نفس انسان مرکب است یا دارای اجزاء؟ اگر مرکب است اجزای آن کدام است و راه شناسایی آن چیست؟ آیا انسان صرفا با خوب بودن و انجام اعمال خوب به کمال می رسد؟
نفس انسان مرکب است یا دارای اجزاء؟
پرسش
پاسخ
نفس انسان مرکب نمی باشد؛ دلیل این که نفس مرکب نیست، آن است که نفس نه از جسم است و نه از جسمانیات. و تنها جسم و جسمانیات قابل تقسیم، رؤیت، لمس و.... می باشد. اما نفس هیچ یکی از این خصوصیات را ندارد. نه قابل دیدن است، نه تقسیم می شود و نه از طریق قوای پنج گانه می شود او را دریافت. از دیگر خصوصیات جسم آن است که جسم به تنهایي از خود هیچگونه آگاهی و علم ندارد و نمی تواند شناخت از اشیایی دیگر پیدا کند، بلکه از طریق نفس دارای آگاهی، شناخت و علم می شود. همه اجزای انسان که جسم است، تمام خصوصیات ادراکی و معرفت آن، همانند درک چشم، حس شامّه، لامسه، ذایقه، سامعه و دیگر لذت هایي که در امور جسمی قابل درک است، همه از طریق نفس و بوسیله آن است. امّا نفس در این مورد استقلال دارد همان گونه که علم و شناخت از غیر خود دارد، از خود نیز دارد و با تمام معنا در حضور خود هست و خود را درک می کند.[1]
در باب اثبات تجرد نفس، و این که نفس اجزاء ندارد، بزرگان اهل فن دلایلی را در این مورد اقامه نموده اند که به چند مورد اشاره می شود:
1. علم از اموری است که جزء بسایط است. یعنی مرکب نمی باشد. این علم متعلق می خواهد که به آن تعلق گیرد. متعلق آن هم باید مجرد باشد. از آن جایي که ثابت شده است که محل تعلق علم، نفس است، پس نفس مجرد و غیر جسم و مرکب است.[2]
2. اگر نفس جسمانی از جسمانیات و مرکّب باشد، لازمه اش آن که در هنگام پیری، همانند دیگر اعضای بدن و قوای بدنی ضعیف و ناتوان گردد؛ امّا نفس در هیچ زمان، حتی در زمان پيري و کهنسالی ضعیف و ناتوان نمی گردد.[3]
3. نفس، از خود هیچ گاه غافل نیست و خود را درک می کند، اما در غیر نفس، هر چیزی بخواهد چیزی دیگری را درک کند، از طریق نفس درک می کند.[4]
4. از خصوصیات نفس مجرد آن است که در همة حالات افعالی برای او یکسان است و او قابل درک اشیای متضاد، شدّت و ضعف است. یعنی در لحظه اي که ضعیفی را درک کرد می تواند در همان حال قوي را نیز درک کند؛ اگر به شدّت سیاهی برخورد، همان لحظه می تواند شدّت سفیدی را درک کند.
بر خلاف اجسام مادی و جسمانی، اگر چشمی خورشید را به دقت نگاه کند، تا مدتی نور ضعیف را نمی تواند درک کند. اگر به نور ده درجه ای شمع مدتی سر وکار داشته باشد، به نور خورشید نمی تواند نگاه کند، در باب سامعه نیز این گونه است. اگر از بازار مسگرها عبور کرد، تا مدتی صدای ضعیف را نمی شنود و یا رعد و برق به هوای سامعه او برخورد کرد، مدتی از شنیدن صدای ضعیف ناتوان است. و از طرف دیگر، نفس در باب تأثر نیز محتاج به وضع و محاذي نمی باشد. هرجای غیر معین و غیر معلوم را می تواند درک کند و بر آن تأثير بگذارد. بسیاری از مدرکاتی که برای قوای جسمانی قابل درک نیست، نفس درک کرده و بر آن تأثیر می گذارد.[5]
خواجه طوسی، در شرح اشارات نیز مطالبی را در این مورد بیان داشته که جهت اطلاع بیشتر به آن مراجعه کنيد.[6]
اما این که کمال انسان در اعمال خوب است؟ آری عمل خوب و صالح موجب کمال انسان در دنیا و آخرت است. اندیشه بزرگان از اهل معرفت که همان پرتوی معارف اسلامی و دینی است، بر آن می باشند که: اعتقاد صحیح به حق، گفتار نیکو و به دور از هر گونه غرض و هواهای نفسانی و شیطانی و عمل صالح، هستۀکمال در انسان است. هر گاه این هستۀ اولی در انسان رشد کند و بر اساس همان فطرت اوّلی، به دور از هر گونه گزند آشفتگی های اجتماعی راه خود را به پیش ببرد، این انسان، سعادت مند، خداجو، خدا خواه شده و پیوند خود را با خدا برقرار نموده است. ارتباط با خدا کمال هر انسان سعادت مندی است که از همان اعتقاد، گفتار و عمل صالح او سرچشمه می گیرد.[7]
در نتیجه این که، نفس مرکب از اجزائی نمی باشد، چون نفس ماده، جسم نیست تا دارای اجزا باشد و مرکب گردد. و راه شناسائی نفس هم، همان درک خود و ارتباط داده آن با خداوند است که آن را آیت و نشانه از او بداند، این ارتباط همان کمال معرفت نفس و خداونداست. و راه کمال هم، صرفاً عمل خوب و صالح و اعتقاد صحیح به خداوند می باشد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. المیزان، ج6، علامه طباطبایی.
2. مبادی اخلاق در قرآن، عبدالله جوادی آملی.
3. اخلاق در قرآن، محمدتقی مصباح یزدی.
[1] . غیاثی کرمانی، سید محمدرضا، تهذیب نفس، انتشارات اسلامی، قم، ص 15 و 17.
[2] . صدر المتألهین، اسفار،نشر مصطفوی، قم، ج8، ص 264.
[3] . همان، ص 293.
[4] . همان، ص 295
[5] . اردبیلی، عبدالغني، تقریرات فلسفه امام خمینی ـ رحمه الله ـ ، نشر تنظیم آثار امام، 1381، ج3،ص 40.
[6] . اشارات، دفتر نشر کتاب، چاپ دوم، 1403ق، ج3،ص 282ـ284.
[7] . خواجه طوسی، اخلاق ناصری، انتشارات انجمن حکمت، تهران، ص 190.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 23 تیر 01
- بازدید
- ۸۶
نفس انسان مرکب است یا دارای اجزاء؟
- نشان کردن
پرسش
نفس انسان مرکب است یا دارای اجزاء؟ اگر مرکب است اجزای آن کدام است و راه شناسایی آن چیست؟ آیا انسان صرفا با خوب بودن و انجام اعمال خوب به کمال می رسد؟
پاسخ
نفس انسان مرکب نمی باشد؛ دلیل این که نفس مرکب نیست، آن است که نفس نه از جسم است و نه از جسمانیات. و تنها جسم و جسمانیات قابل تقسیم، رؤیت، لمس و.... می باشد. اما نفس هیچ یکی از این خصوصیات را ندارد. نه قابل دیدن است، نه تقسیم می شود و نه از طریق قوای پنج گانه می شود او را دریافت. از دیگر خصوصیات جسم آن است که جسم به تنهایي از خود هیچگونه آگاهی و علم ندارد و نمی تواند شناخت از اشیایی دیگر پیدا کند، بلکه از طریق نفس دارای آگاهی، شناخت و علم می شود. همه اجزای انسان که جسم است، تمام خصوصیات ادراکی و معرفت آن، همانند درک چشم، حس شامّه، لامسه، ذایقه، سامعه و دیگر لذت هایي که در امور جسمی قابل درک است، همه از طریق نفس و بوسیله آن است. امّا نفس در این مورد استقلال دارد همان گونه که علم و شناخت از غیر خود دارد، از خود نیز دارد و با تمام معنا در حضور خود هست و خود را درک می کند.[1]
در باب اثبات تجرد نفس، و این که نفس اجزاء ندارد، بزرگان اهل فن دلایلی را در این مورد اقامه نموده اند که به چند مورد اشاره می شود:
1. علم از اموری است که جزء بسایط است. یعنی مرکب نمی باشد. این علم متعلق می خواهد که به آن تعلق گیرد. متعلق آن هم باید مجرد باشد. از آن جایي که ثابت شده است که محل تعلق علم، نفس است، پس نفس مجرد و غیر جسم و مرکب است.[2]
2. اگر نفس جسمانی از جسمانیات و مرکّب باشد، لازمه اش آن که در هنگام پیری، همانند دیگر اعضای بدن و قوای بدنی ضعیف و ناتوان گردد؛ امّا نفس در هیچ زمان، حتی در زمان پيري و کهنسالی ضعیف و ناتوان نمی گردد.[3]
3. نفس، از خود هیچ گاه غافل نیست و خود را درک می کند، اما در غیر نفس، هر چیزی بخواهد چیزی دیگری را درک کند، از طریق نفس درک می کند.[4]
4. از خصوصیات نفس مجرد آن است که در همة حالات افعالی برای او یکسان است و او قابل درک اشیای متضاد، شدّت و ضعف است. یعنی در لحظه اي که ضعیفی را درک کرد می تواند در همان حال قوي را نیز درک کند؛ اگر به شدّت سیاهی برخورد، همان لحظه می تواند شدّت سفیدی را درک کند.
بر خلاف اجسام مادی و جسمانی، اگر چشمی خورشید را به دقت نگاه کند، تا مدتی نور ضعیف را نمی تواند درک کند. اگر به نور ده درجه ای شمع مدتی سر وکار داشته باشد، به نور خورشید نمی تواند نگاه کند، در باب سامعه نیز این گونه است. اگر از بازار مسگرها عبور کرد، تا مدتی صدای ضعیف را نمی شنود و یا رعد و برق به هوای سامعه او برخورد کرد، مدتی از شنیدن صدای ضعیف ناتوان است. و از طرف دیگر، نفس در باب تأثر نیز محتاج به وضع و محاذي نمی باشد. هرجای غیر معین و غیر معلوم را می تواند درک کند و بر آن تأثير بگذارد. بسیاری از مدرکاتی که برای قوای جسمانی قابل درک نیست، نفس درک کرده و بر آن تأثیر می گذارد.[5]
خواجه طوسی، در شرح اشارات نیز مطالبی را در این مورد بیان داشته که جهت اطلاع بیشتر به آن مراجعه کنيد.[6]
اما این که کمال انسان در اعمال خوب است؟ آری عمل خوب و صالح موجب کمال انسان در دنیا و آخرت است. اندیشه بزرگان از اهل معرفت که همان پرتوی معارف اسلامی و دینی است، بر آن می باشند که: اعتقاد صحیح به حق، گفتار نیکو و به دور از هر گونه غرض و هواهای نفسانی و شیطانی و عمل صالح، هستۀکمال در انسان است. هر گاه این هستۀ اولی در انسان رشد کند و بر اساس همان فطرت اوّلی، به دور از هر گونه گزند آشفتگی های اجتماعی راه خود را به پیش ببرد، این انسان، سعادت مند، خداجو، خدا خواه شده و پیوند خود را با خدا برقرار نموده است. ارتباط با خدا کمال هر انسان سعادت مندی است که از همان اعتقاد، گفتار و عمل صالح او سرچشمه می گیرد.[7]
در نتیجه این که، نفس مرکب از اجزائی نمی باشد، چون نفس ماده، جسم نیست تا دارای اجزا باشد و مرکب گردد. و راه شناسائی نفس هم، همان درک خود و ارتباط داده آن با خداوند است که آن را آیت و نشانه از او بداند، این ارتباط همان کمال معرفت نفس و خداونداست. و راه کمال هم، صرفاً عمل خوب و صالح و اعتقاد صحیح به خداوند می باشد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. المیزان، ج6، علامه طباطبایی.
2. مبادی اخلاق در قرآن، عبدالله جوادی آملی.
3. اخلاق در قرآن، محمدتقی مصباح یزدی.
[1] . غیاثی کرمانی، سید محمدرضا، تهذیب نفس، انتشارات اسلامی، قم، ص 15 و 17.
[2] . صدر المتألهین، اسفار،نشر مصطفوی، قم، ج8، ص 264.
[3] . همان، ص 293.
[4] . همان، ص 295
[5] . اردبیلی، عبدالغني، تقریرات فلسفه امام خمینی ـ رحمه الله ـ ، نشر تنظیم آثار امام، 1381، ج3،ص 40.
[6] . اشارات، دفتر نشر کتاب، چاپ دوم، 1403ق، ج3،ص 282ـ284.
[7] . خواجه طوسی، اخلاق ناصری، انتشارات انجمن حکمت، تهران، ص 190.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 23 تیر 01
- بازدید
- ۸۶
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.