تفاوت عدالت خداوند تبارک و تعالي و عدالت انسان ها را شرح دهيد. آيا عدالت در انسان ها نسبي است يا بايد به صورت مطلق تعريف گردد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

تفاوت عدالت خداوند تبارک و تعالي و عدالت انسان ها را شرح دهيد. آيا عدالت در انسان ها نسبي است يا بايد به صورت مطلق تعريف گردد؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

در پاسخ به ااين سئوال لازم است که معني عدالت در خداوند و انسان ها تعريف شود.

عدل در لغت به معناي راستي و درستي، برابري و انصاف در داوري آمده است.[1] و در روايتي از اميرمؤمنان علي ـ عليه السلام ـ آمده است: «عدالت عبارت است از وضع و قرار دادن هر شيء در جايگاه مناسب آن».[2] و نيز گفته شده عدل عبارت است از هر چيزي که در ذهن مردم درست و راست و مستقيم باشد و در مقابل "جور" قرار دارد،[3] و در علم اخلاق تعريف عدالت با عنوان اعتدال قواي سه گانه نفس بيان شده است.

توضيح اين که انسان از اول موجود شدنش پس از قوه عاقله سه قوه ديگر را همراه دارد، يکي نيروي واهمه، ديگري نيروي شهوت و آخري نيروي غضب. اين سه نيرو به حسب سنين عمر متفاوت مي شوند و هر چه انسان رشد کند اين سه قوه در او کامل تر مي شوند. هر يک از اين نيروها يک جنبه افراط و يک جنبه تفريط دارند و عدالت بر حسب تعريف علماي اخلاق عبارت است از نگه داشتن حد وسط بين افراط و تفريط.

پس عدالت از فضايل بزرگ انساني است. زيرا وقتي مي گوييم عدالت عبارت از حد وسط است منظور همان تعادل اخلاقي و تعالي روح انسان است. با توجه به اين تعاريف مفهوم عدالت و حقيقتِ آن مطلق است اما داراي درجات و مراتب متفاوت است بالاترين و کامل ترين درجه عدالت براي انسان کامل و اولياء معصومين و پايين ترين مراتب آن براي مثل امام جماعت و دو شاهد عادل. بنابراين براي عدالت در بشر مي توان چند معنا در نظر گرفت. يکي راستي و درستي و انصاف؛ دوم در مقابل جور و ستم به هر نوع؛ سوم: اعتدال قواي نفس؛ چهارم قرار دادن هر چيز در جاي مناسب خود.

اين معناي آخري از عدالت اعمّ از مابقي موارد و مشتمل بر همه آنهاست. به طوري که مي توان گفت هر يک از تعاريف ياد شده از عدالت زير مجموعه و از مصاديق اين معناي عدالتند و اين مورد مبنا و اساس همه انواع عدالت (مثل عدالت سياسي، اجتماعي، اقتصادي و...) مي باشد.

امام خميني(ره) مي فرمايند: «بدان که عدالت عبارت است از حد وسط بين افراط و تفريط و آن از امّهات فضايل اخلاقيه است. بلکه عدالت مطلقه تمام فضايل باطنيه و ظاهريه و روحيه و قلبيه و نفسيه و جسميه است زيرا که عدل مطلق مستقيم به همه معني است».[4]

با توجه به تعريفي که از عدل از اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ بيان شد در  مورد عدل خداوند مي توان گفت خدا در جهان تکوين و تشريع هر چيز و هر کس را در جاي بايسته و شايسته خود قرار داده است به گونه اي که حق هيچ کس تباه نمي گردد. براي روشني بيشتر جاي دارد به اقسام عدل الهي اشاره کنيم.

1. عدل تکويني

معناي عدل در نظام تکوين يا جهان خلقت آن است که خدا در چنين نظامي هر موجودي را به اندازه شايستگي و قابليت او نعمت داده است و به تعبيري خدا به اندازه ظرفيت و شايستگي هر شيء به او وجود و کمال افاضه کرده است و اجزاي جهان در يک هماهنگي دقيق بر اساس قوانين ثابت با هم پيوند دارند به گونه اي که نظم حاکم بر موجودات و کل نظام خلقت گواه روشني بر چنين عدلي است. در روايات نيز آمده است که جهان بر عدالت استوار شده است که اين معنا به عدالت تکويني اشاره دارد.

2. عدل تشريعي

بدين معناست که تکاليفي که خدا به وسيله پيامبران بر مردم نازل کرده است بر پايه عدل و دادگري است. يعني اولاً همه احکام لازم براي سعادت انسان را فرو فرستاده است. و ثانياً هيچ انساني را بيش از توان و ظرفيتش مکلّف نساخته است و به تعبيري توان و قابليت انسان را در نظر گرفته و به اندازه ظرفيت وجودي اش احکام را مقرر ساخته است. چنان که مي فرمايد: «لَا نُکلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا[5]».

3. عدل جزايي

به اين معناست که خدا در روز قيامت ميان افراد به عدل داوري مي کند و حق کسي را تباه نمي کند. يعني ميان افراد نيکوکار و بدکار يکسان داوري نمي کند و پاداش هر کسي را متناسب با اعمال او مي دهد. همچنين عدالت جزايي خداوند اقتضا مي کند که افرادي که به آنها تکليفي ابلاغ نشده است مجازات نشوند.

 با توجه به تعاريفي که در مورد عدالت بشر و عدالت خداوند ذکر شد مي توان به نکات زير اشاره کرد.

نکته اول: از ميان تعاريف ياد شده در مورد عدالت، معناي قرار دادن هر چيز در جاي مناسب خود که تحت عنوان حديثي از امام علي ـ عليه السلام ـ بيان شد هم در مورد بشر و هم در مورد خداوند صادق است. و به عبارت ديگر اين موارد اعمّ و شامل چند مصداق است. از جمله مصداق هاي آن، عدالت تکويني و تشريعي و جزايي خداوند و از ديگر مصاديق آن راستي و انصاف و اعتدال قواي نفس و عدالت در مقابل ظلم است.

نکته دوم: از اين تعاريف معلوم مي شود عدالت تکويني و تشريعي که در مورد خداوند ذکر شد در مورد بشر صادق نيست و نيز تعريفي که از عدالت در مورد بشر شد به عنوان اعتدال قواي نفساني در مورد خداوند صادق نيست.

نکته سوم: تفاوت هايي که مي توان بين دو نوع عدالت ذکر کرد يکي آن است که عدالت بشر اکتسابي است اما عدالت خداوند غير اکتسابي و ذاتي است. ديگري آن که عدالت در بشر يک حقيقت مطلقه داراي مراتب است اما در مورد خداوند عدالت به معناي مطلق ذاتي است که مرتبه اي ندارد. سوم آن که عدالت بشري مرهون داشتن قواي نفساني و دو جنبه انساني و حيواني است و اينها در خداوند هيچ جايي ندارند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ عدل الهي، مرتضي مطهري.

2ـ بيست گفتار، مرتضي مطهري، گفتارهاي 1 و 2 و 3 و 5.

 


[1]. المنجد في اللغه،لويس معلوف، ماده عدل.

[2]. نهج البلاغه، حکمت 437.

[3]. ابن منظور،محمد بن مكرم، لسان العرب، ماده عدل.

[4]. موسوي خميني، سيد روح الله، شرح حديث جنود عقل و جهل، ص147.

[5]. مؤمنون / 62.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
23 تیر 01
بازدید
۶۴
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.