آیا ملاک کمال انسان در علم است یا با توحه به آیۀ یحبهم و یحبونه در عشق؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

آیا ملاک کمال انسان در علم است یا با توحه به آیۀ یحبهم و یحبونه در عشق؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

براي روشن شدن پاسخ سؤال ابتدا لازم است معناي انسان کامل از نظر اسلام تبيين گردد، يعني بررسي کنيم که اسلام چه انساني را کامل مي داند و ملاک تکامل آدمي را چه معرفي کرده است، سپس بيان کنيم که آيا انسان کامل تنها معرفت و تعقل را لازم دارد و يا تنها عشق را، يا هر دو و يا نه شرايط ديگري را نيز لازم دارد.

شهيد بزرگوار مرتضي مطهري در اين باره مي فرمايد: قرآن کريم مي فرمايد: «إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَّبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا[1]».

يعني ما انسان را از نطفه اي که مجموعه اي از مشج ها يعني استعدادهاي گوناگون است و ترکيبات گوناگون است، خلق کرديم و به همين دليل او را در معرض امتحان و آزمايش و پاداش و کيفر قرار داديم. لذا کمال انسان در تعادل و توازن اوست؛ يعني انسان با داشتن اين همه استعدادهاي گوناگون آن وقت انسان کامل است که تنها به سوي يک استعداد گرايش پيدا نکند و استعداد هاي ديگرش را مهمل و معطل نگذارد و همه را در يک وضع متعادل و متوازن، همراه هم رشد دهد. مقصود از اين همراهي نيز اين است که رشد همه استعدادها رشدي هماهنگ باشد. به طور مثال انسان از نظر اندام، زماني انسان کامل است که تمام اعضا و جوارح او به طور هماهنگ رشد کند، حال اگر انساني تنها دستش رشد کند و يا سرش و يا پاهايش و يا... اين انسان کامل نيست، رشد کرده ولي رشد ناهماهنگ.

در نتيجه انسان کامل آن انساني است که همه ارزش هاي انساني در او رشد کنند و هيچ کدام بي رشد نمانند همه هماهنگ با يکديگر رشد کنند و رشد هر کدام نيز به حدّ اعلي برسد.[2]

لذا انسان کامل انساني است که تمام نيروها و استعدادهاي دروني خود را شناخته و بارور کند و به فعليت برساند و همه را هماهنگ رشد دهد، و گرايش به يک سمت و يک بعد از توانايي هاي روحي انسان هرگز باعث تکامل نمي شود.

اين در حالي است که تمام مکاتب فلسفي و عرفاني سعي کرده اند انسان کامل را به نفع خود تعريف کنند و آن را با مباني خود ارائه دهند، به طور مثال در کتب عقل و عقليون گوهر انسان را تنها عقل مي دانند و مدعي شدند انسان کامل يعني انسان حکيم، و کمال انسان در حکمت انسان است.

البته حکمت با علم فرق مي کند، حکمت دريافت کلي صحيح از مجموع هستي است ولي علم دريافتي از بخشي از هستي است. حکمت از نظر فيلسوف يعني اطلاع کلي از سراسر هستي و از مجموع اندام عالم.[3] لذا طبق مکتب عقليون و فلاسفه، انسان کامل کسي است که عقلش به کمال رسيده و از سراسر هستي پرده بر دارد و نسبت به عالم معرفت پيدا کند.

اشکالات وارد بر اين مکتب:

1. از نظر فلاسفه، جوهر انسان فقط عقل اوست و باقي همه طفيلي اند، همه ابزار و وسيله هستند، اين در حالي است که اسلام اين مطلب را تأييد نمي کند. بلکه مي فرمايد: عقل نيز يک شاخه از وجود انسان است، نه تمام وجود و هستي انسان.

2. معمولا کتب فلسفي ايمان را فقط به شناخت، تفسير مي کنند، ايمان به خدا تنها يعني شناخت خدا؛ اين مطلب نيز با روح اسلام سازگاري ندارد، زيرا در اسلام ايمان علاوه بر شناخت عنصر گرايش، تسليم، خضوع علاقه و محبت را نيز لازم دارد.

انسان کامل فلاسفه، انساني ناقص و نيمه کامل است، انساني است که تنها خوب مي فهمد و خوب مي داند، در حالي که خالي از حرارت، خالي از زيبايي است، خالي از شوق و خالي از همه چيز مي باشد.

يکي ديگر از مکاتبي که راجع به انسان کامل اظهار نظر کرده است، مکتب عرفا و مکتب عرفان است که به مکتب «عشق» معروف است، که کمال انسان را در عشق به ذات حق مي داند، عرفا معتقدند که سخن، سخن فکر و عقل و استدلال نيست، سخن روح انسان است، روح انسان واقعا به حرکت معنوي حرکت مي کند تا آنجا که به خدا برسد. آنان معتقداند ذات و جوهر انسان، روح است و روح از عالم عشق است. البته نه عشق هاي مجازي و مادي بلکه عشق به خدا و رسيدن به او، عارف مي گويد: با تهذيب نفس و تصفيه روح و دور انداختن اخلاق رذيله و عدم توجه به غير خدا، بايد به خدا رسيد.

بدون شک در اسلام بر تزکيه نفس و تهذيب آن بسيار تأکيد شده است زيرا قرآن مي فرمايد: رستگاري از آن کساني است که تزکيه نفس کردند و آنان که روح خود را فاسد کردند زيان کارانند.[4] امّا اين مکتب نيز به نوبه خود داراي اشکالاتي است از جمله اين که:

1. تحقير عقل: در اين مکتب عقل تحقير شده و مورد تمسخر واقع شده است که اسلام با اين مطلب موافق نيست، بلکه در اسلام عقل و فکر و استدلال در نهايت احترام است و بسيار روي آن تأکيد شده است. به همين دليل انسان کامل عرفا انساني نيمه کامل و ناقص است.

2. مسئله ديگري که در انسان کامل عرفا وجود دارد و اسلام آن را تأييد نمي کند اين است که در عرفان فقط درون گرايي مطرح است و برون گرايي خيلي مطرح نيست. يعني جنبه فردي در آن زياد است و جنبه هاي اجتماعي محو شده است؛ به عبارت ديگر انسان کامل عرفا تنها انساني است که سر در گريبان خود فرو برده است و با جامعه کاري ندارد. بلکه انسان کامل مدّ نظر اسلام امر به معروف و نهي از منکر مي کند، جهاد مي کند و...

3. يک جهت ديگر در اين مکتب مطرح است و آن مربوط به «نفس کشي» است. ما در تعبيرات اسلامي کلمه «نفس کشي» نداريم، بلکه در اسلام روي «کرامت نفس» بسيار تأکيد شده است که در اين مکتب مورد غفلت واقع شده است.[5]

البته مکاتب ديگري هم وجود دارند که سعي کرده اند انسان کامل را با تئوري خود تعريف کنند مثل: مکتب قدرت، مکتب ضعف، مکتب محبت و...

و همان طور که بيان شد هيچ کدام از اين مکاتب نتوانستند، آن انسان کامل مدّ نظر اسلام را تعريف کنند، بلکه هر کدام از آنها تنها يک جنبه از جنبه هاي گوناگون وجودي انسان را گرفته و از مابقي جنبه غافل شده اند، لذا انسان کامل هر مکتب در واقع انساني است که تنها يک جنبه از جنبه هاي روحي رواني خود را پرورش داده است و لذا ناقص مانده است.

در نتيجه: انسان کامل مدّ نظر اسلام و شريعت، انساني است که به تمام توانايي ها و استعدادهاي روحي ـ رواني خود واقف گشته و همه را به صورت هماهنگ پرورش داده و تنها به يک بخش اکتفاء نکرده است.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ انسان کامل، شهيد مطهري.

2ـ چهل حديث، امام خميني.

3ـ صورت و سيرت انسان در قرآن، آيت الله جوادي آملي، نشر اسراء.

4ـ حيات حقيقي انسان در قرآن، آيت الله جوادي آملي، نشر اسراء.

 


[1]. انسان / 2.

[2]. مطهري، مرتضي، انسان کامل، انتشارات صدارا، چاپ سي و دوم، 1384ش، ص33.

[3]. همان.

[4]. شمس / 8 و 9.

[5]. انسان کامل، همان، ص100 ـ 164.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
24 تیر 01
بازدید
۵۱
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.