در سوره نساء آيه 9 به اين مضمون مي فرمايد اگر شما به يتيمي ظلم کنيد ديگران هم به يتيمان شما ظلم خواهند کرد. حال سؤال اين است آيا اين عدالت است كه جرم مرا فرزندان من متحمل شوند؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

در سوره نساء آيه 9 به اين مضمون مي فرمايد اگر شما به يتيمي ظلم کنيد ديگران هم به يتيمان شما ظلم خواهند کرد. حال  سؤال اين است  آيا اين عدالت است كه جرم مرا فرزندان من متحمل شوند؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

قبل از آن که به پرسش مزبور پاسخ داده شود تذکر اين نکته ضروري است که احتمالات ديگري نيز در تفسير آيه بيان شده است. و فقط بر اساس تفسير سومي که از آيه بيان شده است سئوال مزبور مطرح مي شود که آيا با عدالت خداوند سازگار است که جرم پدر، دامن فرزندان او را بگيرد؟

براي پاسخ به اين سئوال، نيازمند بيان نکاتي به عنوان مقدمه مي باشيم.

مقدمه

1. اعمال انسان عکس العمل ها و بازتاب هايي را به همراه دارد. اگر اين عمل گناه باشد آثاري بر آن مترتب مي شود که اين آثار بر دو نوع مي باشد.

الف) آثار تشريعي مثل آن که شارع براي عمل سرقت، قطع دست يا براي عمل زنا، تازيانه قرار داده است.

ب) آثار تکويني: اثر تکويني گناه، آن آثاري است که در رابطه با نظام هستي تکويني، بر آن فعل مترتب مي شود. مثلاً آب در صد درجه حرارت به جوش مي آيد و يا اثر کشندگي که در سمّ قرار دارد و... .

2. نکته دوم اين که خداوند جريان عالم هستي را بر اساس قانون علّي و معلولي قرار داده است. بدين معنا که هر پديده اي از مجراي خاصي که علت آن محسوب مي شود پديد مي آيد. امام صادق ـ عليه السلام ـ در اين باره مي فرمايد: «ابي الله أن يجري الاشياء الاّ باسبابها فجعل لکل شيء سبباً؛ خداوند امتناع مي ورزد از اين که اشياء را جز از مجراي اسباب طبيعي آن جريان دهد پس براي هر چيزي و معلولي، سببي و علتي قرار داده است».[1]

با توجه به اين نکات به پاسخ شبهه مزبور مي پردازيم.

پاسخ اول: آثاري که متوجه اعمال انسان مي شود در حقيقت بازتاب و عکس العمل کردار ناشايسته فعلي است که از او صادر شده که تکويناً و يا بر اساس قانون علّيت دامن خود فرد و افراد وابسته به او و حتي کل جامعه را فرا مي گيرد. پيامبر گرامي اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اين حقيقت را در مثل زيبايي اين گونه بيان مي فرمايد: «مثل شخص گنه کار، شبيه آدم سفيهي است که در کشتي نشسته و در وسط دريا، جاي نشستن خود را سوراخ مي کند. اگر سرنشينان جلوي او را بگيرند نجات پيدا مي کنند و الا سفينه غرق مي شود و تمامي سرنشينان نابود مي شوند».[2]

با توجه به اين مثل زيبا، غرق شدن، اثر تکويني سوراخ شدن کشتي است که هم دامن خود فرد و هم ديگر افراد را فرا مي گيرد بدين جهت است که خداوند در آيه 25 انفال مي فرمايد: «وَاتَّقُواْ فِتْنَةً لاَّ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنکمْ خَآصَّةً»؛ (بترسيد از بلايي که تنها دامنگير ستمگران شما نمي شود).

اثر گناه در کل نظام هستي، تأثير مي گذارد.

«ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا کسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ[3]»؛ (به سبب آنچه كه مردم با دستان خويش انجام داده‌اند فساد و خرابي در خشكي و دريا آشكار شد).

و در روايات فراواني به آثار تکويني گناه اشاره شده که از جمله آنها به قحطي، کوتاهي عمر، کم آبي، مرگ ناگهاني، زلزله و... مي توان اشاره کرد.

در جانب اعمال حسنه هم اين قانون و اين آثار تکويني وجود دارد که در سوره اعراف مي فرمايد: «وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَي آمَنُواْ وَاتَّقَواْ لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَکاتٍ مِّنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ[4]...»؛ «اگر اهل سرزمينها ايمان مي آوردند و تقوا پيشه مي کردند برکات آسمان و زمين را بر آنها مي گشوديم...».

بنابراين اصابت کردن آثار جرم گناه پدر به فرزندان او، مرتبط به عدالت خداوند نيست بلکه اثر تکويني و يا بر اساس قانون عليّت است که دامن ديگران را هم ميگيرد.

نکته: عين همين پاسخ را مي توان در باب فرزندان ناقص الخلقه مطرح کرد که پدر و مادر او به خاطر رعايت نکردن اصول بهداشتي رواني در هنگام آميزش، آثار آن از طريق ژن ها و عامل وراثت به فرزندان منتقل مي شود.

نکته جالب توجه آن که، اين حالت عمل و عکس العمل و بازتاب هم در عالم طبيعت وجود دارد وقتي انسان در مقابل کوهي قرار بگيرد و فرياد بزند صدا و فرياد او مجدداً با برخورد با کوه به سوي او باز مي گردد و مولوي در تبيين اين حقيقت که هر عملي بازتاب دارد مي گويد:

اين جهان کوه است و فعل ما ندا                  بــاز آيد سوي مــا از کهُ صدا

مؤيد آن چه که در پاسخ به اين شبهه بيان کرديم به روايتي از امام صادق ـ عليه السلام ـ اشاره مي کنيم:

«از ياران امام صادق ـ عليه السلام ـ از قول امام که فرمود: هر کس ظلمي به کسي کند خداوند فردي را مسلط مي کند که نسبت به او و بر فرزندان او همان ظلم و ستم را انجام دهد، من در دل با خود گفتم عجبا پدر ظالم است ولي فرزند بايد نتيجه ظلم او را ببيند؟ قبل از اين که من سخن خود را بيان کنم، امام فرمود: قرآن مي گويد: «وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَکواْ مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُواْ عَلَيْهِمْ» (و آنان كه اگر بعد از خود فرزنداني ناتوان بر جاي مي‌گذارند از پايمال شدن حقوق آنان بيمناكند بايد از اينكه حقوق يتيمان مردم را پايمال نمايند بترسند).[5]

2. پاسخ دومي که از عبارات علامه طباطبايي در الميزان ذيل آيه مورد سئوال قابل استفاده است اين که، بين اعمال نيک و بد انسان و حوادث خارجيه ارتباطي وجود دارد. از طائفه اي از آيات قرآن اين معنا به دست مي آيد که ثمره عمل انسان چه خوب يا بد عائد انسان مي شود.

«مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاء فَعَلَيْهَا[6]»؛ «هر کس عمل صالح انجام دهد به نفع خويش کرده و هر کس عمل بد انجام دهد به خودش باز مي گردد».

و آيات 8 / زلزال ـ 90 / يوسف ـ 30 / شوري و... در ذيل اين طائفه قرار مي گيرد. اما طائفه اي ديگر از آيات است که انعکاس عمل انسان را وسيع تر از خود انسان مي داند.

بر اساس آيه 82 سوره کهف از ظاهر آيه به دست مي آيد که صالح بودن پدر آن دو يتيم، در اراده خداوندي به اين که به آن دو رحمت فرستد دخالت داشته است و همچنين آيه 9 سوره نساء که مورد سئوال پرسشگر واقع شده است در ذيل همين طائفه از آيات قرار مي گيرد که بازتاب عمل انسان، به ديگران سرايت مي کند.

حقيقت ظريفي که علامه در ذيل آيه اشاره فرموده است اين که مي فرمايد: «سبب حقيقي تأثير عمل انسان بر خود او يا ديگران به خاطر درخواست عملي خود انسان از يک سو و اجابت خداي تعالي از سوي ديگر است».

توضيح مطلب آن که، بر اساس آيه شريفه 186 سوره بقره خداوند مي فرمايد: «وَإِذَا سَأَلَک عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ...».

يک وقت انسان از خداوند درخواست زباني دارد و خداوند دعاي او را به اجابت مي رساند و گاهي درخواست او عملي است يعني در واقع با عمل و کرداري که از او صادر مي شود خواهان چيزي است و بازتاب آن عمل اجابت خداوندي است که راه گريزي از آن وجود ندارد و در محل بحث شخص با ظلم به ايتام ديگران خود خواهان ظلم به ايتام خود است البته به اذن الهي عوامل ديگري مي تواند از انعکاس عمل جلوگيري کند چرا که در عالم هستي، علل و عوامل بي شماري وجود دارد که انسان نمي تواند به تمامي آنها احاطه پيدا کند. لذا ممکن است آن عوامل جلوي انعکاس عمل را بگيرد که البته در اين صورت اين استثناي از آن قاعده عمومي است که هر عملي عکس العمل و بازتابي را به همراه خواهد داشت.

و در ذيل آيه 30 سوره شوري به اين موارد استثنايي به طور سربسته اشاره شده است که مي فرمايد: «وَمَا أَصَابَکم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا کسَبَتْ أَيْدِيکمْ»(و آنچه از سختي‌ها به شما رسيده است در اثر كارهايي است كه با دستان خودتان انجام داده‌ايد) اما در ذيل مي فرمايد: «وَيَعْفُو عَن کثِيرٍ»(و خداوند از بسياري از آنها ميگذرد). که اين عفو چه بسا اشاره به آن موارد استثنا باشد.[7]

3. پاسخ سوم از سئوال اين است که، مسائل اجتماعي همواره به شکل يک سنت از امروز به فردا و از فردا به آينده دور دست سرايت مي کند. آن کسي که سنت ظالمانه اي را در اجتماع بنيان مي نهد مثل ظلم به يتيم يا خوردن مال يتيم و... او در حقيقت سنتي را پايه ريزي کرده که فردا روزي اگر فرزندان او هم از نعمت پدر محروم شوند با فرزندان  يتيم او هم اين گونه برخوردار خواهد شد. از اين رو خداوند براي برانگيختن عواطف مردم در برابر وضع يتيمان، اشاره به حقيقتي مي کند که گاهي مردم از آن غافل مي شوند و آن اين است که، شما با يتيمان مردم همان گونه رفتار کنيد که دوست داريد با يتيمان شما در آينده رفتار نمايند. لذا صحنه اي را در آيه براي آنها به تصوير مي کشد که کودکاني بي پناهي که تحت سرپرستي انساني که اهل اذيت و آزار است را در نظر بگيرند، اين منظره چقدر ناراحت کننده است. مي فرمايد همان اندازه که نسبت به آينده فرزندان خود علاقه مند هستيد از ستم درباره يتيمان مردم بترسيد شايد روزي اين قصه دامن فرزندان شما را نيز بگيرد.[8]

خلاصه آن چه از پاسخ هاي سه گانه ذکر شده و يا سه بيان در پاسخ به سئوال به دست مي آيد اين است که خداوند چرخش عالم هستي را در دايره نظام علّي معلولي طراحي فرموده است و آثاري را به صورت تکويني و طبيعي در اين اسباب و مسبّبات قرار داده است.

که از جمله اين آثار تکويني در بازتاب ها و عکس العمل هاي اعمال و افعال  آدمي مشاهده مي شود که هيچ راه گريزي از اين عکس العمل ها وجود ندارد و از اين رو آثار عمل چه بسا دامن انسان و يا ديگر افراد جامعه از جمله فرزندان آدمي را بگيرد که اين ارتباطي با کيفر کردن خداوند ندارد و هيچ لطمه اي هم به عدالت خداوند وارد نمي سازد.

چرا که هر کس عملي اختياري انجام داد چه عدل و چه ظلم نتيجه آن را مي بيند. شخص يتيمي هم  که مورد ظلم قرار گرفت اگر تقصيري و گناهي مرتکب نشده، اين ستم ها جزو امتحانات و بلاها است که خداوند رقم زده است و موجب ترفيع درجات يا کفاره گناهان و بيدارباش خواهد بود. به هرحال ظلمي از جانب حق نسبت به بندگان هرگز محقق نخواهد شد.

البته اين نكته هم قابل ذكر است كه بر اساس نظر متكلمين در بحث اعواض، خداوند در مقابل سختي‌هايي كه اين كودكان در دنيا مي‌كشند به آنها در آخرت عوضي مي‌دهد كه جبران كننده‌ي ناملايمات باشد[9].

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1. عدل الهي، مرتضي مطهري.

2. عدل در جهان بيني توحيدي، محمد ري شهري.

 


[1]. مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، مؤسسه الوفاء، چاپ دوم، 1403ق ـ 1983م، ج2، ص90.

[2]. حسام الدين ، متقي هندي، کنز العمال، بيروت، مؤسسه الرساله، 1409ق ـ 1989م، ج3، ص70، ح5533 به نقل از مضمون صححه الشيح صفوة السقا.

[3]. روم / 41.

[4]. اعراف / 96.

[5]. تفسير العياشي،محمد بن مسعودعياشي، تحقيق رسولي محلاتي، سيد هاشم، تهران، المکتبة العلمية الاسلاميه، ج1، ص223، ذيل آيه.

[6]. فصلت / 46.

[7]. طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان، ترجمه موسوي همداني، سيد محمد باقر، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ بيست و يکم، 1385ش، ج4، ص319ـ321.

[8]. مکارم شيرازي، ناصر، ، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1354ش، ج3، ص277ـ279.

[9] . ر.ك كشف المراد،علامه حلي، ص124.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
23 تیر 01
بازدید
۱۴۹
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.