نظر اسلام در مورد انسان چيست؟
نظر اسلام در مورد انسان چيست؟
پرسش
پاسخ
مقدمه:
مساله انسان و انسان شناسي يکي از مسائل بسيار مهم و پراهميت در دين مبين اسلام مي باشد و از آنجايي که انسان موجودي است پيچيده و در زندگي مادي و معنوي خودش داراي ابعاد فراواني است لذا در جايگاه مهمي از بحث قرار دارد. براي همين، اسلام، انسان را دعوت به تفکر و شناخت خويش کرده است به گونه اي که انسان در شناخت خودش به شناخت خداوند پي مي برد؛ اما به طور کلان ابعاد زندگي بشري در دو بعد مادي و معنوي خلاصه مي گردد که هر کدام خصوصيات بارز خويش را دارد.
قبل از ورود، اصل پاسخ اين سؤال داراي ابهام فراواني است زيرا انسان موجود تک بعدي نيست که بتوان حول آن به بحث مفصل پرداخت. لذا به اختصار به بعضی از جنبه های آن می پردازیم.از آنجايي که دين اسلام يک دين کامل الهي است حاوي برنامه ها و دستورات کاملي براي بشر مي باشد و زندگي مادي و معنوي انسان تحت تدبير اين قوانين، صورت الهي به خود مي گيرد و سير تکاملي و رشد صعودي را در پيش مي گيرد حال با توجه به اينکه انسان در دو بعد کلان در سير مي باشد برنامه هاي او نيز ناظر به اين دو بعد ميباشد که به تبع اين دو بعد، شاخه هاي نشأت گرفته از اين دو بعد نيز تحت اين برنامه ها تغذيه مي شوند.
اما آنچه در پاسخ اين سؤال بيشتر جلوه گري مي کند بررسي بعد روحاني انسان است هر چند دين اسلام در بعد حيواني نيز دستوراتي از قبيل چگونه خوردن، چه چيز خوردن، چه وقت خوردن، چگونه و چه وقت خوابيدن و هزاران دستور ديگر دارد و لکن آنچه غايت اين دستورات مي باشد رسيدن به کمال روحي و نفساني است. لذا در پاسخ، متمرکز بر اين بعد مي شويم.
دين اسلام استوار بر دو ستون محکم يعني کتاب خداوند متعال و عترت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي باشد که در هر دو حيطه دستورات خاصي نسبت به زندگي انسان و چگونگي شناخت انسان وجود دارد.
خداوند متعال در قرآن مي فرمايد: «اي پيامبر به يادآر آن زماني که خداوند به ملائکه گفت: در روي زمين براي خويش خليفه اي قرار دادم...».[1]
با توجه به اين آيه و آيات بعد از آن اولين و بارزترين ويژگي انسان روشن مي شود و آن اينکه انسان نسبت به بقيه موجودات داراي برتري و کرامت مخصوصي است که ديگر موجودات از آن محرومند و آن منصب خليفه الهي است يعني انسان به عنوان اشرف مخلوقات عالم مي باشد که نائل به مقام بزرگي (خليفه و جانشين خداوند بودن) شده است. لذا انساني که قرار است به عنوان خليفه در روي زمين باشد بايد خويشتن خويش را متصف به صفات خداوند نمايد و خودش را متخلق به اخلاق خداوند مي گرداند چنين منصبي براي انسان بيانگر نشان و مرتبت وجودي و جلالت شأن انسان است.
به انسان آن قدر در آئين اسلام بها داده شده است که مسائل مهمي مانند خداشناسي، نبوت، معاد و... با شناخت انسان ارتباط مستقيم دارد براي نمونه به يک مورد اشاره مي کنيم تا انسان و بحث از او بهتر شناخته شود.
«در بحث نبوت، امکان و اثبات نبوت با شناخت انسان ارتباط محکمي دارد زيرا اگر در انسان شناسي اثبات نشود که انسان از طريق فرشتگان مي تواند با خداوند ارتباط مستقيم و غيرمستقيم داشته باشد. چگونه مي توان از وحي و پيامبري سخن گفت زيرا وحي و پيامبري بدين معناست که در ميان افراد بشر کساني يافت مي شوند که از اين طريق با خداوند در ارتباطند و معارف دين از اين طريق به بشر مي رسد... اثبات و پذيرش چنين حقيقتي مستلزم آن است که قبل از آن، استعداد بشر براي چنين ارتباطي به اثبات برسد و اين يعني شناخت استعدادهاي بشر.»[2]
همچنين است در بقيه موارد يعني در خداشناسي، معاد و... از طرفي خداوند متعال انسان را ويژگيهاي خاصي داده است که در اسلام به آن ارزش فراواني داده شده است از جمله اختيار و عقل؛ زيرا خداوند انسان را موجودي مختار و صاحب خرد خلق کرده است لذا تمام اعمال و حرکات صادره از انسان تحت اراده او مي باشد و اين روست که انسان مکلف به بعضي از امور مي شود زيرا بحث تکليف که خودش يک خصوصيت ممتاز و جدا است فرع بر اختيار انسان است يعني اگر انسان مختار نباشد تکليف کردن معنا ندارد لذا خداوند متعال در قرآن مي فرمايد: «خداوند هيچ قومي را دگرگون نخواهد کرد مگر اينکه آنان حال خود را تغيير دهند».[3]
از اين آيه به خوبي استفاده مي شود که انسان موجودي است مختار زيرا خداوند در اين آيه تحول و دگرگوني انسان را مشروط به خواست او کرده است و تا کسي مايل به تحول نباشد تحولي در او ايجاد نمي شود پس لازمه چنين چيزي اين است که انسان آزاد و مختار باشد.
امام صادق ـ عليه السلام ـ در جواب شخصي که پرسيد: «آيا خداوند بندگانش را بر کارهايشان مجبور مي کند» فرمودند: «خداوند متعال عادل تر از آن است که بنده اي را به کاري مجبور سازد آن گاه بر آن کار، کيفرش کند».[4]
در رابطه با اختيار انسان که يکي از خصوصيات بارز انسان است جعفر سبحاني از ملاصدرا کلامي را مي آورند که ملاصدراي شيرازي مي گويند: «... اختيار براي انسان يک امر ضروري و حتمي است و اگر صدور افعال او به مرز ضرورت و لزوم مي رسد اين ضرورت از قدرت و اختيار وي نشأت مي گيرد و هرگز با اختيار او منافات ندارد».[5]
لذا با توجه به مطالب فوق، در بحث انسان شناسي يکي از مباحثي که بسيار حائز اهميت است بحث از اختيار و جبر در رابطه با انسان است و روشن گرديد که انسان داراي اختيار در اعمال و رفتار خويش است.
يکي ديگر از خصوصياتي که در بحث انسان شناسي و حقيقت انسان مطرح مي باشد بحث از فطرت و سرشت انسان است. خداوند متعال در قرآن مي فرمايد: «... با فطرت و سرشت خدايي که مردم را بر آن سرشته همگام باش، آفرينش الهي تغييرناپذير است».[6]
اين آيه به صراحت از نوعي فطرت الهي در انسان خبر مي دهد يعني انسان با نوعي از جبليت و طبيعت آفريده شده است که براي پذيرش دين آمادگي دارد و انبياء در دعوت انسانها به توحيد و پرستش خداوند، با موجوداتي بي تفاوت روبرو نبوده اند.
يکي ديگر از ويژگي هاي انسان که در بحث انسان شناسي مورد بررسي قرار مي گيرد کمال انسان مي باشد.
قبل از اينکه بيان کنيم کمال انسان چيست که باعث امتياز او از ديگر موجودات شده است به تعريف کمال مي پردازيم.
کمال: «صفتي وجودي است که از دارايي و غناي حقيقي يک موجود در مقايسه با موجود ديگر حکايت مي کند و موجود کامل اگر از نعمت درک و شعور برخوردار باشد از داشتن آن کمال لذت مي برد.»[7]
با توجه به آيات شريف قرآن به دست مي آيد که آن کمال و صفت وجودي که انسان را از موجودات ديگر جدا مي کند و او را ممتاز مي گرداند قرب الهي مي باشد زيرا بالاترين و پايدارترين لذت، لذت رسيدن به مقام قرب خداوند است مثل اينکه خداوند در سوره قمر آيه 54 ـ 55 مي فرمايد: «به راستي که پرهيزگاران در باغها و جويبار بس باشکوه در جايگاه راستين نزد پادشاهي مقتدرند».
با توجه به مطالب بيان شده مي بينيم که انسان از دو بعد حيواني و روحاني برخوردار است که در حقيقت بعد حيواني ابزار بعد روحاني است و انسان به واسطه بعد روحاني داراي ويژگيها و خصوصياتي است که او را از بقيه موجودات متمايز مي گرداند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ انسان شناسي، محمود رحيمي.
2ـ انسان شناسي، مصباح يزدي.
3ـ صورت و سيرت انسان در قرآن، آيت الله جوادي آملی.
4ـ انسان و قرآن، علامه حسن زاده.
[1]. قرآن کريم، بقره، 30.
[2]. انسان شناسي، رحيمي، محمود ، ص 29، نشر مؤسسه امام خميني(ره).
[3]. رعد / 11.
[4]. شيخ صدوق، توحيد صدوق، باب نفي جبر و تفويض، ص 559، نشر ارمغان طوبي.
[5]. آيت الله سبحاني، پرسشها و پاسخها، انتشارات مؤسسه امام صادق (ع). ص 516.
[6]. روم / 30.
[7]. رحيمي، محمود، انسان شناسي، نشر مؤسسه امام خميني (ره). ص 223.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 23 تیر 01
- بازدید
- ۹۰
نظر اسلام در مورد انسان چيست؟
- نشان کردن
پرسش
نظر اسلام در مورد انسان چيست؟
پاسخ
مقدمه:
مساله انسان و انسان شناسي يکي از مسائل بسيار مهم و پراهميت در دين مبين اسلام مي باشد و از آنجايي که انسان موجودي است پيچيده و در زندگي مادي و معنوي خودش داراي ابعاد فراواني است لذا در جايگاه مهمي از بحث قرار دارد. براي همين، اسلام، انسان را دعوت به تفکر و شناخت خويش کرده است به گونه اي که انسان در شناخت خودش به شناخت خداوند پي مي برد؛ اما به طور کلان ابعاد زندگي بشري در دو بعد مادي و معنوي خلاصه مي گردد که هر کدام خصوصيات بارز خويش را دارد.
قبل از ورود، اصل پاسخ اين سؤال داراي ابهام فراواني است زيرا انسان موجود تک بعدي نيست که بتوان حول آن به بحث مفصل پرداخت. لذا به اختصار به بعضی از جنبه های آن می پردازیم.از آنجايي که دين اسلام يک دين کامل الهي است حاوي برنامه ها و دستورات کاملي براي بشر مي باشد و زندگي مادي و معنوي انسان تحت تدبير اين قوانين، صورت الهي به خود مي گيرد و سير تکاملي و رشد صعودي را در پيش مي گيرد حال با توجه به اينکه انسان در دو بعد کلان در سير مي باشد برنامه هاي او نيز ناظر به اين دو بعد ميباشد که به تبع اين دو بعد، شاخه هاي نشأت گرفته از اين دو بعد نيز تحت اين برنامه ها تغذيه مي شوند.
اما آنچه در پاسخ اين سؤال بيشتر جلوه گري مي کند بررسي بعد روحاني انسان است هر چند دين اسلام در بعد حيواني نيز دستوراتي از قبيل چگونه خوردن، چه چيز خوردن، چه وقت خوردن، چگونه و چه وقت خوابيدن و هزاران دستور ديگر دارد و لکن آنچه غايت اين دستورات مي باشد رسيدن به کمال روحي و نفساني است. لذا در پاسخ، متمرکز بر اين بعد مي شويم.
دين اسلام استوار بر دو ستون محکم يعني کتاب خداوند متعال و عترت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي باشد که در هر دو حيطه دستورات خاصي نسبت به زندگي انسان و چگونگي شناخت انسان وجود دارد.
خداوند متعال در قرآن مي فرمايد: «اي پيامبر به يادآر آن زماني که خداوند به ملائکه گفت: در روي زمين براي خويش خليفه اي قرار دادم...».[1]
با توجه به اين آيه و آيات بعد از آن اولين و بارزترين ويژگي انسان روشن مي شود و آن اينکه انسان نسبت به بقيه موجودات داراي برتري و کرامت مخصوصي است که ديگر موجودات از آن محرومند و آن منصب خليفه الهي است يعني انسان به عنوان اشرف مخلوقات عالم مي باشد که نائل به مقام بزرگي (خليفه و جانشين خداوند بودن) شده است. لذا انساني که قرار است به عنوان خليفه در روي زمين باشد بايد خويشتن خويش را متصف به صفات خداوند نمايد و خودش را متخلق به اخلاق خداوند مي گرداند چنين منصبي براي انسان بيانگر نشان و مرتبت وجودي و جلالت شأن انسان است.
به انسان آن قدر در آئين اسلام بها داده شده است که مسائل مهمي مانند خداشناسي، نبوت، معاد و... با شناخت انسان ارتباط مستقيم دارد براي نمونه به يک مورد اشاره مي کنيم تا انسان و بحث از او بهتر شناخته شود.
«در بحث نبوت، امکان و اثبات نبوت با شناخت انسان ارتباط محکمي دارد زيرا اگر در انسان شناسي اثبات نشود که انسان از طريق فرشتگان مي تواند با خداوند ارتباط مستقيم و غيرمستقيم داشته باشد. چگونه مي توان از وحي و پيامبري سخن گفت زيرا وحي و پيامبري بدين معناست که در ميان افراد بشر کساني يافت مي شوند که از اين طريق با خداوند در ارتباطند و معارف دين از اين طريق به بشر مي رسد... اثبات و پذيرش چنين حقيقتي مستلزم آن است که قبل از آن، استعداد بشر براي چنين ارتباطي به اثبات برسد و اين يعني شناخت استعدادهاي بشر.»[2]
همچنين است در بقيه موارد يعني در خداشناسي، معاد و... از طرفي خداوند متعال انسان را ويژگيهاي خاصي داده است که در اسلام به آن ارزش فراواني داده شده است از جمله اختيار و عقل؛ زيرا خداوند انسان را موجودي مختار و صاحب خرد خلق کرده است لذا تمام اعمال و حرکات صادره از انسان تحت اراده او مي باشد و اين روست که انسان مکلف به بعضي از امور مي شود زيرا بحث تکليف که خودش يک خصوصيت ممتاز و جدا است فرع بر اختيار انسان است يعني اگر انسان مختار نباشد تکليف کردن معنا ندارد لذا خداوند متعال در قرآن مي فرمايد: «خداوند هيچ قومي را دگرگون نخواهد کرد مگر اينکه آنان حال خود را تغيير دهند».[3]
از اين آيه به خوبي استفاده مي شود که انسان موجودي است مختار زيرا خداوند در اين آيه تحول و دگرگوني انسان را مشروط به خواست او کرده است و تا کسي مايل به تحول نباشد تحولي در او ايجاد نمي شود پس لازمه چنين چيزي اين است که انسان آزاد و مختار باشد.
امام صادق ـ عليه السلام ـ در جواب شخصي که پرسيد: «آيا خداوند بندگانش را بر کارهايشان مجبور مي کند» فرمودند: «خداوند متعال عادل تر از آن است که بنده اي را به کاري مجبور سازد آن گاه بر آن کار، کيفرش کند».[4]
در رابطه با اختيار انسان که يکي از خصوصيات بارز انسان است جعفر سبحاني از ملاصدرا کلامي را مي آورند که ملاصدراي شيرازي مي گويند: «... اختيار براي انسان يک امر ضروري و حتمي است و اگر صدور افعال او به مرز ضرورت و لزوم مي رسد اين ضرورت از قدرت و اختيار وي نشأت مي گيرد و هرگز با اختيار او منافات ندارد».[5]
لذا با توجه به مطالب فوق، در بحث انسان شناسي يکي از مباحثي که بسيار حائز اهميت است بحث از اختيار و جبر در رابطه با انسان است و روشن گرديد که انسان داراي اختيار در اعمال و رفتار خويش است.
يکي ديگر از خصوصياتي که در بحث انسان شناسي و حقيقت انسان مطرح مي باشد بحث از فطرت و سرشت انسان است. خداوند متعال در قرآن مي فرمايد: «... با فطرت و سرشت خدايي که مردم را بر آن سرشته همگام باش، آفرينش الهي تغييرناپذير است».[6]
اين آيه به صراحت از نوعي فطرت الهي در انسان خبر مي دهد يعني انسان با نوعي از جبليت و طبيعت آفريده شده است که براي پذيرش دين آمادگي دارد و انبياء در دعوت انسانها به توحيد و پرستش خداوند، با موجوداتي بي تفاوت روبرو نبوده اند.
يکي ديگر از ويژگي هاي انسان که در بحث انسان شناسي مورد بررسي قرار مي گيرد کمال انسان مي باشد.
قبل از اينکه بيان کنيم کمال انسان چيست که باعث امتياز او از ديگر موجودات شده است به تعريف کمال مي پردازيم.
کمال: «صفتي وجودي است که از دارايي و غناي حقيقي يک موجود در مقايسه با موجود ديگر حکايت مي کند و موجود کامل اگر از نعمت درک و شعور برخوردار باشد از داشتن آن کمال لذت مي برد.»[7]
با توجه به آيات شريف قرآن به دست مي آيد که آن کمال و صفت وجودي که انسان را از موجودات ديگر جدا مي کند و او را ممتاز مي گرداند قرب الهي مي باشد زيرا بالاترين و پايدارترين لذت، لذت رسيدن به مقام قرب خداوند است مثل اينکه خداوند در سوره قمر آيه 54 ـ 55 مي فرمايد: «به راستي که پرهيزگاران در باغها و جويبار بس باشکوه در جايگاه راستين نزد پادشاهي مقتدرند».
با توجه به مطالب بيان شده مي بينيم که انسان از دو بعد حيواني و روحاني برخوردار است که در حقيقت بعد حيواني ابزار بعد روحاني است و انسان به واسطه بعد روحاني داراي ويژگيها و خصوصياتي است که او را از بقيه موجودات متمايز مي گرداند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ انسان شناسي، محمود رحيمي.
2ـ انسان شناسي، مصباح يزدي.
3ـ صورت و سيرت انسان در قرآن، آيت الله جوادي آملی.
4ـ انسان و قرآن، علامه حسن زاده.
[1]. قرآن کريم، بقره، 30.
[2]. انسان شناسي، رحيمي، محمود ، ص 29، نشر مؤسسه امام خميني(ره).
[3]. رعد / 11.
[4]. شيخ صدوق، توحيد صدوق، باب نفي جبر و تفويض، ص 559، نشر ارمغان طوبي.
[5]. آيت الله سبحاني، پرسشها و پاسخها، انتشارات مؤسسه امام صادق (ع). ص 516.
[6]. روم / 30.
[7]. رحيمي، محمود، انسان شناسي، نشر مؤسسه امام خميني (ره). ص 223.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 23 تیر 01
- بازدید
- ۹۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.