تفاوت بين عصمت انسان و عصمت الهي و فرشتگان در چيست؟
تفاوت بين عصمت انسان و عصمت الهي و فرشتگان در چيست؟
پرسش
پاسخ
عصمت در لغت از ريشه عصم است که به معني امساک و خودداري و منع است.[1] در اصطلاح علم کلام، قوه اي است که انسان را از واقع شدن در گناه و خطا منع مي کند و گاهي تعريف شده به اينکه لطفي است که خداوند در حق بنده خويش انجام مي دهد به طوري که ديگر انگيزه اي براي ترک طاعت و انجام گناه ـ با اينکه قدرت بر انجام آن دو را دارد ـ باقي نمي ماند.[2]
وقتي در کلام صحبت از عصمت مي شود، منظور از آن، عصمت ملائکه و انبياء و امامان معصوم است. و اما در مورد حق تعالي واژه عصمت به کار نمي رود، زيرا خداوند متعال انگيزه اي بر گناه ندارد، و هر فاعلي که انگيزه اي بر گناه نداشته باشد، وقوع فعل قبيح از او محال است، پس صدور کار قبيح از خداوند محال است.
دليل آنکه مي گوييم خدا انگيزه اي بر کار زشت ندارد اين است که شخصي که فعل قبيح انجام مي دهد، داراي يکي از انگيزه هاي ذيل است:
1. فردي لا ابالي و بي باک است؛ يعني باکي از ملامت ديگران ندارد، باکي از عذاب جهنم ندارد و خود را ملزم ننموده که مردي پارسا باشد؛ اين انگيزه در ذات حق نيست، زيرا خداوند عبث کار نيست که به هر کاري تن دهد.
2. انساني جاهل و نادان است؛ يعني از قبح و زشتي کار قبيح آگاه نيست و لذا مرتکب آن مي شود. اين انگيزه هم در مورد خداوند امکان ندارد، زيرا که خداوند، عالم علي الاطلاق بوده و چيزي بر او مجهول نيست.
3. به قبح کار عالم است؛ ولي نيازمندي او را به ارتکاب قبيح وا مي دارد؛ مثل کسي که مضطر مي شود بر شرب خمر، اين انگيزه هم در ذات حق نيست، زيرا خداوند غني مطلق است و نياز به هيچ وجه در ساحت قدس او راه ندارد.
4. قبح کار را مي شناسد، ولي مجبور مي شود که آن را انجام دهد؛ مثلا ستمگري وي را مجبور مي سازد. اين انگيزه نيز در مورد خداوند مردود است، زيرا نيرو و قدرتي برتر و بالاتر از او وجود ندارد تا او را بر انجام کاري مجبور و وادار سازد، بلکه او فعال ما يشاء و فعال ما يريد در هستي مي باشد.
پس خداوند متعال بر فعل قبيح يا اخلال به واجب هيچ انگيزه اي ندارد و لذا کار قبیحی انجام نمي دهد تا بخواهيم در مورد او عصمت را تعريف کنيم، زيرا عصمت به معناي بازداشتن از گناه است، براي کسي که انگيزه دارد؛ در حاليکه خدا انگيزه اي ندارد. به عبارت ديگر محال است خداوندگناهي انجام دهد و اين محال، محال وقوعي است. به اين معنا که خداوند مي تواند و قدرت دارد کار قبیح انجام دهد، اما به دلايلي که ذکر شد، قبیح از او صادر نمي شود پس در مورد او محال وقوعي است.
دليل دوّم: اگر ارتکاب قبيح بر خداوند جايز و روا باشد لازمه اش آنست که وثوق و اطمينان به وعده ها و وعيدهاي خداوند به کلّي منتفي شود و چون اين لازمه باطل است، ملزوم و مقدّم و شرط نيز باطل است.
دليل سوّم: اگر فعل قبيح بر خداوند روا باشد، لازمه اش آنست که وثوق و اطميناني به صدق انبياء نداشته باشيم، زيرا که شايد خداوند به دست آدم کاذبي معجزه ظاهر کند، آنگاه از چه راهي حقانيت انبياء ثابت شود؟[3]
با اين توصيفات عصمت تنها در مورد فرشتگان و انسان ها صحيح است نه براي خداوند و عصمتي هم که در علم کلام براي انسان بيان شده تنها در مورد انبياء و امامان وارد شده است. به عبارت ديگر از منظر شيعه، انبياء و امامان بايد معصوم باشند؛ در صورتي که بقيه انسانها مي توانند معصوم باشند يا نباشند.
عصمت در انسان
براي ريشه يابي عصمت در انسان، ابتدا بايد موضوع تقوا تفسير و ريشه يابي شود. هنگامي که فردي مکرراً از انجام گناه و معصيت دوري کند، به تدريج اين عمل به صورت عادت در مي آيد، و يا به عبارت ديگر ملکة روح او مي شود. اين امر اختصاص به تکرار در ترک گناه ندارد؛ هر عملي را که انسان به تکرار و دفعات انجام دهد، کم کم به صورت عادت و ملکة راسخه روح او مي شود؛ به گونه اي که ترک اعمال مذکور، عادتاً براي او امکان پذير نيست.
تقوا به معناي ملکه ايست در روح و جان انسان، که موجب دوري انسان از انجام گناه مي شود. که در واقع ايجاد اين ملکه به اختيار و اراده خود فرد بوده، در اثر تکرار پرهيز از معاصي بوجود مي آيد. اگر اين ملکه تقويت شود، انسان به مقام عصمت مي رسد. به همین جهت ترک گناه و اجتناب و دوري از محرمات، نيازمند اراده اي قوي و نيرومند است تا در برابر ميل و خواهش شديد انسان به انجام محرّمات، مقاومت کند. از اين رو بايد در تقويت اراده کوشيد. تحمل سختيها و خو نکردن به تن پروري و عياشي و عادت دادن خود به زندگي مفيد و سازنده، و عمل به واجبات و مستحبات ديني، در تقويت اراده بسيار مؤثر است.
همچنين علم به عواقب برخي کارها انسان را از انجام آن کار باز مي دارد. علاّمه طباطبايي در اين باره مي گويد: عصمت قوه اي است که به واسطه آن، ارتکاب مطلق معصيت، اعم از صغيره و کبيره از انسان محال مي باشد و مستفاد از آيات قرآني اين است که عصمت از قبيل علم به قبح معصيت مي باشد که با وجود آن، معصيت هرگز صادر نمي شود؛ مانند کسي که علم قطعي به سم و مهلک بودن مايعي داشته باشد. هيچ انسان عاقلي با اختيار خود اين مايع را نمي نوشد. هرگاه علم به عواقب دنيوي برخي از افعال اينگونه است که انسان را از ارتکاب آن کارها باز مي دارد، بدون شک علم انبياء و انسان هاي برگزيده به عواقب اخروي معاصي که بدون هيچ گونه حجابي لوازم و آثار و تبعات گناهان را با چشم تعيين مشاهده مي کنند، آنها را از انجام معاصي باز مي دارد.[4]
همان علمي که خداوند مي فرمايد: «کلاّ لو تَعلمُونَ عَلْم الَيقين لتَروّن الجحيم[5]»؛ «اگر به علم يقين بدانيد مسلماً دوزخ را خواهيد ديد».
بشر به گناهان از هر گونه گناهي به آن جهت دست مي زند که به زشتي آن آشنايي ندارد وگرنه هرگز به سمت آن نمي رفت و حتي فکر آن را هم نمي کرد و از گناه مصون مي ماند. اين امکان وجود دارد که انسان بر اثر بينش عميق و کامل به عواقب وخيم کاري داراي حالتي دروني بشود که او را از انجام آن کار باز دارد اين حالت در همه انسانها کم و بيش وجود دارد، ولي چون همه انسانها ضرر و زيان همه چيز را به طور کامل نشناخته اند، در بسياري از موارد از آلودگي ها به دور نيستند؛ امّا پيامبران و صاحبان عصمت، چون علم به عواقب گناهان دارند، داراي مصونيتي همه جانبه و کامل هستند که آنان را از همه گناهان باز مي دارد.[6]
عصمت فرشتگان
از جمله اوصاف مسلم فرشتگان حق، عصمت ايشان است. بسياري از دانشمندان ديني در عصمت ملائکه از تمامي گناهان، اتفاق و هماهنگي دارند؛ اما صرف نظر از اين اتفاق، دليل عقل و نقل، مثبت مدعاي ماست.
دليل عقلي آنکه: چون ذوات ملائکه از کثرت قرب به حقيقه الحقايق و مبدء المبادي، مجرد از علايق مادي اند و وجودات منبسط نوريه هستند، از اين رو، امر الله صرفند و آنها را عالم امر و وجودشان را امري الوجود گويند: «قل الروح من امر ربي»[7] و چون امري الوجودند عصيان و طغيان در آنها راه ندارد». معناي امري الوجود آن است که وجودشان از عالم امر است و از خود اختياري ندارند تا گناهي انجام دهند.
اما دليل نقل آنکه خداوند مي فرمايد: «لا يعصون الله ما امرهم و يفعلون مايومرون[8]» از پروردگارشان، که فوق همگي آنهاست، مي ترسند و آنچه را دستور دارند انجام مي دهند.
حضرت امير ـ عليه السلام ـ در خطبه معروف به اشباح[9] بياني دارند که به بخش هايي از آن براي اين بحث اشاره مي کنيم: خداوند بزرگ (بعضي از) فرشتگان را امين خود قرار داده تا وحي او و اوامر و نواهي اش را به پيامبران برسانند و آنان را از ترديد و شبهات نگاه داشته است و هيچ کدام از آنها از راه رضاي حق منحرف نمي شوند... و بار گناهان بر دوش آنان سنگيني نمي کند (مرتکب گناهي نمي شوند، زيرا داراي شهوات و نفس اماره نيستند.)
نتيجه
از مباحث سابق نتايج زير بدست مي آيد:
خداوند به دليل اينکه انگيزه گناه ندارد و گناه کردن از او محال است بنابراين معصيت هم براي او معنايي ندارد، زيرا معصيت زماني داراي معني است که گناهي در کار باشد. مثل اينکه کسي وجود نداشته باشد؛ اما بگوييم اسم دارد.
ديگر اينکه عصمت براي انسان ها و ملائکه مطرح است. از نظر علم کلام انبياء و امامان بايد معصوم باشند و مابقي انسان ها مي توانند معصوم باشند يا نباشند.
و مطلب آخر اينکه فرق عصمت انسان ها با فرشتگان در اين است که انسان ها داراي قواي غضب و شهوت هستند ولي ملائکه غضب و شهوت ندارند و روح و نور محض اند؛ يعني خداوند خلقتشان را طوري قرار داده که به هيچ وجه گناهي نمي کنند؛ اما انسان ها با دارا بودن قواي مذکور صاحب عصمتند از اين رو انسان های معصوم بر فرشتگان برتري دارند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ امام شناسي، سيد محمد حسين حسيني تهراني، انتشارات علامه طباطبايي 1426ق، ج1 ص10.
2ـ امامت پژوهي، جمعي از نويسندگان، دانشکده علوم رضوي، 1381 ص 165.
[1]. ابن فارس، احمد، معجم مقاييس اللغه، ماده ع ص م.
[2]. سبحاني، جعفر، الالهيات، موسسه امام صادق(ع)، چاپ ششم، قم،1384ش، ج3، ص158.
[3]. محمدي، علي، شرح كشف المراد، انتشارات دارالفکر، 1378ش، ص213.
[4]. طباطبايي، سيد محمّد حسين، مجموعه مقالات و پرسش ها و پاسخ ها، انتشارات دفتر نشر و فرهنگ اسلامي، چاپ اول، 1371ش، ج2، ص239 و سبحاني، جعفر، همان، ص149و خرازي، محسن، بدايه المعارف الالهيه في شرح العقايد الاماميّه، انتشارات مركز مديريت حوزه علميه، چاپ چهارم، قم،1369ش، ج1، ص259.
[5]. تکاثر / 5ـ6.
[6]. مصباح يزدي، محمد تقي، بيست پاسخ، قم، مؤسسه در راه حق، ص93.
[7]. اسراء / 85.
[8]. تحريم / 6.
[9]. انصاريان، حسين، ترجمه نهج البلاغه / خطبه 90.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 28 تیر 01
- بازدید
- ۵۷
تفاوت بين عصمت انسان و عصمت الهي و فرشتگان در چيست؟
- نشان کردن
پرسش
تفاوت بين عصمت انسان و عصمت الهي و فرشتگان در چيست؟
پاسخ
عصمت در لغت از ريشه عصم است که به معني امساک و خودداري و منع است.[1] در اصطلاح علم کلام، قوه اي است که انسان را از واقع شدن در گناه و خطا منع مي کند و گاهي تعريف شده به اينکه لطفي است که خداوند در حق بنده خويش انجام مي دهد به طوري که ديگر انگيزه اي براي ترک طاعت و انجام گناه ـ با اينکه قدرت بر انجام آن دو را دارد ـ باقي نمي ماند.[2]
وقتي در کلام صحبت از عصمت مي شود، منظور از آن، عصمت ملائکه و انبياء و امامان معصوم است. و اما در مورد حق تعالي واژه عصمت به کار نمي رود، زيرا خداوند متعال انگيزه اي بر گناه ندارد، و هر فاعلي که انگيزه اي بر گناه نداشته باشد، وقوع فعل قبيح از او محال است، پس صدور کار قبيح از خداوند محال است.
دليل آنکه مي گوييم خدا انگيزه اي بر کار زشت ندارد اين است که شخصي که فعل قبيح انجام مي دهد، داراي يکي از انگيزه هاي ذيل است:
1. فردي لا ابالي و بي باک است؛ يعني باکي از ملامت ديگران ندارد، باکي از عذاب جهنم ندارد و خود را ملزم ننموده که مردي پارسا باشد؛ اين انگيزه در ذات حق نيست، زيرا خداوند عبث کار نيست که به هر کاري تن دهد.
2. انساني جاهل و نادان است؛ يعني از قبح و زشتي کار قبيح آگاه نيست و لذا مرتکب آن مي شود. اين انگيزه هم در مورد خداوند امکان ندارد، زيرا که خداوند، عالم علي الاطلاق بوده و چيزي بر او مجهول نيست.
3. به قبح کار عالم است؛ ولي نيازمندي او را به ارتکاب قبيح وا مي دارد؛ مثل کسي که مضطر مي شود بر شرب خمر، اين انگيزه هم در ذات حق نيست، زيرا خداوند غني مطلق است و نياز به هيچ وجه در ساحت قدس او راه ندارد.
4. قبح کار را مي شناسد، ولي مجبور مي شود که آن را انجام دهد؛ مثلا ستمگري وي را مجبور مي سازد. اين انگيزه نيز در مورد خداوند مردود است، زيرا نيرو و قدرتي برتر و بالاتر از او وجود ندارد تا او را بر انجام کاري مجبور و وادار سازد، بلکه او فعال ما يشاء و فعال ما يريد در هستي مي باشد.
پس خداوند متعال بر فعل قبيح يا اخلال به واجب هيچ انگيزه اي ندارد و لذا کار قبیحی انجام نمي دهد تا بخواهيم در مورد او عصمت را تعريف کنيم، زيرا عصمت به معناي بازداشتن از گناه است، براي کسي که انگيزه دارد؛ در حاليکه خدا انگيزه اي ندارد. به عبارت ديگر محال است خداوندگناهي انجام دهد و اين محال، محال وقوعي است. به اين معنا که خداوند مي تواند و قدرت دارد کار قبیح انجام دهد، اما به دلايلي که ذکر شد، قبیح از او صادر نمي شود پس در مورد او محال وقوعي است.
دليل دوّم: اگر ارتکاب قبيح بر خداوند جايز و روا باشد لازمه اش آنست که وثوق و اطمينان به وعده ها و وعيدهاي خداوند به کلّي منتفي شود و چون اين لازمه باطل است، ملزوم و مقدّم و شرط نيز باطل است.
دليل سوّم: اگر فعل قبيح بر خداوند روا باشد، لازمه اش آنست که وثوق و اطميناني به صدق انبياء نداشته باشيم، زيرا که شايد خداوند به دست آدم کاذبي معجزه ظاهر کند، آنگاه از چه راهي حقانيت انبياء ثابت شود؟[3]
با اين توصيفات عصمت تنها در مورد فرشتگان و انسان ها صحيح است نه براي خداوند و عصمتي هم که در علم کلام براي انسان بيان شده تنها در مورد انبياء و امامان وارد شده است. به عبارت ديگر از منظر شيعه، انبياء و امامان بايد معصوم باشند؛ در صورتي که بقيه انسانها مي توانند معصوم باشند يا نباشند.
عصمت در انسان
براي ريشه يابي عصمت در انسان، ابتدا بايد موضوع تقوا تفسير و ريشه يابي شود. هنگامي که فردي مکرراً از انجام گناه و معصيت دوري کند، به تدريج اين عمل به صورت عادت در مي آيد، و يا به عبارت ديگر ملکة روح او مي شود. اين امر اختصاص به تکرار در ترک گناه ندارد؛ هر عملي را که انسان به تکرار و دفعات انجام دهد، کم کم به صورت عادت و ملکة راسخه روح او مي شود؛ به گونه اي که ترک اعمال مذکور، عادتاً براي او امکان پذير نيست.
تقوا به معناي ملکه ايست در روح و جان انسان، که موجب دوري انسان از انجام گناه مي شود. که در واقع ايجاد اين ملکه به اختيار و اراده خود فرد بوده، در اثر تکرار پرهيز از معاصي بوجود مي آيد. اگر اين ملکه تقويت شود، انسان به مقام عصمت مي رسد. به همین جهت ترک گناه و اجتناب و دوري از محرمات، نيازمند اراده اي قوي و نيرومند است تا در برابر ميل و خواهش شديد انسان به انجام محرّمات، مقاومت کند. از اين رو بايد در تقويت اراده کوشيد. تحمل سختيها و خو نکردن به تن پروري و عياشي و عادت دادن خود به زندگي مفيد و سازنده، و عمل به واجبات و مستحبات ديني، در تقويت اراده بسيار مؤثر است.
همچنين علم به عواقب برخي کارها انسان را از انجام آن کار باز مي دارد. علاّمه طباطبايي در اين باره مي گويد: عصمت قوه اي است که به واسطه آن، ارتکاب مطلق معصيت، اعم از صغيره و کبيره از انسان محال مي باشد و مستفاد از آيات قرآني اين است که عصمت از قبيل علم به قبح معصيت مي باشد که با وجود آن، معصيت هرگز صادر نمي شود؛ مانند کسي که علم قطعي به سم و مهلک بودن مايعي داشته باشد. هيچ انسان عاقلي با اختيار خود اين مايع را نمي نوشد. هرگاه علم به عواقب دنيوي برخي از افعال اينگونه است که انسان را از ارتکاب آن کارها باز مي دارد، بدون شک علم انبياء و انسان هاي برگزيده به عواقب اخروي معاصي که بدون هيچ گونه حجابي لوازم و آثار و تبعات گناهان را با چشم تعيين مشاهده مي کنند، آنها را از انجام معاصي باز مي دارد.[4]
همان علمي که خداوند مي فرمايد: «کلاّ لو تَعلمُونَ عَلْم الَيقين لتَروّن الجحيم[5]»؛ «اگر به علم يقين بدانيد مسلماً دوزخ را خواهيد ديد».
بشر به گناهان از هر گونه گناهي به آن جهت دست مي زند که به زشتي آن آشنايي ندارد وگرنه هرگز به سمت آن نمي رفت و حتي فکر آن را هم نمي کرد و از گناه مصون مي ماند. اين امکان وجود دارد که انسان بر اثر بينش عميق و کامل به عواقب وخيم کاري داراي حالتي دروني بشود که او را از انجام آن کار باز دارد اين حالت در همه انسانها کم و بيش وجود دارد، ولي چون همه انسانها ضرر و زيان همه چيز را به طور کامل نشناخته اند، در بسياري از موارد از آلودگي ها به دور نيستند؛ امّا پيامبران و صاحبان عصمت، چون علم به عواقب گناهان دارند، داراي مصونيتي همه جانبه و کامل هستند که آنان را از همه گناهان باز مي دارد.[6]
عصمت فرشتگان
از جمله اوصاف مسلم فرشتگان حق، عصمت ايشان است. بسياري از دانشمندان ديني در عصمت ملائکه از تمامي گناهان، اتفاق و هماهنگي دارند؛ اما صرف نظر از اين اتفاق، دليل عقل و نقل، مثبت مدعاي ماست.
دليل عقلي آنکه: چون ذوات ملائکه از کثرت قرب به حقيقه الحقايق و مبدء المبادي، مجرد از علايق مادي اند و وجودات منبسط نوريه هستند، از اين رو، امر الله صرفند و آنها را عالم امر و وجودشان را امري الوجود گويند: «قل الروح من امر ربي»[7] و چون امري الوجودند عصيان و طغيان در آنها راه ندارد». معناي امري الوجود آن است که وجودشان از عالم امر است و از خود اختياري ندارند تا گناهي انجام دهند.
اما دليل نقل آنکه خداوند مي فرمايد: «لا يعصون الله ما امرهم و يفعلون مايومرون[8]» از پروردگارشان، که فوق همگي آنهاست، مي ترسند و آنچه را دستور دارند انجام مي دهند.
حضرت امير ـ عليه السلام ـ در خطبه معروف به اشباح[9] بياني دارند که به بخش هايي از آن براي اين بحث اشاره مي کنيم: خداوند بزرگ (بعضي از) فرشتگان را امين خود قرار داده تا وحي او و اوامر و نواهي اش را به پيامبران برسانند و آنان را از ترديد و شبهات نگاه داشته است و هيچ کدام از آنها از راه رضاي حق منحرف نمي شوند... و بار گناهان بر دوش آنان سنگيني نمي کند (مرتکب گناهي نمي شوند، زيرا داراي شهوات و نفس اماره نيستند.)
نتيجه
از مباحث سابق نتايج زير بدست مي آيد:
خداوند به دليل اينکه انگيزه گناه ندارد و گناه کردن از او محال است بنابراين معصيت هم براي او معنايي ندارد، زيرا معصيت زماني داراي معني است که گناهي در کار باشد. مثل اينکه کسي وجود نداشته باشد؛ اما بگوييم اسم دارد.
ديگر اينکه عصمت براي انسان ها و ملائکه مطرح است. از نظر علم کلام انبياء و امامان بايد معصوم باشند و مابقي انسان ها مي توانند معصوم باشند يا نباشند.
و مطلب آخر اينکه فرق عصمت انسان ها با فرشتگان در اين است که انسان ها داراي قواي غضب و شهوت هستند ولي ملائکه غضب و شهوت ندارند و روح و نور محض اند؛ يعني خداوند خلقتشان را طوري قرار داده که به هيچ وجه گناهي نمي کنند؛ اما انسان ها با دارا بودن قواي مذکور صاحب عصمتند از اين رو انسان های معصوم بر فرشتگان برتري دارند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ امام شناسي، سيد محمد حسين حسيني تهراني، انتشارات علامه طباطبايي 1426ق، ج1 ص10.
2ـ امامت پژوهي، جمعي از نويسندگان، دانشکده علوم رضوي، 1381 ص 165.
[1]. ابن فارس، احمد، معجم مقاييس اللغه، ماده ع ص م.
[2]. سبحاني، جعفر، الالهيات، موسسه امام صادق(ع)، چاپ ششم، قم،1384ش، ج3، ص158.
[3]. محمدي، علي، شرح كشف المراد، انتشارات دارالفکر، 1378ش، ص213.
[4]. طباطبايي، سيد محمّد حسين، مجموعه مقالات و پرسش ها و پاسخ ها، انتشارات دفتر نشر و فرهنگ اسلامي، چاپ اول، 1371ش، ج2، ص239 و سبحاني، جعفر، همان، ص149و خرازي، محسن، بدايه المعارف الالهيه في شرح العقايد الاماميّه، انتشارات مركز مديريت حوزه علميه، چاپ چهارم، قم،1369ش، ج1، ص259.
[5]. تکاثر / 5ـ6.
[6]. مصباح يزدي، محمد تقي، بيست پاسخ، قم، مؤسسه در راه حق، ص93.
[7]. اسراء / 85.
[8]. تحريم / 6.
[9]. انصاريان، حسين، ترجمه نهج البلاغه / خطبه 90.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 28 تیر 01
- بازدید
- ۵۷
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.