عدالت را از ديدگاه حضرت علي ـ عليه السلام ـ تبيين کنيد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

عدالت را از ديدگاه حضرت علي ـ عليه السلام ـ تبيين کنيد؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

عدالت، محوري ترين، بنيادي ترين و شامل ترين مسئله سياست و حکومت علوي است. نام مقدس امام علي ـ عليه السلام ـ، آن چنان با عدالت در آميخته که نام علي، عدالت را تداعي مي کند و عدالت، علي را. عدالت، همواره سرمشقي مهم در زندگي علي ـ عليه السلام ـ بود و او در راه اجراي عدالت و گسترش قسط، شهد شهادت نوشيد.

در نظام علوي و در آموزه هاي آن عدالت مجسّم، هيچ مصلحتي بالاتر از مصلحت اقامه عدل نيست. تأمل در کلام علي ـ عليه السلام ـ جايگاه عدالت را بيش از پيش در اذهان روشن تر خواهد کرد.

فردي از حضرت علي ـ عليه السلام ـ پرسيد: أيهما أفضل: العدل او الجود؟ آيا عدالت شريف تر و بالاتر است يا بخشندگي؟ علي ـ عليه السلام ـ به دو دليل مي‌فرمايد عدل از جود بالاتر است، يکي اينکه: «العدل يضع الامور مواضعها و الجود يخرجها من جهتها» يعني عدل امور و جريان ها را در مسير و مجراي طبيعي خود قرار مي دهد. اما جود جريان ها را از مجراي طبيعي خود خارج مي سازد. ديگر اينکه مي فرمايد: «العدل سائس عام والجود عارض خاص» عدالت قانوني است عام و شامل که همه اجتماع را در بر مي گيرد، اما جود و بخشش يک حالت استثنائي و غير کلي است که اگر جنبه قانوني و عمومي پيدا کند و کليت يابد ديگر جود نيست. علي ـ عليه السلام ـ آنگاه نتيجه مي گيرد «فالعدل اشرفهما و افضلهما يعني پس از ميان عدالت وجود، آن که اشرف و افضل است عدالت است.[1]

عدالت داراي شاخه هاي زيادي است اما علي ـ عليه السلام ـ به عدالت از چه جنبه آن مي نگريسته است؟ با نگاه به سيره و کلام آن حضرت معلوم مي شود به جنبه اجتماعي عدالت توجه بيشتري داشته است. از يک طرف از سخنان علي ـ عليه السلام ـ و از طرف ديگر از عمل ايشان مخصوصا از طرز رفتاري که در دوره زعامت و حکومت خود داشت، معلوم مي شود که عدالت به صورت يک فلسفه اجتماعي اسلامي مورد توجه او بوده و آن را ناموس بزرگ اسلام تلقي مي کرده و از هر چيزي بالاتر مي دانسته است. بنابراين ما نيز به بررسي يک از شاخه هاي عدالت ـ يعني عدالت اجتماعي ـ تنها در کلام (نه سيره) آن حضرت مي پردازيم.

اثرات عدالت اجتماعي از نگاه امير المومنين

همان طور که ظلم و بي عدالتي در جامعه به خصوص از سوي حکام داراي اثرات و عواقب بدي است و بنا به فرمايش حضرت علي ـ عليه السلام ـ مهم ترين عامل براندازي حکومت ها و زوال دولت ها بي عدالتي است.[2] رعايت عدالت هم به نوبه خود براي دولت و مردم داراي اثراتي است. مهم ترين اثر آن براي دولت ها اين است که سبب ماندگاري و محبوبيت دولت ها مي شود.[3] هم چنين مي توان اثرات و فوايد زير را براي اجتماع در نظر گرفت:

1. پيشرفت و گسترش جامعه در امور مادي و معنوي. امير المومنين علي ـ عليه السلام ـ در همين زمينه مي فرمايند: في العدل سعة و من ضاق عليه فالجور أضيق.[4] در به کار بستن عدل وسعت و گشايشي (در امور مادي و معنوي) است (که در هيچ زمينه ديگري چنين گشايشي يافت نمي شود) عدل بر هر کسي تنگ گيرد البته جور و ستم بر وي تنگ تر خواهد گرفت.

2. عدالت عامل پيشگيري از فساد اخلاقي و ناراحتي هاي روحي. امير المومنين علي ـ عليه السلام ـ در خطبه اي که در صفين ايراد فرمود به اين مطلب چنين اشاره فرمود: پس وقتي رعيت حق والي را ادا کرد و والي حق او را ادا نمود، حق در ميان آنها عزت مي يابد و راه هاي دين بر پا مي گردد و نشانه هاي عدل اعتدال مي يابد، پس زمانه به آن (يعني عدل) آباد مي گردد و به بقاي دولت اميد مي رود و مطامع دشمنان به نوميدي مي گرايد. اما اگر رعيت بر وليّ خود غلبه کند يا والي بر رعيت ستم روا دارد اختلاف کلمه روي مي دهد و نشانه هاي ستم و ظلم آشکار گردد و دغلبازي در دين بسيار شود و احکام دين معطل ماند و فساد و منکر ميان مردم بسيار گردد پس آنجا ابرار خوار گردند و اشرار عزيز و وظايفي که خدا براي مردم مقرر فرموده است در نظر شان بزرگ و دشوار آيد.[5]

3. عدالت عامل وحدت و اتحاد مردم با يکديگر. امام علي ـ عليه السلام ـ فرمود: العدل قوام البريه.[6] عدل اساس پايداري و اتحاد مردم است.

4. عدالت عامل گسترش محبت و علائق اجتماعي. امام علي ـ عليه السلام ـ در بيان رابطه عدل و محبت در کلام خود چنين مي فرمايند: بهترين چيزي که حکمرانان را خشنود مي سازد به پا داشتن عدل در شهرها و آشکار ساختن محبت رعيت است البته محبت رعيت هنگامي آشکار مي گردد که سينه هاي آنان (از عقده ها و حقارت هايي که ناشي از بي عدالتي است) سالم باشد. و نصيحت آنان هنگامي صحيح است که حکمرانان را نگهداري کنند و حکومتشان را سنگين نشمارند (يعني از آنها به سبب عدالتشان راضي باشند).[7]

عدالت اجتماعي در گفتار حضرت علي ـ عليه السلام ـ

الف: رعايت انصاف نسبت به بندگان خدا

علي ـ عليه السلام ـ در فرمان خود به مالک اشتر چنين فرمود: نسبت به خداوند و نسبت به مردم از جانب خود، و از جانب افراد خاص خاندانت، و از جانب رعايائي که به آنها علاقمندي، انصاف به خرج ده! که اگر چنين نکني، ستم نموده اي! و کسي که به بندگان خدا ستم کند، خداوند پيش از بندگان، دشمن او خواهد بود، و کسي که خداوند دشمن او باشد دليلش را باطل مي سازد و با او به جنگ مي پردازد تا دست از ظلم بردارد يا توبه کند. و بدان، هيچ چيز در تغيير نعمت هاي خدا و تعجيل انتقام و کيفرش، از اصرار بر ستم سريع تر و زودرس تر نيست، چرا که خداوند دعا و خواسته مظلومان را مي شنود و در کمين ستمگران است.[8]

ب: ظلم نکردن نسبت به مردم

امام علي ـ عليه السلام ـ به استاندار فارس فرمود:

عدالت را پيشه خود نما و از تعدي و ظلم به مردم، دوري گزين، زيرا که تجاوز و تعدي، سبب فرار و دوري مردم از تو خواهد شد و ظلم و ستم سبب قيام مردم و توسل آنها به شمشير عليه تو مي شود.[9]

ج: توجه به نيازمندان

در اين رابطه امير مومنان علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند:

خداوند سبحان غذا ونياز حاجتمندان را در اموال ثروتمندان معين کرده، پس هيچ فقيري نيست مگر آنکه ثروتمندي از آن استفاده نموده باشد، و خداوند متعال در اين باره از آنها خواهد پرسيد.[10]

آن حضرت در فرمان خود به مالک اشتر نيز چنين مي فرمايد:

الله الله في الطبقه السفلي من الذين لا حيلة لهم من المساکين و المحتاجين و اهل البؤسي و الزمني.[11]

خدا را! خدا را! در مورد طبقه پايين،آنها که راه چاره ندارند، يعني مستمندان و نيازمندان و تهيدستان و از کار افتادگان.

د: برابري فرصت ها

حضرت علي ـ عليه السلام ـ در اين باره موضع گيري سرسختانه نموده، و به مجرّد اينکه به خلافت دست يافت، عنوان نمود تمام امتيازات سياسي و اقتصادي که به نزديکان و دوستان و فاميل خليفه سابق به ناحق داده شده است را از آنها خواهد گرفت، و در اين باره فرمود:

به خدا سوگند! آنچه بيهوده از بيت المال مسلمين به اين و آن بخشيده، اگر بيابم، به صاحبش باز مي گردانم، گرچه زناني را به آن کابين بسته و يا کنيزاني را با آن خريده باشند، زيرا عدالت گشايش مي آورد، و آن کس که عدالت بر اوگران آيد، تحمل ظلم و ستم بر او گران تر خواهد بود.[12]

5. اجراي قانون براي همه (تساوي همه در برابر قانون)

در حكومت نا عادلانه قانون به اجراء در نيايد مگر براي مستضعفين، اما صاحبان مقام و ثروت، در مقابل قانون مصونيت داشته باشند.

امام علي ـ عليه السلام ـ ، با اين شيوه از ظلم و ستم قاطعانه و سرسختانه، مبارزه نمود. چنانکه در اين باره فرموده است:

ستم ديدگاني که در نظرها ذليل و پست هستند، از نظر من عزيز و محترمند، تا حقشان را بگيرم، و نيرومندان ستمگر در نظر من حقير و پستند، تا حق ديگران را از آنها بستانم.[13]

و، تجاوز نکردن به حقوق ديگران مخصوصا مظلومين

امام ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «ستم بر ناتوان، بدترين ستم است».[14]

و نيز مي فرمايد: «بدا به حال آن که فقرا و مساکين، خصم او باشند».[15]

آنچه لازم است در پايان اين مقاله تذکر داده شود، لزوم الگو قرار دادن حضرت علي ـ عليه السلام ـ در تمام شئون و عرصه هاي زندگي، خصوصا عدالت خواهي و عدالت جويي است. همه ما بايد به اين نکته توجه داشته باشيم  که تنها در سايه عدالت و عنايت است که مي توان رشد و بالندگي را در جامعه انتظار داشت، هر چند رسيدن به اين مرتبه همتي عالي و عزمي قوي و اراده اي پولادين مي طلبد که دور از دسترس نيست.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ اصول عدالت اجتماعي، محمد محمدي گيلاني، قم، انتشارات جهان آرا.

2ـ اصول عدالت علوي، جمعي از نويسندگان، تهران موسسه فرهنگي قدر ولايت، 1380ش.

 


[1]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، دارالاحياء التراث العربي، 1403ق، ج72، ص350.

[2]. شرح غررالحکم و دررالکلم، محمد علي انصاري، چاپ هشتم، ج2، ص592.

[3]. نهج البلاغه، محمد عبده، قم، دارالذخائر، 1412ق، البلاغه، حکمت 476.

[4]. شرح غررالحکم ،همان ، ج2، ص515.

[5]. نهج البلاغه، ترجمه اسد الله مبشري، دفتر نشر فرهنگ، 1366ش، ج1، ص867.

[6]. شرح غررالحکم،همان، ج1،ص 28.

[7]. جورج جورداق، بخشي از زيبايي هاي نهج البلاغه، ترجمه محمد رضا انصاري، کانون انتشارات محمدي، 1366ش، ص234.

[8]. نهج البلاغه، نامه 53.

[9]. نهج البلاغه، قصار الحکم، 476.

[10]. نهج البلاغه، قصار الحکم، 328.

[11]. نهج البلاغه، نامه، 53.

[12]. نهج البلاغه، خطبه، 15.

[13]. نهج البلاغه، خطبه، 37.

[14]. نهج البلاغه، نامه، 36.

[15]. نهج البلاغه، نامه، 26.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
23 تیر 01
بازدید
۷۶
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.