در تفاسير آمده که فرشتگان بدون وقفه صرفاً در حال حمد و ثناي پروردگار هستند،چگونه آنها در برابر دستور خداوند جهت سجده به حضرت آدم سوال کردند

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

با توجه به آيات 26 و 6 سوره انبياء و تحريم که فرشتگان را فرمانبر امر خداوند دانسته که  از آن سرپيچي نمي کنند و مطالبي که در تفاسير آمده که فرشتگان بدون وقفه صرفاً در حال حمد و ثناي پروردگار هستند،چگونه آنها در برابر دستور خداوند جهت سجده به حضرت آدم سوال کردند و به نوعي در وهله اول سرپيچي کردند؟ آيا اين به معناي اختيار آنها نيست؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

سوال مذکور به سه سوال قابل تفصیل است:

1. چگونه  ملائکه در برابر دستور خداوند جهت سجده به حضرت آدم ـ عليه السلام ـ سؤال کردند؟

2. چرا در وهله اول سرپيچي کردند؟

3. آيا اين به معناي اختيار آنها نيست؟

ترتيب منطقي ايجاب مي کند پاسخگویی را از سؤال 2 آغاز کنيم. چرا ملائکه در وهله اوّل از دستور سجده بر آدم ـ عليه السلام ـ سرپيچي کردند؟ پاسخ اين است که ملائکه به هيچ وجه در مقابل اين دستور سرپيچي نکردند. مطابق متن صريح قرآن که در هفت جاي قرآن ذکر شده ـ ملائکه بلافاصله پس از دستور سجده، بر آدم ـ عليه السلام ـ سجده کردند. «فسجد الملائکة[1]» يا «فسجدوا[2]»، حتي اين سجده بلافاصله پس از ديدن روح الهي در جسم آدم ـ عليه السلام ـ و پيش از تعليم اسماء الهي بوده، نه پس از آن (مطابق آيه 72 سوره ص و 29 سوره حجر)، که اگر پس از تعليم اسماء بود، ديگر فخري براي ملائکه نبود.

نتيجه اين که پرسش و پاسخ مطرح شده، پيش از امر به سجده بوده است.

پس: سؤال ملائکه در برابر دستور خداوند جهت سجده بر حضرت آدم ـ عليه السلام ـ بر چه اساسي بود؟ در پاسخ به اين سؤال 2 نکته گفتني است:

نکته يکم اين که همان گونه که گفته شد سؤال ملائکه در برابر دستور سجده نبود، بلکه درباره چرايي قرار دادن خليفه بر روي زمين بود.

مطابق آيه 30 سوره بقره، سؤال ملائکه پس از اعلام اين مطلب از سوي ذات مقدس پروردگار عرض شد که: من مي خواهم بر روي زمين خليفه اي قرار دهم. پس هنوز دستور به سجده صادر نشده بود. 

نکته دوّم: سؤال ملائکه از چه بود؟سوال از حکمت اين کار بود. در واقع ملائکه با سؤالي استعلامي (و نه انکاري يا اعتراضي) و با اعتراف و تأکيد بر عليم و حکيم دانستن خداوند، «انک انت العليم الحکيم[3]» ، مي خواستند از حکمت اين کار مطلع شوند، که چگونه است که ايشان نمي توانند خليفه خدا شوند، ولي انسان زميني- که ممکن است فساد و خون ريزي کند ـ مي تواند؟! پس سؤال ملائکه براي آگاهي از حکمت اين کار بود؛ امّا آيا آن ها اجازه پرسيدن اين سؤال را داشتند يا خير؟

با عنايت به آيه شريفه «عباد مکرمون، لا يسبقونه بالقول[4]». ملائکه بي اذن الهي زبان به سخن نمي گشايند. پس قطعا ايشان در طرح اين سؤال از جانب پروردگار مأذون بوده اند، بلکه مي توان گفت اساسا طرح مسأله قرار دادن خليفه بر روي زمين، از جانب پروردگار (به صورت ابتدايي) حالتي مثل نظر خواهي از ملائکه را در قبال اين مسأله دارد و گويا از ايشان خواسته مي شود که نظر خود را درباره اين مطلب ارائه کنند، بلکه شايد بتوان گفت با عنايت به آيه کريمه «هم بأمره يعملون[5]» پس از طرح اين مسأله، وقتي اذن الهي مبني بر سخن گفتن ملائکه صادر شده، ديگر شايد ساکت ماندن ايشان بي ادبي تلقي شود نه سخن گفتنشان.

اکنون باید به پاسخ پرسش آخر بپردازیم که آيا اين به معناي اختيار ملائکه نيست؟ شايد با آنچه گفته شد، ديگر نوبت به اين سؤال نرسد، امّا به  هر حال پاسخ مثبت است؛ یعنی ، ملائکه اختيار دارند. اگر براي «اختيار داشتن ملائکه» از  قرآن و روايات جستجوي دليل کنيم،  از قرآن اين دلايل را مي توان بر شمرد:

1.واگذار شدن مسئوليت مناسب به فرشتگان، مانند آنچه در امتثال امر خداوند به فرشتگان در سجده به آدم ـ عليه السلام ـ ديده مي شود. اين امر الهي يک مسأله جبري نبوده است. استکبار شيطان و امتناع او از سجده نشان مي دهد همان طور که امتناع او اختياري بوده، اطاعت فرشتگان نيز اختياري بوده است، چرا که اگر سجده فرشته ها جبري بود، شيطان مي توانست اعتراض کند که فرشته ها مجبور بودند و سجده کردند، اگر مرا هم مجبور مي کردي من هم سجده مي کردم.

2. عظمت وجودي فرشتگان: قرآن ملائکه را «عباد مکرمون» يعني اکرام شده معرفي مي کند. لذا فرشته ها قابل مقايسه با موجودات پايين تر از انسان (حيوانات و نباتات و جمادات) نيستند. وقتي موجودات مذکور طبق آيه شريفه «أتينا طائعين» (ما با اختيار امر تو را امتثال کرديم)، اختيار داشته باشند، چه طور فرشتگان بهره از اختيار نداشته باشند، که اگر اين گونه باشد، جمادات از فرشته ها اشرف و با عظمت تر مي شوند. اساسا واژه گرامي و اکرام شده براي موجود صاحب اراده و اختيار به کار مي رود و موجودي که اراده نداشته باشد و مختار نباشد گرامي و مکرم نخواهد بود.  عبارت «لا يعصون الله» نيز حکايت از امکان (و محال نبودن) صدور معصيت از ملائکه دارد و اذعان دارد که ملائکه در عين توانايي بر معصيت، گناه نمي کنند، و الا براي موجود بي اراده و اختيار تعبير «خدا را عصيان نمي کند» معنا ندارد. بنابراين هر چند اراده ملائکه فاني در اراده خداست، ولي اين به معناي نفي اراده و اختيار آنها نيست، بلکه معناي حقيقي آن اين است که در عين داشتن اراده، اراده اي جز طلب و خواست خداوند ندارند.

 امّا در باره دلیل بر اختیار ملائکه از روايات،  در چند خطبه از خطبه های نهج البلاغه، امير مؤمنان علي ـ عليه السلام ـ  سخن گفته اند که از بعضي عبارات ذکر شده در اين خطبه اختيار  فرشتگان استفاده مي شود:

از عبارت «لم تثقلهم موصرات الآثام»؛ بارهاي سنگين گناهان، آنان را سنگين نساخته[6]،مي توان استفاده کرد که فرشتگان داراي نوعي اختيار هستند که مي تواند منشأ مسؤول قرار گرفتن آنها  باشد، چنان که از عناوين «مطيع» و «عامل به دستور خداوند بودن» که به فرشتگان نسبت داده شده، مي توان استنباط کرد که آنها داراي اختيار هستند.

از عبارت «قد اتخذوا ذا العرش ذخيرة ليوم فاقتهم» لطف خداوند صاحب عرش را براي روز احتياجشان ذخيره نموده اند، نيز دانسته مي شود فرشتگان نيز مانند آدميان (پس از مرگ) و در آغاز ابديت، درباره استعداد ها و نيروها و اعمال خود بايد پاسخ بدهند و از عهده مسئووليت خود برآيند. مقولاتي از قبيل همت و عزم که در خطبه حضرت امير ـ عليه السلام ـ به فرشتگان اسناد داده شده، بر وجود اراده، مبادي اراده و حتي عزم که از نتايج اختيار است در فرشتگان دلالت مي کند.  از مفهوم شفقت نيز که درباره فرشته ها به کار رفته: «لم تنقطع أسباب الشفقة منهم» وجود اختيار در فرشتگان فهميده مي شود.

شايد آنچه موجب مي شود اين سؤال پيش بيايد، اين است که اختيار داشتن ملائکه با معصوم بودن ايشان و ساير ويژگي هاي ايشان، که دانسته ايم ـ نمي سازد. امّا بايد دانست که عصمت نه تنها منافاتي با اختيار ندارد، بلکه مؤکد و مؤيد اختيار است، دقيقا همان گونه که در مورد انبياء و ائمه و ساير معصومان ـ عليهم السلام ـ عصمت ايشان هيچ منافاتي با اختيار شان ندارد، به همان شکل هيچ منافاتي ندارد که ملائکه نيز در عين داشتن اختيار، معصوم هم باشند، به ويژه اين که در ايشان قوه شهوت ـ که در انسان قرار داده شده ـ وجود ندارد و اين احتمال عصيان را در ايشان پايين مي آورد.

به عبارت دیگر يکي از راه هاي ترک گناه نبودن ميل و رغبت به گناه است، وقتي زمينه گناه نبود، مثل فرشتگان که به خاطر نداشتن غضب و شهوت از گناه مصون اند ـ ديگر ارتکاب گناه هم وجود نخواهد داشت. امّا نداشتن ميل به گناه به معني نداشتن قدرت ارتکاب بر آن نيست. مثل اين که هيچ انسان عاقل معتدلي ميل به خوردن نجاست يا لجن ندارد، امّا اين به اين معنا نيست که او قدرت بر اين مطلب هم ندارد، بلکه در عين قدرت بر آن، از آن خود داري مي کند. ملائکه نيز هر چند ميل و رغبت به ارتکاب گناه ندارند، امّا قطعا اراده و اختيار انجام گناه را دارند، ولي گناه نمي کنند؛« لا يعصون الله». همان گونه که ظلم نيز با وجود اين که مقدور خداوند متعال است، ولي چون   با حکیم بودن او سازگار نيست، از او صادر نمي شود؛

«لا يظلم ربک احدا[7]» پروردگار تو به احدی ظلم نمی کند. خداوند بر ظلم قادر است، ولي چون منشأ ظلم در وي نيست ظلم نمي کند و در عين حال اختيار و توانایی  بر اين امر را دارد. به همين شکل ملائکه هم بر گناه قادرند، ولي چون منشأ ارتکاب گناه در ايشان نيست گناه نمي کنند و در عين حال اختيار نيز دارند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ ترجمه و تفسير نهج البلاغه، علامه محمد تقي جعفري، تهران، دفتر نشر فرهنگي اسلامي، چاپ سوم، 1368ش، ج16، ص45، ج18، ص163.

2ـ تفسير خطبه 1 و 91 نهج البلاغه، از تفاسير نهج البلاغه، مانند شرح ابن ابي الحديد.

3ـ تفسير تسنيم (تفسير قرآن کريم)، آيت الله جوادي آملي، عبدالله، قم، نشر اسراء، ج3، ص63 به بعد.

4ـ تفسير موضوعي قرآن کريم، ج6، سيره پيامبران ـ عليهم السلام ـ ، آيت الله جوادي آملي، عبدالله، قم، نشر اسراء، ص134 به بعد.

 


[1]. حجر/30، ص/73.

[2]. بقره/34، اعراف.11، اسراء/61، کهف/50، طه/116.

[3].بقره/30.

[4]. انبياء/26و27

[5].انبیاء/27.

[6].نهج البلاغه، خطبه91 (خطبه اشباح).

[7].کهف/49.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
28 تیر 01
بازدید
۸۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.