آیا روح جسمانيه الحدوث است يا بي واسطه خلق شده؟
آیا روح جسمانيه الحدوث است يا بي واسطه خلق شده؟
پرسش
پاسخ
پيش از بيان هر مطلبي لازم است نکته اي تذکر داده شود و آن اين که مباحث جسمانيه الحدوث يا روحانيه الحدوث بودن روح از مباحث قرآني نيست. بلکه اين سنخ از مطالب مربوط به مباحث فلسفي کلامي است که استنباط از آيات و روايات شده است به عبارت ديگر برخي عناوين مستند به آيات قرآن شده و به طور صريح و روشن به آنها اشاره نشده است. مثلا ما در قرآن آيه اي تحت عنوان جسمانيه الحدوث بودن روح نداريم بلکه فلاسفه از برخي آيات استفاده اين امر را مي نمايند.
آيات قرآن کريم که درباره روح انسان سخن مي گويد دو گروه است:
گروه اول: بعضي از آيات، نشان گر اين است که روح قبلا بوده و سپس به بدن تعلق گرفته است نظير آياتي که در نحوه پيدايش آدم ابوالبشر ـ عليه السلام ـ آمده است قرآن مي فرمايد: «...إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِن طِينٍ ـ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ[1]»؛ «من آفريننده بشري از گل هستم پس وقتي او را آراستم و از روحم در او دميدم پس سجده کنان براي او به خاک بيفتيد».
يا آيه اي که مي فرمايد: «قل الرّوح من امر ربّي» ظاهر آيه اين است که روح قبلا وجود داشته و بعد از اينکه بدن به نصاب خود رسيده، روح به بدن تعلق گرفته است.
گروه دوم آياتي که نشان گر اين معناست که روح از همين نشئه طبيعت و هم زمان با بدن خلق شده است يعني همين موجود مادي که ادوار و اطواري را پشت سرگذاشت به مرحله روح مي رسد. اين قسم از آيات جسمانيه الحدوث و روحانيه البقا را تأئيد مي کند مثلا در سوره مؤمنون مي فرمايد: ما بشر اوليه را از گل خلق کرديم، نسل او را از آب آفريديم، آنگاه نطفه را به صورت علقه در آورده علقه را مضغه ساخته مضغه را به صورت استخوان در آورده ولباسي از گوشت به پيکر اين استخوان پوشانده و او را به آفرينش ديگر پديد آورديم.
«...فَکسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَک اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ[2]».
يعني همان موجود را ما به چيز ديگري تبديل کرديم اينکه فرمود ثم انشأناه خلقا آخر معلوم مي شود، خلق آخر (خلق روح) از سنخ گذشته ها و از سنخ تحولات مادي و تطورات ماده نيست وگرنه نمي فرمود خلق ديگر به بيان ديگر اگر يک امر مادي و قابل تشريح و تبيين و در دسترس علوم تجربي قرار مي گرفت ديگر نمي فرمود: «ثم انشأناه خلقا آخر».[3]
پس آيه مبارکه سوره مؤمنون نشان مي دهد که روح از نشئه طبيعت برخاسته زيرا خدا فرمود: من همين انسان را و همين جنين را به خلق ديگر در آورده صورت ديگري به او دادم.
در سوره مبارکه آل عمران هم مشابه اين تعبير آمده است با اين تفاوت که تعبير سوره مؤمنون به حسب ظاهر مربوط به نسل آدم است ولي آيه سوره مبارکه آل عمران مشابه همين تعبير را در مورد خود آدم آورده است.
يعني آدم و فرزندانش در اين جهت يکسان اند که ابتدا مراحل بدن سازي آنها به کمال مي رسد بعد مرحله تبديل به روحانيت فرا مي رسد قرآن مي فرمايد: «إِنَّ مَثَلَ عِيسَي عِندَ اللّهِ کمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثِمَّ قَالَ لَهُ کن فَيَکونُ[4]».
افراطي ها و تفريطي ها درباره مسيح دو نظر متضاد داشتند و اين آيه، هم مي تواند جواب افراطي ها باشد و هم جواب تفريطي ها گرچه شأن نزولش در پاسخ افراطي هاست آنها که قائل به الوهيت يا تثليث يا ابن اللّهي مسيح شده اند خدا آنها را با جدال احسن مجاب مي کند و مي فرمايد: شما که از قدرت خدا در جريان آفرينش آدم با خبريد کاري که خدا درباره آدم انجام داده درباره عيسي نکرده است. چون عيسي مادر داشت ولي آدم سلام الله عليه سخن به گزاف نگفته و نمي گويد اين الله است امّا درباره مسيح چنين گزافه سخن مي گوئيد.[5]
علاوه بر مطالبي که در بالا ذکر شد قرآن کريم در سوره سجده به خلقت انسان اشاره نموده مي فرمايد: او همان کسي است که هر چه را آفريد نيکو آفريد و آفرينش انسان را از گل آغاز کرد سپس نسل او را از عصاره اي از آب ناچيز و بي قدر آفريد سپس او را موزون ساخت و از روح خويش در وي دميد و براي شما گوش و چشم ها و دل ها قرار داد امّا کمتر شکر نعمت هاي او را به جا مي آوريد.[6]
از مجموع آيات ياد شده چنين استفاده مي شود که آفرينش آدم به صورت يک خلقت مستقل از خاک و گل به وجود آمده است در ادامه به آفرينش نسل انسان و چگونگي تولد فرزندان آدم در مراحل بعد اشاره کرده مي فرمايد: پس خداوند نسل او را از عصاره اي از آب ناچيز و بي قدر قرار داد.
به لحاظ فراواني دسته اخير از آيات قرآن، آيات دسته اول را توجيه کرده مي فرمايند و نفخت فيه من روحي به معناي اضافه تشريفي روح است يعني يک روح گرانقدر و پر شرافت که سزاوار است روح خدا ناميده شود در انسان دميده شد و بيان گر اين واقعيت است که انسان گرچه از نظر بُعد مادي از خاک تيره و با آب بي مقداري است ولي از نظر بعد معنوي و روحاني حامل روح الهي است.[7]
هم چنين در تفسير قل الروح من امر ربي گفته اند: از آنجا که روح ساختماني مغاير با ساختمان ماده دارد و اصول حاکم بر آن غير از اصول حاکم بر ماده و خواص فيزيکي و شيميايي آن است پيامبر مأمور مي شود در يک جمله کوتاه و پر معنا بگويد روح از عالم امر است يعني از جنس عالم امر (مجردات) است و خلقتي اسرار آميز دارد.[8]
با اين توضيحات نتيجه مي گيريم که برخي از آيات در قرآن اشاره به اين مطلب دارد که روح، جسمانيه الحدوث است.[9] و به عبارت ديگر همراه خلقت بدن خلق مي شود و امّا آيات اندک ديگري که از ظاهر آن ها فهميده مي شود که روح پيش از خلقت بدن موجود بوده است را بايد به نفع دسته ديگر توجيه و تأويل نمود هر چند با کمي تأمل و دقت مي توان فهميد منظور از آيات دسته دوم نيز به روشني بيان گر اين حقيقت نيست که روح پيش از بدن خلق شده است.
در هر صورت خلق بي واسطه روح يا شيئ ديگر از جانب خدا در متون ديني نيامده است و چنين چيزي قابل اثبات هم نيست.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ ترجمه تفسير الميزان، ج17، ص342.
2ـ برگزيده تفسير نمونه، ج3، ص244.
3ـ پرتوي از قرآن، سيد محمود طالقاني، شرکت سهامي انتشار، 1362ش، ج1، ص126.
[1]. ص / 71 و 72.
[2]. مؤمنون / 14.
[3]. قرائتي، محسن، تفسير نور، مرکز فرهنگي درس هايي از قرآن، 1383ش، ج8، ص87.
[4]. آل عمران / 59.
[5]. نجفي، محمد جواد، تفسير آسان، انتشارات اسلاميه، 1398ق، ج2، ص306.
[6]. سجده / 7 ـ 9.
[7]. طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان، ترجمه موسوي، سيد محمد باقر، دفتر انتشارات اسلامي، 1374ش، ج17، ص342.
[8]. تفسير نمونه، همان، 1374ش، ج12، ص252.
[9]. حجر / 28 و 29؛ سجده / 9؛ زمر / 6.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 23 تیر 01
- بازدید
- ۹۵
آیا روح جسمانيه الحدوث است يا بي واسطه خلق شده؟
- نشان کردن
پرسش
آیا روح جسمانيه الحدوث است يا بي واسطه خلق شده؟
پاسخ
پيش از بيان هر مطلبي لازم است نکته اي تذکر داده شود و آن اين که مباحث جسمانيه الحدوث يا روحانيه الحدوث بودن روح از مباحث قرآني نيست. بلکه اين سنخ از مطالب مربوط به مباحث فلسفي کلامي است که استنباط از آيات و روايات شده است به عبارت ديگر برخي عناوين مستند به آيات قرآن شده و به طور صريح و روشن به آنها اشاره نشده است. مثلا ما در قرآن آيه اي تحت عنوان جسمانيه الحدوث بودن روح نداريم بلکه فلاسفه از برخي آيات استفاده اين امر را مي نمايند.
آيات قرآن کريم که درباره روح انسان سخن مي گويد دو گروه است:
گروه اول: بعضي از آيات، نشان گر اين است که روح قبلا بوده و سپس به بدن تعلق گرفته است نظير آياتي که در نحوه پيدايش آدم ابوالبشر ـ عليه السلام ـ آمده است قرآن مي فرمايد: «...إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِن طِينٍ ـ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ[1]»؛ «من آفريننده بشري از گل هستم پس وقتي او را آراستم و از روحم در او دميدم پس سجده کنان براي او به خاک بيفتيد».
يا آيه اي که مي فرمايد: «قل الرّوح من امر ربّي» ظاهر آيه اين است که روح قبلا وجود داشته و بعد از اينکه بدن به نصاب خود رسيده، روح به بدن تعلق گرفته است.
گروه دوم آياتي که نشان گر اين معناست که روح از همين نشئه طبيعت و هم زمان با بدن خلق شده است يعني همين موجود مادي که ادوار و اطواري را پشت سرگذاشت به مرحله روح مي رسد. اين قسم از آيات جسمانيه الحدوث و روحانيه البقا را تأئيد مي کند مثلا در سوره مؤمنون مي فرمايد: ما بشر اوليه را از گل خلق کرديم، نسل او را از آب آفريديم، آنگاه نطفه را به صورت علقه در آورده علقه را مضغه ساخته مضغه را به صورت استخوان در آورده ولباسي از گوشت به پيکر اين استخوان پوشانده و او را به آفرينش ديگر پديد آورديم.
«...فَکسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَک اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ[2]».
يعني همان موجود را ما به چيز ديگري تبديل کرديم اينکه فرمود ثم انشأناه خلقا آخر معلوم مي شود، خلق آخر (خلق روح) از سنخ گذشته ها و از سنخ تحولات مادي و تطورات ماده نيست وگرنه نمي فرمود خلق ديگر به بيان ديگر اگر يک امر مادي و قابل تشريح و تبيين و در دسترس علوم تجربي قرار مي گرفت ديگر نمي فرمود: «ثم انشأناه خلقا آخر».[3]
پس آيه مبارکه سوره مؤمنون نشان مي دهد که روح از نشئه طبيعت برخاسته زيرا خدا فرمود: من همين انسان را و همين جنين را به خلق ديگر در آورده صورت ديگري به او دادم.
در سوره مبارکه آل عمران هم مشابه اين تعبير آمده است با اين تفاوت که تعبير سوره مؤمنون به حسب ظاهر مربوط به نسل آدم است ولي آيه سوره مبارکه آل عمران مشابه همين تعبير را در مورد خود آدم آورده است.
يعني آدم و فرزندانش در اين جهت يکسان اند که ابتدا مراحل بدن سازي آنها به کمال مي رسد بعد مرحله تبديل به روحانيت فرا مي رسد قرآن مي فرمايد: «إِنَّ مَثَلَ عِيسَي عِندَ اللّهِ کمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثِمَّ قَالَ لَهُ کن فَيَکونُ[4]».
افراطي ها و تفريطي ها درباره مسيح دو نظر متضاد داشتند و اين آيه، هم مي تواند جواب افراطي ها باشد و هم جواب تفريطي ها گرچه شأن نزولش در پاسخ افراطي هاست آنها که قائل به الوهيت يا تثليث يا ابن اللّهي مسيح شده اند خدا آنها را با جدال احسن مجاب مي کند و مي فرمايد: شما که از قدرت خدا در جريان آفرينش آدم با خبريد کاري که خدا درباره آدم انجام داده درباره عيسي نکرده است. چون عيسي مادر داشت ولي آدم سلام الله عليه سخن به گزاف نگفته و نمي گويد اين الله است امّا درباره مسيح چنين گزافه سخن مي گوئيد.[5]
علاوه بر مطالبي که در بالا ذکر شد قرآن کريم در سوره سجده به خلقت انسان اشاره نموده مي فرمايد: او همان کسي است که هر چه را آفريد نيکو آفريد و آفرينش انسان را از گل آغاز کرد سپس نسل او را از عصاره اي از آب ناچيز و بي قدر آفريد سپس او را موزون ساخت و از روح خويش در وي دميد و براي شما گوش و چشم ها و دل ها قرار داد امّا کمتر شکر نعمت هاي او را به جا مي آوريد.[6]
از مجموع آيات ياد شده چنين استفاده مي شود که آفرينش آدم به صورت يک خلقت مستقل از خاک و گل به وجود آمده است در ادامه به آفرينش نسل انسان و چگونگي تولد فرزندان آدم در مراحل بعد اشاره کرده مي فرمايد: پس خداوند نسل او را از عصاره اي از آب ناچيز و بي قدر قرار داد.
به لحاظ فراواني دسته اخير از آيات قرآن، آيات دسته اول را توجيه کرده مي فرمايند و نفخت فيه من روحي به معناي اضافه تشريفي روح است يعني يک روح گرانقدر و پر شرافت که سزاوار است روح خدا ناميده شود در انسان دميده شد و بيان گر اين واقعيت است که انسان گرچه از نظر بُعد مادي از خاک تيره و با آب بي مقداري است ولي از نظر بعد معنوي و روحاني حامل روح الهي است.[7]
هم چنين در تفسير قل الروح من امر ربي گفته اند: از آنجا که روح ساختماني مغاير با ساختمان ماده دارد و اصول حاکم بر آن غير از اصول حاکم بر ماده و خواص فيزيکي و شيميايي آن است پيامبر مأمور مي شود در يک جمله کوتاه و پر معنا بگويد روح از عالم امر است يعني از جنس عالم امر (مجردات) است و خلقتي اسرار آميز دارد.[8]
با اين توضيحات نتيجه مي گيريم که برخي از آيات در قرآن اشاره به اين مطلب دارد که روح، جسمانيه الحدوث است.[9] و به عبارت ديگر همراه خلقت بدن خلق مي شود و امّا آيات اندک ديگري که از ظاهر آن ها فهميده مي شود که روح پيش از خلقت بدن موجود بوده است را بايد به نفع دسته ديگر توجيه و تأويل نمود هر چند با کمي تأمل و دقت مي توان فهميد منظور از آيات دسته دوم نيز به روشني بيان گر اين حقيقت نيست که روح پيش از بدن خلق شده است.
در هر صورت خلق بي واسطه روح يا شيئ ديگر از جانب خدا در متون ديني نيامده است و چنين چيزي قابل اثبات هم نيست.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ ترجمه تفسير الميزان، ج17، ص342.
2ـ برگزيده تفسير نمونه، ج3، ص244.
3ـ پرتوي از قرآن، سيد محمود طالقاني، شرکت سهامي انتشار، 1362ش، ج1، ص126.
[1]. ص / 71 و 72.
[2]. مؤمنون / 14.
[3]. قرائتي، محسن، تفسير نور، مرکز فرهنگي درس هايي از قرآن، 1383ش، ج8، ص87.
[4]. آل عمران / 59.
[5]. نجفي، محمد جواد، تفسير آسان، انتشارات اسلاميه، 1398ق، ج2، ص306.
[6]. سجده / 7 ـ 9.
[7]. طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان، ترجمه موسوي، سيد محمد باقر، دفتر انتشارات اسلامي، 1374ش، ج17، ص342.
[8]. تفسير نمونه، همان، 1374ش، ج12، ص252.
[9]. حجر / 28 و 29؛ سجده / 9؛ زمر / 6.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 23 تیر 01
- بازدید
- ۹۵
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.