آيا جسم و نفس دو مقوله جدا از هم هستند؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

آيا جسم و نفس دو مقوله جدا از هم هستند.

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

براي اينکه معلوم شود جسم و نفس داراي يک حقيقتند يا دو مقوله جدا از هم مي باشند بايد به سراغ تعاريفي که از انها ارائه شده رجوع کرد:

«نفس» در اصل لغت بر خروج نسيم دلالت مي­کند و تنفس نيز به همين معنا مي­باشد. واژه نَفس در کتاب هاي لغت، بيشتر به معني ذات و حقيقت شي آمده است ، «قتل فلان نفسه» يعني ذات و حقيقت خودش را هلاک کرد.[1]

ـ نفس عبارت از قوه اي است که در جسم موجود است يا به آن تعلق مي گيرد و منشأ آثار گوناگون است.

توضيح: برخي اجسام داراي آثاري مي باشند که به صورت يکنواخت از آنها ظهور مي يابند، مثلاً آتش همواره داراي اثر سوزندگي يا ايجاد حرارت است. يخ همواره سرد و خورشيد هميشه سوزان است و نور افشاني مي کند، بنابراين آثار اين اجسام به صورت يکنواخت ظاهر مي گردد.

اجسام ديگري هستند که آثار يکنواختي ندارند، مثلاً انسان گاهي نشسته است و گاهي ايستاده؛ زماني مي خندد و زماني مي گريد؛ هم چنين داراي ادراکات متفاوتي است و اين آثار از خاستگاه واحدي سرچشمه مي گيرد که نام آن را نفس مي گذاريم. پس نفس امري است که منشأ آثار مختلف و ناهمگون در جسم مي شود.

ـ حيات در مراحل گوناگونش آثار متفاوتي دارد که اولين مرتبه آن تغذيه، رشد، و توليد مثل است در مرتبه بعد حس و حرکت هم به اين آثار اضافه مي شود و در مرتبه آخر اين علم و ادراک است که به آثار زندگي ملحق مي شود؛ هر يک از اين مراتب، مخصوص به نوع خاصي از انواع موجودات زنده است. هر نوعي داراي صورت نوعيه اي است که آن را از ديگر انواع متمايز مي سازد به اين صورت نوعيه، «صورت کماليه» هم مي گويند؛ اين صورت کماليه وقتي به ماده افاضه مي شود موجودي پديد مي آيد که داراي آثار مذکور و مخصوص به خود است يعني آثاري که در هر نوعي با ديگري متفاوت است و مرحله بالاتر واجد کمالات مرحله پايين تر است و نه بالعکس. اين صورت کمالي را «نفس» مي گويند که پايين ترين درجه آن نفس گياهي سپس نفس حيواني و در مرتبه آخر نفس ناطقه است.[2]

آدمي در زندگي اين جهاني خود موجودي دو ساحتي است که يک ساحت آن را بدن و ساحت ديگرش را نفس تشکيل مي دهد. درباره اين ديدگاه، استدلال هاي مختلفي ارائه شده است:

1. گاهي انسان از بدن و اعضا و جوارح خود غافل است و در عين حال به خود آگاه است. ابن سينا براي نخستين بار با طرح وضعيت تخيلي (انسان معلّق در فضا) استدلالي را ترتيب مي دهد که سرانجام بر امکان غفلت از بدن و اعضاي آن و عدم امکان غفلت از نفس ـ که (خود) معرفي مي شود ـ تکيه مي زند.[3]

2. اگر ثابت کنيم که نفس مجرّد است يا ثابت کنيم که علم مجرّد است، آنگاه ثابت کرده ايم که نفس غير از بدن است و البته، بر تجرّد نفس يا تجرّد علم استدلال هاي قابل توجّهي وجود دارد.[4]

3. رنه دکارت، در قطعه معروفي، با روش خاص خود و از راه قسمت پذيري جسم (از جمله بدن) و قسمت ناپذير بودن نفس، به تمايز آنها حکم مي کند.[5]

احساس کننده درد، بخش حاکم بر تمام بدن است. از اين رو وقتي که عضوي به درد مي آيد، تمام روح آن درد را احساس مي کند بنابراين، بايد بپذيريم که ادراک کننده چنان ذاتي است که در همه اعضا و اجزاي بدن عين خود اوست و چنين چيزي نمي تواند جسم باشد.[6]

افزون بر اين، ما با شهود قوي احساس مي کنيم که به هيچ وجه جسماني نيستيم و مي توانيم به سهولت وجود غیرجسمانی خود را در غياب هرگونه جهان جسماني تصور کنيم. دانش فرا روانشناسي نيز بر اين شهود دامن مي زند، زيرا آزمايش ها و گزارش هاي معتبر اين رشته از واقعيت داشتن ادراکات غيرحسّي همچون تله پاتي، پيش گويي و دورجنباني رواني و وقوع اکثري آنها حکايت دارند.[7]

سخن اين است که بالوجدان دانستيم که ما را نفسي است که هميشه با ماست و غبار هيچ غيبتي به چهره جميلش نمي نشيند و با برهان فهميديم که اين حقيقت هميشه حاضر از نوع جسم نمي باشد؛ زيرا هيچ يک از نشانه هاي جسم را ندارد. از طرف ديگر اين را هم مي دانيم که اين موجود به مجرّد عين بدن ما نمي باشد زيرا گاهي از بدن و اعضاء و اجزاي آن اعم از ظاهري و باطني، غافل مي شويم ولي اين حقيقت را که همان نفس ناطقه است هرگز فراموش نمي کنيم.

بیان نظر فلاسفه در باب رابطه نفس و بدن

فيلسوفان مشّائي با توجّه به ديدگاهي که در باب حدوث نفس دارند، رابطه نفس و بدن را يک رابطه تأثير و تأثر مي دانند؛ از نظر ايشان نفس با حدوث بدن حادث مي شود ولي هيچگونه رابطه علّي و معلولي ميان نفس و بدن وجود ندارد؛ بلکه هر کدام بطور جداگانه حادث مي شود و بدن مملکت و آلت نفس قرار مي گيرد، بدون اينکه پاي حلول به ميان آيد.

بنابراين تنها رابطه ميان نفس و بدن رابطه اشتغال نفس به بدن است. ابن سينا دقيقا قائل به اين قول است و رابطه نفس و بدن را رابطه اشتغال نفس به بدن مي داند.

از نظر وي، بدن انسان وقتي معتدل و مناسب گشت و لياقت خدمت به پادشاه نفس را کسب نمود در اين هنگام عقل فعّال نفس آدمي را خلق مي کند و از عالم علوي بر بدن إفاضه مي نمايد تا اينکه در بدن تصرّف کند و آن را تدبير نمايد.

ايشان در اين زمينه مي گويند: «العلاقه بين النّفس و البدن ليس علي سبيل الإنطباع بل علاقه الإشتغال به حتّي تشعر النفس بذلک البدن و ينفعل البدن عن تلک النّفس».[8]

یعنی رابطۀ بین نفس و بدن از نوع انطباع نیست بلکه رابطه از نوع اشتغال به آن است تا نفس به آن بدن آگاهی یابد و بدن از آن نفس منفعل شود.

به بیان دیگر فلاسفه مشاء، نفس انساني را مجرد و غيرمادي مي دانند، و مي گويند زماني که جنين در رحم مادر رشد لازم را نمود، به گونه اي که داراي امکانات و ابزار لازم براي نفس شد، از سوي خداوند به آن نفسي اعطا مي شود و از اين به بعد، نفس براي بدن تدبير مي کند. از اين رو آنها نفس را حادث و از آغاز وجودش آن را مجرد مي دانند. آنان نفس را در اصل وجودش نيازمند به ماده نمي دانند، ليکن در استکمالش آن را محتاج به بدن مي دانند و در تعاريف شان گاهي از نفس به عنوان کمال اول ياد مي شود.

در فلسفه ملاصدرا، آن دو گانگي و ثنويت ميان نفس و بدن بکلي زايل گرديد و هرگونه توهّم جدايي و انفکاک وجودي بين اينها از بين رفت؛ زيرا از نظر ملاصدرا مغايرتي آنچناني ميان نفس و بدن وجود ندارد؛ بلکه ادامه وجود بدن است که پس از آنکه بدن عوالم جمادي و نباتي و حيواني را پشت سر گذاشت و وجودش را کاملتر نمود در اين هنگام، همچون مراحل سابق، آماده قبول فيض حقّ تعالي مي شود و چون در اين مقام، اشرفيتي پيدا کرده و قدم فراتر گذاشته است لذا کمالي که در اين هنگام بر او افاضه مي شود از سنخ ديگر است؛ کمالي است که در مسير تحوّل ذاتي اش به آن اعطا مي شود.

بنابراين از نظر اين حکيم الهي هيچ جدایی ميان نفس و بدن وجود ندارد زيرا اينگونه نيست که يک موجود مجرّد خلق شود و مأمور اداره کشور تن باشد بلکه در واقع يک وجود است که از جسم عنصري شروع مي شود و با تحوّل ذاتي و حرکت جوهري در مسير تکامل مي افتد و در هر مرتبه اي به مناسبت آن مقام، فيض لايق از جانب واهب الصور بدان إفاضه مي شود تا اينکه پس از گذر از عالم حيوانيت که إنتهاي مراحل و سفرهاي قبلي است باز فيض و کمالي مناسب به آن إفاضه مي شود و اين کمال که همان نفس باشد هر چند از مراحل قبلي کاملتر است ولي باز خيلي ضعيف است.

بنابراين يک نوع اتّحاد خاص بين نفس و بدن حاکم است نه اينکه جدا از هم و بيگانه از يکديگر باشند و بعد با هم اُنس بگيرند؛ بلکه در واقع يک وجود است که در تحوّل جوهري اش واجدِ کمال خاصي بنام نفس شده است؛ و پس از اين مقام هم با حرکت جوهري بصورت کاملاً هماهنگ بحرکت خود ادامه مي دهد تا اينکه بمرتبه اي مي رسند که جمله، جان مي شوند و کليه بالقوه ها بفعليت مي رسند.

مکتب صدرالمتألهين در اين زمينه چنين تعليم مي دهد: «آنچه بايد دانسته شود اين است که انسان در اينجا مجموع نفس و بدن مي باشد و اين دو علي رغم اختلافي که در مقام و منزلت دارند، هر دو به يک وجود، موجودند. گويا شي ء واحدي هستند که داراي دو جنبه است: «يکي متبدّل و نابود شونده، همچون فرع؛ و ديگري ثابت و باقي چون اصل؛ و هر اندازه نفس در وجودش کاملتر شود، بدن لطيفتر مي گردد و اتصالش به نفس شديدتر مي شود و اتحاد ميان آن دو، قويتر؛ تا اينکه وقتي وجود عقلي گرديد بدون هيچ مغايرتي، يک چيز شود».[9]

گفتني است نفس، تدبير کننده اعمال جسم انساني است و اين حاکي از آن است که نفس، در واقع غير از جسم است ولي با يک وجود، موجودند.

نتيجه اينکه: نفس به واسطه تحوّل دروني در مسير استکمال قرار مي گيرد و بتدريج بر شدّت وجوديش افزوده مي شود و هر چقدر جلوتر حرکت مي کند بدنش رو به نقص و إضمحلال مي گذارد ولي همين إضمحلال تدريجي طبيعي بدن، پشت سرگذاشتن کاستي ها و حرکت بسوي کمالات برتر مي باشد تا اينکه نفس از طريق حرکت ذاتي بجايي مي رسد که نفسيت آن که همان جنبه تعلّق به بدن مي باشد، زايل مي شود و تبديل به عقل مي گردد.[10]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ گنجينه گوهر روان، حسن زاده آملي.

2ـ فرهنگ فلسفي، منوچهر صانعي، انتشارات حکمت.

3ـ فرهنگ اصطلاحات فلسفي ملاصدرا، سيد جعفر سجادي، چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد.

 


[1]. ابن منظور، لسان العرب، قم، ادب حوزه، 1363ش، ج6، ص233؛ احمد بن فارس، معجم مقائيس اللغة، بي جا، الدار الاسلاميه، 1410ق، ج5، ماده نفس.

[2]. شيرازي، صدرالدين، الحکمة المتعالية في الاسفار الاربعة، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1999م، ج8 ، ص5-6.

[3]. ابن سينا، الاشارات و التنبيهات، ج2، ص292.

[4]. همان، ج3، ص275؛ ر.ک: سهروردي، شهاب الدين، مجموعه مصنفات، ج1، ص70ـ72.

[5]. رنه دکارت، تأملات در فلسفه اولي، ترجمه احمد احمدي، ص97ـ98.

[6]. فلوطين، دوره آثار فلوطين، ترجمه لطفي، محمدحسن ، ج1، ص622ـ623.

[7]. ر.ک: جان هيک، فلسفه دين، ترجمه بهرام راد، ص260ـ268.

[8]. النجاة، القسم الثاني في الطبيعيات، ص189.

[9]. الاسفار، الجزء الثاني من السفر الرابع، الباب التاسع، فصل(4)، ص98.

[10]. المبدأ و المعاد، الفنّ الثاني، المقالة الثانية، ص321؛ الاسفار، همان، ص319

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
23 تیر 01
بازدید
۷۱
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.