در قرآن آمده که اگر انسان ها فکر کنند مي بينند که ما آسمان ها و زمين را از روي حقّ و تا اجلي مسمّي خلق کرده ايم (سوره روم / آيه 8) آيا اين مطلب که روزي نظام اين عالم و گردش زمين و کرات برچيده خواهد شد دليل عقلي يا علمي هم دارد؟
آيا اين مطلب که روزي نظام اين عالم و گردش زمين و کرات برچيده خواهد شد دليل عقلي يا علمي هم دارد؟
پرسش
پاسخ
اجل مسمّي در قرآن کريم در آيات متعدد آمده است. اين اجل مسمّي هم براي انسان و هم براي غير انسان است. موجودات بطور کلي دارای حرکت تکاملي هستند به سوي همان اجل مسمّي که عبارت است از پايان زندگي و روز مخصوص و معيّني که حيات هر موجود بر اساس خاصيت وجودي اش از او گرفته مي شود.[1] با اين وصف آنچه در آسمان و زمين و آنچه در مابين آنهاست، همه بايد بميرند. ارتباط رستاخيز و جهان، بر اساس حکمت صانع حکيم که اين جهان را حکيمانه تدبير نموده است، يک امر ضروري و قطعي مي باشد. در پاسخ به سوال مذکور می گوییمکه بر چيده شدن نظام مادي دنيا، هيچ گونه با عقل و علم منافات ندارد و عقل و علم نيز آن را تأييد مي کند.
هدف جهان با عظمت، با نيستي نمي سازد
بر اساس درک عقلي، در سرتاسر جهان طبيعت، قانون «عليت» حکومت دارد. يعني هيچ پديده اي نيست که بدون «عليت» و هيچ موجودي بدون «هدف» يافت شود. به تعبير ديگر، از کوچکترين ذرّة اتمي، تا منظومة شمسي به سوي هدف معيني، و غرض مشخصي در حرکتند. اصولاً اين حرکت، هم علت داشته و هم هدف دار بوده است. در حقيقت، مطالعه جهان شگفت انگيز، از دو راه ما را به وجود يک «هدف بزرگ» هدايت مي نمايد:
نخست آن که نظامات حيرت آور جهان و عظمت آن، با هدفي که مساوي با نيستي است، سازگار نمي باشد، بلکه از ابديت و هدف مندي حکايت دارد.
دوم اينکه، قدرت نامحدود و حکمت بي پايان آفرينندة جهان نيز ابدي بودن را اقتضا دارد. به دليل اينکه با اندک تأمل روشن مي گردد که ساختمان بهت آور جهان، با وسعت بي انتهايش و دقت نظاماتش به هيچ وجه با هدف نيستي تناسب ندارد؛ بلکه جهان آفرينش از اراده حکيمانه و هدفمند سرچشمه گرفته و با این که به سوي ابديت و جاودانگي حرکت کند، سازگارتر و مناسب تر است. يعني اين دنياي محدود، زمينه کمال ابدي را ندارد، بايد اين محدوديت براي ابديت، سير تکاملي خويش را طي کرده و از حيات محدود به زندگي فراتر حرکت کند. بنابراين، فرو ريختن اوضاع کنوني جهان و گرفتن حيات ظاهري از آنها، دليل پايان جهان و نابودي نمي باشد. مرگ اين جهان آغاز جهان ديگر است. همانگونه که ترک عالم جنين، پا گذاشتن به عالم فراتر از آن است.[2]
نقطه پايان تکامل کنوني جهان
به اتفاق دانشمندان الهي و مادّي، کلية موجودات عالم از کوچک ترين ذرة اتمي تا منظومه هاي کيهاني، به سوي کمال بيشتر در حرکتند و مجموع جهان هستي حتي براي يک لحظه هم آرامش ندارد. به مقتضاي قانون تکامل، آخرين مراحل کمال، نيل و رسيدن به يک شرايط ابدي مي باشد، که جميع موجودات در آن شرايط به کمالات وجودي خود رسيده باشند. اين کمال، در اصطلاح شريعت و مذهب، پايان مرحله حرکت دنيا و عبور از مرحله دنيا به سوي آخرت و قيامت گفته مي شود. ماديون و منکرين معاد از آن به فنا و نابودي ياد مي کنند. امّا شريعتي که جدا از عقل سليم نيست، مرگ انسان و عالم را معقول نمي داند. يعني توقف تکامل را معقول مي داند و نابودي مطلق آن را نامعقول. به موجب استدلال هاي عقلي و علمي که برگرفته از آيات قرآن کريم است، پس از خاتمه عمر عالم و از هم پاشيدن نظام کيهاني فعلي، مواد اصلي ذرات عالم از بين نخواهد رفت، بلکه به ذرات کاملتر تبديل شده که با نظام ابديت سازگارتر است. با اين وصف، عمر دنيا و نظام کيهاني آن محدود است که به وسيله مرگ و برچيده شدن آن، به سوي نظام فراتر مي روند؟ آنچه که از نظر عقلي و علمي بيان شد، مضمون آيات کلام الله مجيد است که درباره سير تکاملي موجودات به سوي خداوند چنين مي فرمايد: «لله ما في السموات و ما في الارض و الي الله ترجع الامور[3]»؛ آنچه در آسمان و زمين است از آن خداوند است و بازگشت همه به سوي اوست و «لله ما في السموات و ما في الارض ألا الي الله تصير الامور[4]»؛ آنچه در آسمان و زمين است از آن خداوند استو همه چیز به سوي خداوند بر مي گردد.
در عين اينکه پايان امر به سوي خداوند است، و همه آنچه در آسمان و زمين و مابين آنها مي باشد، مسيري به خداوند دارند، براي آنها اجل و مدت معين مي باشد که در آن زمان معين بايد بميرد. لذا فرموده است: «خداوند، آسمان و زمين و آنچه در بين آنها است نيافريده، مگر بر پايه حق و عدالت و همه آنها عمري معلوم و اجل معين دارند».[5] درباره آفتاب و ماه نيز مي فرمايد: «خداوند آفتاب و ماه را مسخّر فرمود و اين هر دو مسير خود را تا اجل معين مي پيمايند».[6] امّا اجل مسمّي در بيان ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ چنين بيان شده است. امام باقر ـ عليه السلام ـ فرموده است: «اجل غير مسمّي قابل تخلف و تغيير پذير است. و اجل مسمّي، همان اجل معين است که تغيير و تخلف در آن راه ندارد».[7] امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «اجل غير مسمّي، اجلي است که خداوند علم آن را به فرشتگان و پيامبران القاء مي کند و آنان را آگاه مي سازد و اجل مسمّي، اجلي است که علم آن را از مخلوق خود پنهان مي دارد، علمش مخصوص ذات باري تعالي است».[8] شايد از اين جهت است که علم به قيامت را کسي جز خداوند نمي داند، يعني مرگ دنيا و برهم زدن مقام کيهاني را فقط خداوند مي داند. با اين وصف، آنچه ر ا که قرآن کريم خبر داده است که همه نظام عالم آفرينش، اعم از آسمان و زمين و آنچه مابين آنها است، روزي به پايان خواهد رسيد. علم و عقل نيز بر اساس تکامل دنيا که بايد از نقص به سوي کمال در حرکت باشد، اين نظام نيز روزي به پايان خواهد رسيد؛ زيرا کمال نامحدود با عالم محدود سازگاري ندارد.
در نتيجه: همانگونه که قرآن کريم از مرگ معين عالم خبر داده است، که يک امري حتمي مي باشد، عقل و علم نيز آن را لازم دانسته و منافات با ديدگاه عقل و علم ندارد که به يک نمونهي آن اشاره شد.
خلاصه اينکه از جهت عقلي با توجه به حکمت خداوند از خلق جهان، قطعاً جهان پايان هدفمند و حساب شده اي دارد و باطل و بيهوده نيست، اما از جهت علمي و تجربي، گرچه نظريات مختلفي و اشاراتي نقل مي شود که انرژي جهان رو به کاهش دارد. اما هيچ سخن قطعي اي علم در اين باره ندارد و نمي تواند داشته باشد چون امري فرا تجربي است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ فلسفي،، محمد تقي، معاد، گفتار فلسفي ج1و2.
2ـ سبحاني، جعفر، معادشناسي در پرتوي کتاب، سنت و عقل.
3ـ شريعتي، محمد باقر معاد در نگاه وحي و عقل.
[1]. درباره توضيح بيشتر در اجل مسمّي ر.ک: مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، دارالکتب اسلاميه، تهران،ج5، ص148 و ج6، ص175.
[2]. شريعتي سبزواري، محمد باقر، معاد در نگاه وحي و فلسفه، دانشگاه تهران،تهران، 1363ش، ص93ـ98.
[3]. آل عمران / 210.
[4]. شوري / 42.
[5]. روم / 8.
[6]. رعد / 2.
[7]. کليني، محمد بن يعقوب ، الکافي، دارالکتب اسلاميه، تهران،ج1، باب 1، ص147.
[8]. تفسير برهان، دفتر نشر اسلامي، قم،1372ش، ج1، ص517.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 28 تیر 01
- بازدید
- ۷۰
آيا اين مطلب که روزي نظام اين عالم و گردش زمين و کرات برچيده خواهد شد دليل عقلي يا علمي هم دارد؟
- نشان کردن
پرسش
در قرآن آمده که اگر انسان ها فکر کنند مي بينند که ما آسمان ها و زمين را از روي حقّ و تا اجلي مسمّي خلق کرده ايم (سوره روم / آيه 8) آيا اين مطلب که روزي نظام اين عالم و گردش زمين و کرات برچيده خواهد شد دليل عقلي يا علمي هم دارد؟
پاسخ
اجل مسمّي در قرآن کريم در آيات متعدد آمده است. اين اجل مسمّي هم براي انسان و هم براي غير انسان است. موجودات بطور کلي دارای حرکت تکاملي هستند به سوي همان اجل مسمّي که عبارت است از پايان زندگي و روز مخصوص و معيّني که حيات هر موجود بر اساس خاصيت وجودي اش از او گرفته مي شود.[1] با اين وصف آنچه در آسمان و زمين و آنچه در مابين آنهاست، همه بايد بميرند. ارتباط رستاخيز و جهان، بر اساس حکمت صانع حکيم که اين جهان را حکيمانه تدبير نموده است، يک امر ضروري و قطعي مي باشد. در پاسخ به سوال مذکور می گوییمکه بر چيده شدن نظام مادي دنيا، هيچ گونه با عقل و علم منافات ندارد و عقل و علم نيز آن را تأييد مي کند.
هدف جهان با عظمت، با نيستي نمي سازد
بر اساس درک عقلي، در سرتاسر جهان طبيعت، قانون «عليت» حکومت دارد. يعني هيچ پديده اي نيست که بدون «عليت» و هيچ موجودي بدون «هدف» يافت شود. به تعبير ديگر، از کوچکترين ذرّة اتمي، تا منظومة شمسي به سوي هدف معيني، و غرض مشخصي در حرکتند. اصولاً اين حرکت، هم علت داشته و هم هدف دار بوده است. در حقيقت، مطالعه جهان شگفت انگيز، از دو راه ما را به وجود يک «هدف بزرگ» هدايت مي نمايد:
نخست آن که نظامات حيرت آور جهان و عظمت آن، با هدفي که مساوي با نيستي است، سازگار نمي باشد، بلکه از ابديت و هدف مندي حکايت دارد.
دوم اينکه، قدرت نامحدود و حکمت بي پايان آفرينندة جهان نيز ابدي بودن را اقتضا دارد. به دليل اينکه با اندک تأمل روشن مي گردد که ساختمان بهت آور جهان، با وسعت بي انتهايش و دقت نظاماتش به هيچ وجه با هدف نيستي تناسب ندارد؛ بلکه جهان آفرينش از اراده حکيمانه و هدفمند سرچشمه گرفته و با این که به سوي ابديت و جاودانگي حرکت کند، سازگارتر و مناسب تر است. يعني اين دنياي محدود، زمينه کمال ابدي را ندارد، بايد اين محدوديت براي ابديت، سير تکاملي خويش را طي کرده و از حيات محدود به زندگي فراتر حرکت کند. بنابراين، فرو ريختن اوضاع کنوني جهان و گرفتن حيات ظاهري از آنها، دليل پايان جهان و نابودي نمي باشد. مرگ اين جهان آغاز جهان ديگر است. همانگونه که ترک عالم جنين، پا گذاشتن به عالم فراتر از آن است.[2]
نقطه پايان تکامل کنوني جهان
به اتفاق دانشمندان الهي و مادّي، کلية موجودات عالم از کوچک ترين ذرة اتمي تا منظومه هاي کيهاني، به سوي کمال بيشتر در حرکتند و مجموع جهان هستي حتي براي يک لحظه هم آرامش ندارد. به مقتضاي قانون تکامل، آخرين مراحل کمال، نيل و رسيدن به يک شرايط ابدي مي باشد، که جميع موجودات در آن شرايط به کمالات وجودي خود رسيده باشند. اين کمال، در اصطلاح شريعت و مذهب، پايان مرحله حرکت دنيا و عبور از مرحله دنيا به سوي آخرت و قيامت گفته مي شود. ماديون و منکرين معاد از آن به فنا و نابودي ياد مي کنند. امّا شريعتي که جدا از عقل سليم نيست، مرگ انسان و عالم را معقول نمي داند. يعني توقف تکامل را معقول مي داند و نابودي مطلق آن را نامعقول. به موجب استدلال هاي عقلي و علمي که برگرفته از آيات قرآن کريم است، پس از خاتمه عمر عالم و از هم پاشيدن نظام کيهاني فعلي، مواد اصلي ذرات عالم از بين نخواهد رفت، بلکه به ذرات کاملتر تبديل شده که با نظام ابديت سازگارتر است. با اين وصف، عمر دنيا و نظام کيهاني آن محدود است که به وسيله مرگ و برچيده شدن آن، به سوي نظام فراتر مي روند؟ آنچه که از نظر عقلي و علمي بيان شد، مضمون آيات کلام الله مجيد است که درباره سير تکاملي موجودات به سوي خداوند چنين مي فرمايد: «لله ما في السموات و ما في الارض و الي الله ترجع الامور[3]»؛ آنچه در آسمان و زمين است از آن خداوند است و بازگشت همه به سوي اوست و «لله ما في السموات و ما في الارض ألا الي الله تصير الامور[4]»؛ آنچه در آسمان و زمين است از آن خداوند استو همه چیز به سوي خداوند بر مي گردد.
در عين اينکه پايان امر به سوي خداوند است، و همه آنچه در آسمان و زمين و مابين آنها مي باشد، مسيري به خداوند دارند، براي آنها اجل و مدت معين مي باشد که در آن زمان معين بايد بميرد. لذا فرموده است: «خداوند، آسمان و زمين و آنچه در بين آنها است نيافريده، مگر بر پايه حق و عدالت و همه آنها عمري معلوم و اجل معين دارند».[5] درباره آفتاب و ماه نيز مي فرمايد: «خداوند آفتاب و ماه را مسخّر فرمود و اين هر دو مسير خود را تا اجل معين مي پيمايند».[6] امّا اجل مسمّي در بيان ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ چنين بيان شده است. امام باقر ـ عليه السلام ـ فرموده است: «اجل غير مسمّي قابل تخلف و تغيير پذير است. و اجل مسمّي، همان اجل معين است که تغيير و تخلف در آن راه ندارد».[7] امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «اجل غير مسمّي، اجلي است که خداوند علم آن را به فرشتگان و پيامبران القاء مي کند و آنان را آگاه مي سازد و اجل مسمّي، اجلي است که علم آن را از مخلوق خود پنهان مي دارد، علمش مخصوص ذات باري تعالي است».[8] شايد از اين جهت است که علم به قيامت را کسي جز خداوند نمي داند، يعني مرگ دنيا و برهم زدن مقام کيهاني را فقط خداوند مي داند. با اين وصف، آنچه ر ا که قرآن کريم خبر داده است که همه نظام عالم آفرينش، اعم از آسمان و زمين و آنچه مابين آنها است، روزي به پايان خواهد رسيد. علم و عقل نيز بر اساس تکامل دنيا که بايد از نقص به سوي کمال در حرکت باشد، اين نظام نيز روزي به پايان خواهد رسيد؛ زيرا کمال نامحدود با عالم محدود سازگاري ندارد.
در نتيجه: همانگونه که قرآن کريم از مرگ معين عالم خبر داده است، که يک امري حتمي مي باشد، عقل و علم نيز آن را لازم دانسته و منافات با ديدگاه عقل و علم ندارد که به يک نمونهي آن اشاره شد.
خلاصه اينکه از جهت عقلي با توجه به حکمت خداوند از خلق جهان، قطعاً جهان پايان هدفمند و حساب شده اي دارد و باطل و بيهوده نيست، اما از جهت علمي و تجربي، گرچه نظريات مختلفي و اشاراتي نقل مي شود که انرژي جهان رو به کاهش دارد. اما هيچ سخن قطعي اي علم در اين باره ندارد و نمي تواند داشته باشد چون امري فرا تجربي است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ فلسفي،، محمد تقي، معاد، گفتار فلسفي ج1و2.
2ـ سبحاني، جعفر، معادشناسي در پرتوي کتاب، سنت و عقل.
3ـ شريعتي، محمد باقر معاد در نگاه وحي و عقل.
[1]. درباره توضيح بيشتر در اجل مسمّي ر.ک: مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، دارالکتب اسلاميه، تهران،ج5، ص148 و ج6، ص175.
[2]. شريعتي سبزواري، محمد باقر، معاد در نگاه وحي و فلسفه، دانشگاه تهران،تهران، 1363ش، ص93ـ98.
[3]. آل عمران / 210.
[4]. شوري / 42.
[5]. روم / 8.
[6]. رعد / 2.
[7]. کليني، محمد بن يعقوب ، الکافي، دارالکتب اسلاميه، تهران،ج1، باب 1، ص147.
[8]. تفسير برهان، دفتر نشر اسلامي، قم،1372ش، ج1، ص517.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 28 تیر 01
- بازدید
- ۷۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.