايت واجب محتاجند[1].

توضيح: موجودات عالم هستي به جز خداي تبارک و تعالي همگي ممکن الوجودند، و ممکن نيز متساوي النسبه است نسبت به وجود و عدم و از خود هيچ گونه اقتضايي نسبت به وجود ندارد، بلکه تمام تعلقش به علّت تامه اش است و اگر علت او را به وجود بياورد موجود مي گردد و اگر علت او را از بين ببرد يعني علت وجود او موجود نباشد او نيز از بين مي رود و نيست مي گردد. لذا ذات ممکن خالي از هر گونه اقتضائي است.

از طرفي وقتي به وجود بيايد چون ذات او همچنان و هميشه همراه اوست و تغيير نکرده، لذا مناط احتياج به علت که ذات او و همان متساوي النسبه بودن است به وجود و عدم، همچنان همراه اوست، لذا در عين موجود بودن نيز به علت خود محتاج است و بي نياز از او نمي شود. به خاطر همين مطلب است که فلاسفه مي گويند موجود ممکن حدوثاً و بقاءً محتاج علت خود است، يعني ممکن الوجود حتي بعد از خلق و موجود شدن نيز همچنان وابسته به علت خود يعني واجب است و از خود چيزي ندارد. اين معناي عبارت «فقراء في انفسها» است که در عبارت علامه وجود داشت. حال با توجه به اين مطلب مي توان نتيجه گرفت وجود ممکن هم در ابتداي خلق و هم در بقاء محتاج افاضه و توجه و ارتباط واجب است و مستقلا نمي تواند ادامه حيات دهد و اعمال قدرت کند و عملي را انجام دهد. لذا تمام اعمال و کارهاي او (بلکه تمام موجودات عالم) چون امري از امور عالم هستند، بايد مورد اجازه و قضاي الهي قرار گيرند تا محقق شوند، و در غير اين صورت هيچ گونه تحققي در خارج نمي يابند.

لذا به طور خلاصه مي توان گفت: چون در فلسفه اثبات مي شود ممکن الوجود داراي وابستگي وجودي است، پس هميشه و همه جا نيازمند افاضه واجب است حتي در کوچکترين کارهاي خود، حتي اگر انسان بخواهد دست خود را بالا ببرد، چشم خود را به هم بزند، برگي از درختي جدا شود، قطره باراني بر زمين ببارد، ماشيني حرکت کند و ... همگي بايد مشمول قضاي الهي گردند و خداي تبارک و تعالي آنها را اجازه کند تا محقق شوند و به وجود بيايند، اين مطلب يعني وجود اراده و مشيت الهي در عالم.

حال با توجه به مطالبي که بيان شد معناي قضا و قدر الهي (تقدير و مشيت الهي) نيز روشن مي شود، «قضا» به معناي حکم کردن است: زماني که قاضي حکمي حتمي را صادر مي کند و مثلا مي گويد مال، مال فلان شخص است، اين عمل قاضي را «قضا» گويند. در عالم امکان نيز زماني که موجودات امکاني عملي را انجام مي دهند و معلولي را به وجود مي آورند، در واقع مورد توجه و قضاي الهي قرار گرفته اند و خداوند متعال است که حکم مي کند چنين عملي محقق شود.[2] و حکم الهي نيز به معناي اجازه و اراده اوست؛ لذا حق مخلوقات و اراده تمام افعال آنها همان قضا و حکم الهي است.

«قدر» نيز به معناي اندازه گيري و کميت شي است؛ به اين معنا که خداوند عليم نسبت به موجودي که مي خواهد خلق کند، علم و آگاهي کامل دارد و تمام خصوصيات و آثار و حدود و اندازه او را مي داند وآن شي بر مبناي همين علم الهي به وجود مي آيد و تخطي نمي کند. همچنان که يک خياط مي داند که چه لباسي براي فلان شخص مناسب است و بر مبناي همين علمي که دارد لباس را مي دوزد.[3]

پس تقرير الهي يعني هر چيزي که به وجود مي آيد ولو افعال آدمي، خداوند به اندازه و حدود و صفات و آثار آن آگاهي کامل دارد و آن مخلوق نيز از علم الهي تخطّي نمي کند، اراده کردن نسبت به تحقق آن فعل ولو از اختيار آدمي و اراده خود انسان ناشي شود را قضاي الهي گويند.

در نتيجه: تمام عالم چون وابسته به واجب و خداوند تبارک و تعالي است و مخلوقات هيچ استقلالي از خود ندارند، تمام کارهاي آنها و خلق خود آنها اولا در علم الهي وجود دارد و خداوند به تمام حدود و اندازه و مقدار آنها آگاه است و ثانيا: مورد اراده اجازه خداوند قرار مي گيرد و اوست که اجازه مي دهد و حکم مي کند به وجود بيايند.البته به اين نكته توجه داشته باشيد كه عدم استقلال در اين مباحث به معناي عدم اختيار نيست چراكه خود اختيار انسان مورد اراده و مشيت الهي واقع شده است و آنچه را انسان با اختيار خود برگزيند با اذن الهي محقق مي‌گردد تا انسان به اختيار خود راه خود را انتخاب كند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ نهاية الحکمه، محمد حسين طباطبايي.

2ـ شرح منظومه، مرتضي مطهري، ج9 ـ 10، مجموعه آثار.

3ـ آموزش فلسفه، محمد تقي مصباح يزدي.

 

[1]. ما سواه (تعالي)، من الوجودات الامکانيه، فقراء في انفسهما، متعلقات في حدود ذواتها، فهي وجودات رابطة لا استقلال لها حدوثا و لا بقاء و انما تقوم بغيرها و ينتهي ذلک الي وجود مستقل في نفسه غني في ذاته لا تعلق له بشي تعلق الفقر و الحاجة و هو الواجب (تعالي و تقدس). و کما انه مفيض له مفيض لاثاره القائمة به و النسب و الروابط التي بينه، فإن العلة الموجبة للشي المقومه لوجوده علّة موجبة لأثاره و النسب القائمة به و مقومه لها؛ فهو (تعالي) وحده المبدأ الموجد لما سواه، المالک له،  محمد حسين طباطبایی، نهایه الحکمه.

[2]. طباطبايي، سيد محمد حسين، نهاية الحکمة، قم، موسسه امام خميني، (ره)، چاپ اول، 1385ش، ص311.

[3]. همان، ص312.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
23 تیر 01
بازدید
۶۹
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.