با توجه به اينكه بسياري از سختي هاي زندگي، نتيجه اعمال خود انسان است. مثلا: کسي كه ظلم کرده است، خداوند به عنوان مجازات، ظالمي را بر او گماشته تا براو ظلم کند.

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

با توجه به اينكه بسياري از سختي هاي زندگي، نتيجه اعمال خود انسان است. مثلا: کسي كه ظلم کرده است، خداوند به عنوان مجازات، ظالمي را بر او گماشته تا براو ظلم کند. حال آيا مي‌توان گفت مجازات آن ظالم با توجه به اينكه  مجري سنت الهي بوده و از خود اختياري نداشته خلاف عدالت است و بنابر اين مجازات نخواهد شد؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

در پاسخ به سؤال شما توجه به چند نکته لازم است: نکته اوّل: انسان موجودي است مختار که تمام کارهاي خود را از روي اراده و اختيار انجام مي‌دهد، و هرگز در اعمال و رفتار و انتخاب مسير زندگي خويش مجبور نيست.

اين يک اصل مسلّم در زندگي بشر است و بديهي است و غير قابل انکار؛ و ثواب و عقاب اعمال نيز بر همين مبنا توجيه مي شود، چون عقاب کردن شخصي که کاري را از روي جبر و بدون اختيار خود انجام مي دهد از سوي مولاي حکيم کاري قبيح و زشت است و هرگز خداوند متعال چنين عمل قبيحي انجام نمي دهد. در نتيجه: انکار اختيار آدمي امر خلاف وجدان و خلاف اعتقادات اسلامي است.

نکته دوم: سنت الهي بر اين قائم شده است که کارهاي خود را از طريق اسبابي که براي آنها خلق کرده انجام دهد و در سنت هاي الهي هم تغيير و تبديل راه ندارد. البته اين امر هرگز به معناي نياز و احتياج خداوند به اين اسباب نيست، چرا که خود اسباب نيز مخلوق خدا هستند و تمام هستيشان و تأثيرشان همگي از جانب خداوند متعال است.

نکته سوم: اسباب دو گونه اند يا در تأثير گذاري مجبورند و از خود اختيار و تعقل و تفکر ندارند مثل باريدن باران که تشکيل ابر و فرو آمدن باران و... همگي از روي جبر بوده و از خود اختياري ندارند و يا مثل روييدن گندم از زمين که هر گاه آب و خاک و هوا و گرما و.... مهيا باشند، ضرورتا گندم روييده شده و تبديل به خوشه گندم مي گردد و هرگز از خود اختياري ندارد که با اين شرايط آيا خوشه گندم شود يا خير.

و يا آن اسباب مختارند، يعني خداوند متعال نعمت اختيار و تعقل را به آنها داده است و آنها اعمال و رفتار خود را از روي اختيار و تفکر و تعقل انجام مي‌دهند. مانند انسان، انسان نيز سبب فعل خداست، يعني طبق مذهب حق در بحث جبر و اختيار که از اهل بيت ـ عليهم السلام ـ  گرفته شده است، فعل انسان هم به انسان نسبت داده مي‌شود و هم به خداوند متعال؛ چون نيرو و قدرت و هستي تمام موجودات از جمله انسان از خداست و هيچ موجودي مستقلا نمي تواند عملي را انجام دهد، لذا بايد خداوند سبحان آن عمل را اراده کند، چرا که اگر اراده نکند، هرگز آن فعل در عالم به وجود نخواهد آمد.

از طرفي چون انسان مختار است فعل او متعلق به اوست و خداوند مي تواند او را عقاب کند اين است معناي «امر بين الامرين»،[1] يعني براي انجام فعلي هم خدا بايد عملي را اراده کند و هم انسان ولي به نحو طولي نه عرضي که با فاعليت خداوند متعال مشکل داشته باشد. يعني خداوند تبارک و تعالي اراده مي کند آنچه را که انسان اراده مي‌کند و اجازه مي دهد، هر آنچه را که او تصميم گرفته است، به وجود بياورد و خداوند نيز همان را اراده مي‌کند.

و چون اراده نيز مخلوق خداست، پس با فاعليت خداوند سبحان نيز مشکل ندارد؛ تمام اعمال اختياري انسان همين گونه است لذا انسان از طرفي سبب فعل خداست حتي در کوچک ترين اعمال خود مثل آب خوردن، خوابيدن و... و از طرفي هم اين فعل به خود او مستند است زيرا خود او تصميم گرفته است.

در نتيجه بين اسباب الهي فرق است ولي هر دو فعل خداوند و سبب فعل خدايند.

حال با توجه به اين سه نکته مي توان گفت: اين که در حديثي از امام صادق ـ عليه السلام ـ  وارد شده هر کس که ستم کند، خدا کسي را بر او مسلط کند که به وي ستم کند».[2] مطلب صحيحي است ولي اين مطلب هرگز به معناي مجبور بودن ظالم دوم در ظلم خود نيست، بلکه از نوع اسباب دومي است که ذکر شد، يعني ظالم دوم نيز از روي اختيار و اراده خويش، ظالم اول را مورد ظلم و ستم قرار مي دهد و خداوند نيز اين مسأله را اراده کرده و اجازه مي دهد.

امّا به نظر مي رسد آنچه که در روايت روي آن تأکيد  شده است، اين است که خداوند محيط و شرايطي را فراهم مي آورد، که ظالم دوم به ظالم اول ظلم کند؛ زيرا هيچ گاه محيط و شرايط، انسان را بر عملي مجبور نمي کند و هميشه و در همه حال اختيار آدمي محفوظ است. به طور مثال مي توان گفت: شخصي که کلاهبرداري کرده و پول عده زيادي را با عناوين مختلف چپاول کرده و آنها را فريب مي دهد، خداوند نيز زمينه را طوري مهيا مي کند که او نيز در جايي سرمايه گذاري کند و شخص ديگري پول او را چپاول کند و يا مثلا مردمي که خود ظلم زيادي به زير دستان خود روا مي دارند، خداوند زمينه را طوري مهيا کند که شخصي بسيار ظالم و خونريزي بر آنها مسلط گردد و حتي بيشتر از خود آنها، بر آنان ظلم و ستم کند. و اين از آثار ظلم خود آنهاست و هرگز با اختيار و اراده و تفکر و تعقل آدمي منافات ندارد.

اين مطلب درست مثل آن است که انسان، مريضي داشته باشد و از خداوند متعال شفاي مريض خود را بخواهد، خداوند حکيم نيز دعاي وي را مستجاب کرده و پزشک بتواند مريض را مداوا کند. آيا پزشک در عملکرد خود مجبور است؟

چرا که خداوند متعال اراده کرد آن مريض شفا يابد، تلاش پزشک، دارو و... مؤثر واقع شد، آيا مي توان گفت چون خداوند سبحان اراده کرد شفا يابد پس پزشک و پرسنل بيمارستان همگي مجبور بودند.

مثال ديگري که به فهم مطلب کمک مي کند اين است که به شخصي که عصباني مزاج است گفته شود «فلاني به تو فحش داد» همين سخن باعث مي گردد او از خود بي خود شده و شخص فحّاش را مورد ضرب و شتم قرار  دهد. آيا آن سخن، شخص عصباني را مجبور به اين کارکرد يا تنها زمينه چنين عملي را فراهم کرد؟ خير هرگز سخن شما او را مجبور به اين کار نمي کند، بلکه بايد گفت تنها، انگيزه او را تقويت مي کند.

شايد در مورد خداوند متعال نيز بتوان چنين مطلبي را گفت؛ بدين صورت که خداوند متعال چون مي داند ظالم دوم چنين خصوصيتي دارد که اگر زمينه مهيا باشد هر گونه ظلمي را انجام مي دهد، زمينه ظلم به ظالم اول را براي او مهيا مي کند و اين آمادگي مانند همان سخن بالا بود که باعث برانگيخته شدن شخص عصباني شد. تحريک و آمادگي شرايط ظلم هرگز به معناي مجبور شدن بر ظلم نيست.

در نتيجه: اين که ظالم دومي سببي از اسباب الهي است، همچنان که ظالم اول سببي از اسباب الهي است، و خداوند به واسطه او، ظالم اول را معاقبه مي کند، مطلب صحيحي است ولي هرگز به معناي سلب اختيار از ظالم دوم نيست که نتوان او را بر اين عملش مواخذه و عقاب کرد.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ عدل الهي، شهيد مطهري.

2ـ عقايد استدلالي، علي رباني گلپايگاني، ج2.

3ـ آموزش عقايد، محمد تقي مصباح يزدي.

 


[1]. سبحاني، جعفر، محاضرات في الالهيات، تلخيص علي رباني گلپايگاني، قم، موسسه امام صادق(ع)، چاپ ششم، 1423ق، ص207.

[2]. کليني، محمد بن يعقوب، اصول کافي، ترجمه کمره اي، قم، انتشارات اسوه، 1375ش، ج5، ص275.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
22 تیر 01
بازدید
۶۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.