آیا روح از نظر فلسفی حرکت دارد؟
آیا روح از نظر فلسفی حرکت دارد؟
پرسش
پاسخ
از دیدگاه همه فلاسفه مسلمان تغییر بدن مورد اتفاق است، مشاهدات حسی انسانها و تجارب علمی نیز موید این ادعا می باشد که بدن انسان ها در حال تغییر و تحول است، هر از چند گاهی اجزای قبلی به اجزای جدید تبدیل می گردد؛ اما بحث در مورد تغییر روح است که آیا روح تا وقتی در بدن می باشد تغییر می کند یا خیر؟
بحث از تغییر روح معرکه آراء میان فلاسفه مشاء و اشراق از یک سو و مکتب حکمت متعالیه که توسط صدر المتألهین محمد ابن ابراهیم شیرازی (متوفای 1050ه ق) بنیان گذاری شد و بعد از وی مورد پذیرش فلاسفه شیعی قرار گرفت، از سوی دیگر است، در واقع این بحث بازگشت به مسأله حرکت جوهری دارد که آیا حرکت در جوهر امکان دارد یا خیر؟ مکتب حکمت متعالیه با اثبات حرکت جوهری، بر آن است که روح تغییر می کند و در اثر حرکت جوهری به سمت کمال می گراید، در مقابل مکتب فلسفه مشاء و مکتب اشراق بر آن است که حرکت در جوهر محال است، از این رو تغییر و تحول در روح پدید نمی آید.[1]
مکتب حکمت متعالیه برای اثبات حرکت در جوهر به دلایلی استدلال کرده است که عمده آن دو دلیل می باشد:
دلیل اول: لزوم حرکت در علت
این دلیل ترکیب یافته از مقدمات زیر می باشد؛
الف) تردیدی نیست حرکت های عرضی وجود دارد، یعنی در اعراض اشیاء و موجودات مادی حرکت وجود دارد، مثلا حرکت در کمیت و مقدار مادی اشیا هست، جسمی مثلا یک متر بعد از مدتی تبدیل به دو متر می گردد، حرکت در کیفیت اشیا وجود دارد، مثلا انسان با وجدان خود به خوبی درمی یابد نسبت به چیزی علاقه و محبت پیدا می کند یا از چیزی کراهت دارد، این نشانه حرکت و تغییر در کیفیت می باشد؛
ب) تحولات و حرکت های عرضی معلول طبیعت جوهری آنهاست، زیرا عرض قائم به جوهر است، از این رو تا تحول و تغییری در جوهر حاصل نگردد، در عرض تحول پدید نمی آید، در نتیجه در رتبه سابق باید در جوهر تغییری پدید آید تا در عرض تغییر حاصل گردد؛ بنابر این در نتیجه حرکت در جوهر باید باشد؛
ج) ترکیب میان نفس و بدن اتحادی است، یعنی بدن و روح انسان دو چیز مجزا از هم نیستند، بلکه شیء واحدی را تشکیل می دهند، همین تغییرات اگر در جوهر واقع می شود، اختصاص به بدن ندارد بلکه در روح نیز تغییر ایجاد می شود، در نتیجه با این بیان ثابت می گردد، حرکت و تغییر در روح نیز پدید می آید.[2]
دلیل دوم: از شؤون جوهر بودن عرض
این دلیل نیز ترکیب یافته از مقدمات زیر می باشد.
الف) طبق مبنای صدر المتألهین اعراض وجود مستقلی از موضوعات شان ندارند، بلکه در واقع از شوون وجود جوهر می باشند؛ این مبنا در جای خود اثبات گردیده است.
ب) هر گونه تغییری در شوون یک موجود رخ دهد نشانه از تغییر درونی و ذاتی آن به شمار می رود.
ج) بر اساس اتحادی بودن ترکیب روح و بدن، تغییر در بدن تغییر در روح نیز هست؛[3]
بر این اساس ثابت می گردد که روح در اثر اتحادی که با بدن دارد، او نیز رو به تکامل می رود، البته در مسیر تکامل او مختار نیست، او در جهت دهی این تکامل مختار می باشد. برای اتقان بیشتر مناسب است کلامی از صدر المتألهین ذکر نماییم. می گوید:
نفس انسانی تمامی قوا را واجد است، در عین حال هیچ یک از آنها نمی باشد، بل واجد آن قواست طبق تفسیری که عارفان به حقیقت وجود آن را می فهمند، زیرا این قوا هر چند به حسب ابزار و افعال و انفعالات در عالم حس و طبیعت متعدد و متکثر اند، زیرا عالم طبیعت عالم تفرقه و تزاحم و انقسام می باشد، اما در ذات نفس آنها واحد می باشند، زیرا هر شخصی دارای هویت واحد و نفس واحد است، و تمام افعال که از او صادر می شود منسوب به اوست، از سوی دیگر تردیدی نیست که حاکم نسبت به امور حسی باید از امور حسی و محسوس باشد و حاکم نسبت به امور خیالی باید در مرتبه خیال تحقق داشته باشد و حاکم نسبت به حوزه عقل عملی باید امر مجرد و همین طور حاکم در حوزة عقل نظری باید در مرتبه عقل مفارق باشد، از این جا ثابت می شود نفس از وضعیتی به وضعیت دیگر تغییر جوهری می یابد.[4]
قسمت پایانی کلام صدر المتألهین تصریح به این مطلب است که نفس که همان روح است در اثر حرکت جوهری تغییر و حرکت می یابد.
[1] . سبزواروی، شرح المنظومة، با تعلیقات آیت الله حسن زاده آملی، تهران، نشر ناب، اول، 1369ه ش، ج4، ص161.
[2] . صدر المتألهین، الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، پنجم، 1419ه ق، ج3، ص101؛ طباطبایی، محمد حسین، نهایه الحکمة، قم، انتشارات اسلامی، ص207-208؛ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج2، ص308.
[3] . طباطبایی، محمد حسین، نهایة الحکمة، ص208.
[4] . صدر المتألهین، الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیة، ج9، ص84-85.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 23 تیر 01
- بازدید
- ۵۵
آیا روح از نظر فلسفی حرکت دارد؟
- نشان کردن
پرسش
آیا روح از نظر فلسفی حرکت دارد؟
پاسخ
از دیدگاه همه فلاسفه مسلمان تغییر بدن مورد اتفاق است، مشاهدات حسی انسانها و تجارب علمی نیز موید این ادعا می باشد که بدن انسان ها در حال تغییر و تحول است، هر از چند گاهی اجزای قبلی به اجزای جدید تبدیل می گردد؛ اما بحث در مورد تغییر روح است که آیا روح تا وقتی در بدن می باشد تغییر می کند یا خیر؟
بحث از تغییر روح معرکه آراء میان فلاسفه مشاء و اشراق از یک سو و مکتب حکمت متعالیه که توسط صدر المتألهین محمد ابن ابراهیم شیرازی (متوفای 1050ه ق) بنیان گذاری شد و بعد از وی مورد پذیرش فلاسفه شیعی قرار گرفت، از سوی دیگر است، در واقع این بحث بازگشت به مسأله حرکت جوهری دارد که آیا حرکت در جوهر امکان دارد یا خیر؟ مکتب حکمت متعالیه با اثبات حرکت جوهری، بر آن است که روح تغییر می کند و در اثر حرکت جوهری به سمت کمال می گراید، در مقابل مکتب فلسفه مشاء و مکتب اشراق بر آن است که حرکت در جوهر محال است، از این رو تغییر و تحول در روح پدید نمی آید.[1]
مکتب حکمت متعالیه برای اثبات حرکت در جوهر به دلایلی استدلال کرده است که عمده آن دو دلیل می باشد:
دلیل اول: لزوم حرکت در علت
این دلیل ترکیب یافته از مقدمات زیر می باشد؛
الف) تردیدی نیست حرکت های عرضی وجود دارد، یعنی در اعراض اشیاء و موجودات مادی حرکت وجود دارد، مثلا حرکت در کمیت و مقدار مادی اشیا هست، جسمی مثلا یک متر بعد از مدتی تبدیل به دو متر می گردد، حرکت در کیفیت اشیا وجود دارد، مثلا انسان با وجدان خود به خوبی درمی یابد نسبت به چیزی علاقه و محبت پیدا می کند یا از چیزی کراهت دارد، این نشانه حرکت و تغییر در کیفیت می باشد؛
ب) تحولات و حرکت های عرضی معلول طبیعت جوهری آنهاست، زیرا عرض قائم به جوهر است، از این رو تا تحول و تغییری در جوهر حاصل نگردد، در عرض تحول پدید نمی آید، در نتیجه در رتبه سابق باید در جوهر تغییری پدید آید تا در عرض تغییر حاصل گردد؛ بنابر این در نتیجه حرکت در جوهر باید باشد؛
ج) ترکیب میان نفس و بدن اتحادی است، یعنی بدن و روح انسان دو چیز مجزا از هم نیستند، بلکه شیء واحدی را تشکیل می دهند، همین تغییرات اگر در جوهر واقع می شود، اختصاص به بدن ندارد بلکه در روح نیز تغییر ایجاد می شود، در نتیجه با این بیان ثابت می گردد، حرکت و تغییر در روح نیز پدید می آید.[2]
دلیل دوم: از شؤون جوهر بودن عرض
این دلیل نیز ترکیب یافته از مقدمات زیر می باشد.
الف) طبق مبنای صدر المتألهین اعراض وجود مستقلی از موضوعات شان ندارند، بلکه در واقع از شوون وجود جوهر می باشند؛ این مبنا در جای خود اثبات گردیده است.
ب) هر گونه تغییری در شوون یک موجود رخ دهد نشانه از تغییر درونی و ذاتی آن به شمار می رود.
ج) بر اساس اتحادی بودن ترکیب روح و بدن، تغییر در بدن تغییر در روح نیز هست؛[3]
بر این اساس ثابت می گردد که روح در اثر اتحادی که با بدن دارد، او نیز رو به تکامل می رود، البته در مسیر تکامل او مختار نیست، او در جهت دهی این تکامل مختار می باشد. برای اتقان بیشتر مناسب است کلامی از صدر المتألهین ذکر نماییم. می گوید:
نفس انسانی تمامی قوا را واجد است، در عین حال هیچ یک از آنها نمی باشد، بل واجد آن قواست طبق تفسیری که عارفان به حقیقت وجود آن را می فهمند، زیرا این قوا هر چند به حسب ابزار و افعال و انفعالات در عالم حس و طبیعت متعدد و متکثر اند، زیرا عالم طبیعت عالم تفرقه و تزاحم و انقسام می باشد، اما در ذات نفس آنها واحد می باشند، زیرا هر شخصی دارای هویت واحد و نفس واحد است، و تمام افعال که از او صادر می شود منسوب به اوست، از سوی دیگر تردیدی نیست که حاکم نسبت به امور حسی باید از امور حسی و محسوس باشد و حاکم نسبت به امور خیالی باید در مرتبه خیال تحقق داشته باشد و حاکم نسبت به حوزه عقل عملی باید امر مجرد و همین طور حاکم در حوزة عقل نظری باید در مرتبه عقل مفارق باشد، از این جا ثابت می شود نفس از وضعیتی به وضعیت دیگر تغییر جوهری می یابد.[4]
قسمت پایانی کلام صدر المتألهین تصریح به این مطلب است که نفس که همان روح است در اثر حرکت جوهری تغییر و حرکت می یابد.
[1] . سبزواروی، شرح المنظومة، با تعلیقات آیت الله حسن زاده آملی، تهران، نشر ناب، اول، 1369ه ش، ج4، ص161.
[2] . صدر المتألهین، الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، پنجم، 1419ه ق، ج3، ص101؛ طباطبایی، محمد حسین، نهایه الحکمة، قم، انتشارات اسلامی، ص207-208؛ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج2، ص308.
[3] . طباطبایی، محمد حسین، نهایة الحکمة، ص208.
[4] . صدر المتألهین، الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیة، ج9، ص84-85.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 23 تیر 01
- بازدید
- ۵۵
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.