با تو جه به اينكه خداوند بهشت و جهنم را آفريده و انسانها را در انتخاب هر يك مختار قرار داده است، آيا فرستادن دستورات ديني با اين اختيار منافات ندارد؟
با تو جه به اينكه خداوند بهشت و جهنم را آفريده و انسانها را در انتخاب هر يك مختار قرار داده است، آيا فرستادن دستورات ديني با اين اختيار منافات ندارد؟
پرسش
پاسخ
درباره اين پرسش بايد گفت:
1ـ چون مفهوم و محور مسئله جبر و اختيار در مورد اعمال انسان درست روشن نبوده است لذا اين سؤال پديد آمده است. پس قبل از همه بايد به اختصار مفهوم و محور اختيار روشن گردد: مقصود از اختيار آن است که رفتار انسان بر اساس آگاهي، قدرت و اراده او انجام پذيرد و به گونه اي که بتواند به ترک آن نيز اقدام کند. به بيان ديگر؛ فعل اختياري آن است که بر اساس انتخاب و گزينش فاعل و از روي عزم و تصميم او انجام گيرد، البته اختياري بودن يک عمل لزوماً به اين معنا نيست که با ميل و رغبت انجام پذيرد، زيرا چه بسا انسان عملي را بر خلاف تمايل اوليه خود، اما با علم به سودمندي آن به طور ارادي انجام مي دهد مانند بيماري که بر خلاف تمايل خويش به خوردن داروي تلخ مبادرت مي ورزد.[1]
و از اين بيان تعريف مفهوم جبر نيز تا حدودي معلوم مي شود که فعل جبري عبارت است از کاري که خصوصيات ياد شده را نداشته باشد.
خداوند سبحان در عين اينکه بهشت و جهنّم را خلق کرده است، باز هم انسان را در اختيار خودش گذاشته است، هيچ فردي از افراد بشر را مجبور به انجام دستورات ديني نکرده اند. خداوند فرموده است: «ما راه را براي شما نشان داديم، انتخاب راه با خود شما است»[2] هر که مي خواهد ايمان بياورد و يا راه نافرماني را پيش گيرد.[3] «انّ هذه تذکرة فمن شاء إتّخذ الي ربّه سبيلا[4]» آن چه تذکر داده شده است، يک يادآوري است هر که بخواهد مي تواند راهي به سوي خدا انتخاب کند.
بنابر اين، همه اينها نمونه اي از آن است که خدا انسان را مختار گذاشته است، در انتخاب راه اجبار ندارد. امّا آنچه که قابل تذکر است، اين که، نتيجه و پايان کار انسان مربوط به دنياي ديگر و آخرت است و حقيقت انسان به آن سروکار دارد، او همان ثمرة تکاليفي است که از طرف خدا آمده است. و اين انسان در انجام دادن و ندادن هيچگونه مجبوريت ندارد. امّا انسان موجودي است که بالاترين استعداد تکامل را دارد. از نقطة عدم و نيستي به بي نهايت مي رسد. از طرف ديگر، عبادت که بخشي از آن تکاليف و دستورات الهي است، انديشه انسان را بيدار و فکر او را متوجه بي نهايت مي سازد. گرد و غبار گناه غفلت را از دل و جان مي شويد. صفات عالي انسان را در وجود او پرورش مي دهد، روح ايمان را تقويت و آگاهي و مسئوليت به انسان مي بخشد. به همين دليل است که انسان لحظه اي در زندگي از اين مکتب تربيتي بي نياز نمي گردد. و آنهايي که فکر مي کنند، انسان ممکن است به جايي برسد که نياز به عبادت و دستورات الهي نداشته باشد؛ به تعبير علامه طباطبايي(ره)، اين يک مغالطه و خود فريبي بيش نمي باشد. زيرا در صورتي سعادت ديني و دنياي انسان تأمين مي گردد که او داراي احکام، دستورات و قوانين منظمي باشد، و افراد انسان در پرتوي احترام به آن، امور خود را سامان مي دهند. و از آن طريق است که احکام الهي و حدودهاي اجتماعي حفظ شده، جامعه صالح مي گردد. آن وقت، هر کسي از پيروي اين قوانين و دستورات باز ماند، از تکامل نهائي خود باز خواهند ماند. از سوي ديگر، اين دستورات و قوانين، چه عبادي و يا اجتماعي در صورتي مؤثر خواهد بود که از طريق آسماني گرفته شود؛ اگر منهاي وحي آسماني باشد، ضمانت اجرايي و سعادت ديني و دنيايي به همراه نخواهد داشت. از اينجاست که روشن مي شود، تا جامعه انساني برپاست و زندگي در آن ادامه دارد، تکاليف الهي هم خواهد بود. برچيدن بساط تکاليف و دستورات الهي از انسان مفهومش فراموشي خدا و فساد اجتماعي و ديني انسان است.[5] زيرا انسان يه تنهايي و بدون كمك وحي نميتواند تمام آنچه را كه براي سعادت دنيا و آخرت او ضروريست بشناسد.
حاصل آنکه دستورات الهي مايه تکامل و سعادت انسان است. منهاي آن مساوي با نابودي استعداد تکاملي و سعادت اخروي است. امّا در عين حال اگر انسان به وجدان خود مراجعه کند، در مي يابد که در افعال خويش مختار و آزاد است، و نيز با وجدان در مي يابد که اعمال تکليفي و دستورات واضعه موجب کمال و ترقي است. چون هيچ کس بدون رعايت قانون تعليم و تربيت، و آموزش و پرورش به کمال علمي و مدارج آن نخواهد رسيد. آنکه به مدارج علمي بالا مي رسد، از ابتدا در برابر قانون تعليم و تربيت زانو زده و بي قيد و شرط تسليم تکاليف آموزش و پرورش مي گردد. هيچ عاقلي نمي پسندد، کساني که به هيچ قانوني پاي بندي ندارد و جز بي بند و باري و آسايش طلبي از زندگي چيزي نفهميده اند، به کمال علمي دنيايي و سعادت اخروي نايل گردند. فلذا هر کسي در انتخاب راه آزاد است. اگر دستوري هم وجود داشته باشد، در انجام آن اجباري نيست.
اگر مي خواهد به خير و سعادت و بهشت راه پيدا کند چاره اي جز اين ندارد که از تکاليف الهي پيروي کند و در مسيري حرکت کندکه خدا آن را معين کرد. و الا اگر نخواهد به آنچه صلاحش هست عمل کند و خدا را بندگي نکند و از شياطين و نفس تبعيت کند در مسيري قرار مي گيرد که نهايتش چيزي جز خسران و جهنم نيست.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
- علي رضا مسجد جامعي، معارف اماميه، ج1، ص 207، نشر وزارت ارشاد اسلامي، تهران، 1380 ش.
- جعفر سبحاني، منشور عقايد اماميه، ص85، نشر مؤسسه امام صادق ـ عليه السلام ـ ، قم، 1376 ش.
- حسن زاده آملي، هزار و يک نکته، نکته هاي 96، 957، 670.
- خير الاثر، حسن زاده آملي.
- آموزش کلام اسلامي، سعيدي مهر.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 تیر 01
- بازدید
- ۶۶
با تو جه به اينكه خداوند بهشت و جهنم را آفريده و انسانها را در انتخاب هر يك مختار قرار داده است، آيا فرستادن دستورات ديني با اين اختيار منافات ندارد؟
- نشان کردن
پرسش
با تو جه به اينكه خداوند بهشت و جهنم را آفريده و انسانها را در انتخاب هر يك مختار قرار داده است، آيا فرستادن دستورات ديني با اين اختيار منافات ندارد؟
پاسخ
درباره اين پرسش بايد گفت:
1ـ چون مفهوم و محور مسئله جبر و اختيار در مورد اعمال انسان درست روشن نبوده است لذا اين سؤال پديد آمده است. پس قبل از همه بايد به اختصار مفهوم و محور اختيار روشن گردد: مقصود از اختيار آن است که رفتار انسان بر اساس آگاهي، قدرت و اراده او انجام پذيرد و به گونه اي که بتواند به ترک آن نيز اقدام کند. به بيان ديگر؛ فعل اختياري آن است که بر اساس انتخاب و گزينش فاعل و از روي عزم و تصميم او انجام گيرد، البته اختياري بودن يک عمل لزوماً به اين معنا نيست که با ميل و رغبت انجام پذيرد، زيرا چه بسا انسان عملي را بر خلاف تمايل اوليه خود، اما با علم به سودمندي آن به طور ارادي انجام مي دهد مانند بيماري که بر خلاف تمايل خويش به خوردن داروي تلخ مبادرت مي ورزد.[1]
و از اين بيان تعريف مفهوم جبر نيز تا حدودي معلوم مي شود که فعل جبري عبارت است از کاري که خصوصيات ياد شده را نداشته باشد.
خداوند سبحان در عين اينکه بهشت و جهنّم را خلق کرده است، باز هم انسان را در اختيار خودش گذاشته است، هيچ فردي از افراد بشر را مجبور به انجام دستورات ديني نکرده اند. خداوند فرموده است: «ما راه را براي شما نشان داديم، انتخاب راه با خود شما است»[2] هر که مي خواهد ايمان بياورد و يا راه نافرماني را پيش گيرد.[3] «انّ هذه تذکرة فمن شاء إتّخذ الي ربّه سبيلا[4]» آن چه تذکر داده شده است، يک يادآوري است هر که بخواهد مي تواند راهي به سوي خدا انتخاب کند.
بنابر اين، همه اينها نمونه اي از آن است که خدا انسان را مختار گذاشته است، در انتخاب راه اجبار ندارد. امّا آنچه که قابل تذکر است، اين که، نتيجه و پايان کار انسان مربوط به دنياي ديگر و آخرت است و حقيقت انسان به آن سروکار دارد، او همان ثمرة تکاليفي است که از طرف خدا آمده است. و اين انسان در انجام دادن و ندادن هيچگونه مجبوريت ندارد. امّا انسان موجودي است که بالاترين استعداد تکامل را دارد. از نقطة عدم و نيستي به بي نهايت مي رسد. از طرف ديگر، عبادت که بخشي از آن تکاليف و دستورات الهي است، انديشه انسان را بيدار و فکر او را متوجه بي نهايت مي سازد. گرد و غبار گناه غفلت را از دل و جان مي شويد. صفات عالي انسان را در وجود او پرورش مي دهد، روح ايمان را تقويت و آگاهي و مسئوليت به انسان مي بخشد. به همين دليل است که انسان لحظه اي در زندگي از اين مکتب تربيتي بي نياز نمي گردد. و آنهايي که فکر مي کنند، انسان ممکن است به جايي برسد که نياز به عبادت و دستورات الهي نداشته باشد؛ به تعبير علامه طباطبايي(ره)، اين يک مغالطه و خود فريبي بيش نمي باشد. زيرا در صورتي سعادت ديني و دنياي انسان تأمين مي گردد که او داراي احکام، دستورات و قوانين منظمي باشد، و افراد انسان در پرتوي احترام به آن، امور خود را سامان مي دهند. و از آن طريق است که احکام الهي و حدودهاي اجتماعي حفظ شده، جامعه صالح مي گردد. آن وقت، هر کسي از پيروي اين قوانين و دستورات باز ماند، از تکامل نهائي خود باز خواهند ماند. از سوي ديگر، اين دستورات و قوانين، چه عبادي و يا اجتماعي در صورتي مؤثر خواهد بود که از طريق آسماني گرفته شود؛ اگر منهاي وحي آسماني باشد، ضمانت اجرايي و سعادت ديني و دنيايي به همراه نخواهد داشت. از اينجاست که روشن مي شود، تا جامعه انساني برپاست و زندگي در آن ادامه دارد، تکاليف الهي هم خواهد بود. برچيدن بساط تکاليف و دستورات الهي از انسان مفهومش فراموشي خدا و فساد اجتماعي و ديني انسان است.[5] زيرا انسان يه تنهايي و بدون كمك وحي نميتواند تمام آنچه را كه براي سعادت دنيا و آخرت او ضروريست بشناسد.
حاصل آنکه دستورات الهي مايه تکامل و سعادت انسان است. منهاي آن مساوي با نابودي استعداد تکاملي و سعادت اخروي است. امّا در عين حال اگر انسان به وجدان خود مراجعه کند، در مي يابد که در افعال خويش مختار و آزاد است، و نيز با وجدان در مي يابد که اعمال تکليفي و دستورات واضعه موجب کمال و ترقي است. چون هيچ کس بدون رعايت قانون تعليم و تربيت، و آموزش و پرورش به کمال علمي و مدارج آن نخواهد رسيد. آنکه به مدارج علمي بالا مي رسد، از ابتدا در برابر قانون تعليم و تربيت زانو زده و بي قيد و شرط تسليم تکاليف آموزش و پرورش مي گردد. هيچ عاقلي نمي پسندد، کساني که به هيچ قانوني پاي بندي ندارد و جز بي بند و باري و آسايش طلبي از زندگي چيزي نفهميده اند، به کمال علمي دنيايي و سعادت اخروي نايل گردند. فلذا هر کسي در انتخاب راه آزاد است. اگر دستوري هم وجود داشته باشد، در انجام آن اجباري نيست.
اگر مي خواهد به خير و سعادت و بهشت راه پيدا کند چاره اي جز اين ندارد که از تکاليف الهي پيروي کند و در مسيري حرکت کندکه خدا آن را معين کرد. و الا اگر نخواهد به آنچه صلاحش هست عمل کند و خدا را بندگي نکند و از شياطين و نفس تبعيت کند در مسيري قرار مي گيرد که نهايتش چيزي جز خسران و جهنم نيست.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
- علي رضا مسجد جامعي، معارف اماميه، ج1، ص 207، نشر وزارت ارشاد اسلامي، تهران، 1380 ش.
- جعفر سبحاني، منشور عقايد اماميه، ص85، نشر مؤسسه امام صادق ـ عليه السلام ـ ، قم، 1376 ش.
- حسن زاده آملي، هزار و يک نکته، نکته هاي 96، 957، 670.
- خير الاثر، حسن زاده آملي.
- آموزش کلام اسلامي، سعيدي مهر.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 22 تیر 01
- بازدید
- ۶۶
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.