حضرت امير شخصي به نام زياد بن ابيه را حاکم فارس کرد، که حتي حضرت در نهج البلاغه نامه انتقادآميز برایش نوشت. داشتن علم غيبي که نتواني از آن استفاده کني چه سودي دارد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

حضرت امير شخصي به نام زياد بن ابيه را حاکم فارس کرد، که حتي حضرت در نهج البلاغه نامه انتقادآميز برایش نوشت. داشتن علم غيبي که نتواني از آن استفاده کني چه سودي دارد؟ فرق بين تو که علم غيب داري و کسي که ندارد، چيست؟ آیا این خود دلیل بر عدم برخور داری آن­ها از علم غیب نیست، مخصوصا با توجه به این آيه قرآن: «اي پيامبر بگو: «من مالک سود و زيان خويش نيستم، مگر آنچه را خدا بخواهد؛ و اگر از غيب باخبر بودم، سود فراواني براي خود فراهم مي‌کردم، و هيچ بدي به من نمي‌رسيد». (اعراف / 188).

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

براي پاسخ به اين سوال و سوالات مشابه اين بهتر اين است که مختصري در باره علم غيب پيامبران و ائمه بحث نماييم برخي از آيات شريفه قرآن به روشني ثابت مي کند که اولياي الهي از علم غيبي که خداوند به آنها عطا نموده است برخوردار بوده اند «من شما را از آنچه مي خوريد، يا در خانه هاي خود ذخيره مي کنيد خبر مي دهم».[1] و «داناي نهان است، و کسي را بر غيب خود آگاه نمي کند، جز پيامبري را که از او خشنود باشد...»[2] و ديگر اينکه خود وحي نيز نوعي علم غيب است که پيامبران از آن بهره مند بوده اند.

شيعه بر اساس ادله عقلي و نقلي فراواني که در دست دارد، اعتقاد دارد که ائمه نيز از تمام حوادث گذشته و حال و آينده آگاهي دارند.[3] سرچشمه علوم بي کران ائمه را علم خداوند مي دانند. علمي بدون خطا و اختلاف و شک، يعني همان علمي که خداوند به پيامبران و خصوصا پيامبر اسلام عطا فرموده است.[4]

حضرت رضا ـ عليه السلام ـ در ضمن حديث مفصلي درباره امامت مي فرمايد: «... همانا چون خداي عزوجل بنده اي را براي اصلاح امور بندگانش انتخاب فرمايد سينه اش را براي آن کار باز کند و چشمه هاي حکمت در دلش گذارد و علمي به او الهام کند که از آن پس از پاسخي در نماند و از درستي منحرف نشود، پس او معصوم است و تقويت شده و مورد تاييد و توفيق و تسديد الهي بوده، از هر گونه خطا و لغزش در امان است، خدا او را به اين صفات امتياز بخشيده تا حجت رساي او باشد بر بندگانش و گواه بر مخلوقاتش (اين بخشش و کرم خداست بهر که خواهد عطا کند و خدا داراي کرم بزرگيست)[5]...».[6]

از آنجا که در برخي موارد هدايت جامعه و اثبات حقانيت وحي و امامت مي طلبد که پيامبر و امامان گوشه اي از علم لدني خويش را آشکار کنند تا حجت بر مردم تمام شود و اتصال پيامبر و امام با ملکوت عالم و منبع فيض الهي ثابت شود آنان از اين علم خدادادي در مقاطع مختلف بهره برده اند که هم در قرآن و هم در روايات مشهود است مثلا در داستان فتح مکه و ماجراي حاطب بن ابي بلتعه که نامه اي به مردم مکه نوشت و به دست زني به نام ساره داد، تا به مشرکان مکه برساند، و آنها را از حمله قريب الوقوع لشکر اسلام آگاه سازد، و آن زن نامه را در ميان گيسوان خود پنهان کرد، و به سوي مکه حرکت نمود، پيامبر صلی الله علیه و آله، علي علیه السلام و بعضي ديگر از مسلمانان را به سراغ او فرستاد، و فرمود: در منزلگاهي که نامش روضه خاخ است به چنين زني برخورد مي کنيد که نامه اي از حاطب به مشرکان مکه دارد، نامه را از او بگيريد. آنها آمدند و او را يافتند، وي در آغاز به شدت انکار کرد، ولي سرانجام اعتراف نمود و نامه را از او گرفتند.[7]

و مانند خبر دادن از ماجراي جنگ «موته» و شهادت جعفر، و بعضي ديگر از فرماندهان اسلام که در همان لحظه وقوع، پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در مدينه مسلمانان را آگاه کرد و مانند آن در زندگي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ کم نيست.

در «نهج البلاغه» نيز پيشگويي هاي بسياري از حوادث آينده به چشم مي خورد که نشان مي دهد علي ـ عليه السلام ـ اين اسرار غيب را مي دانست، مانند آنچه در خطبه 13 در مذمت اهل بصره آمده است که مي فرمايد: «گويا مي بينم عذاب خدا از آسمان و زمين بر شما فرود آمده و همه غرق شده ايد، تنها قله بلند مسجدتان همچون سينه کشتي در روي آب نمايان است» در روايات ديگري که در کتب علماي اهل سنت و شيعه نقل شده، پيشگوييهاي متعددي از آن حضرت ـ عليه السلام ـ نسبت به حوادث آينده آمده است، مانند آنچه به «حجر بن قيس» فرمود که تو را بعد از من مجبور به لعن مي کنند و آنچه در باره مروان فرمود که او پرچم ضلالت را بعد از پيري به دوش خواهد کشيد و آنچه کميل بن زياد به حجاج گفت که امير مؤمنان علي ـ عليه السلام ـ به من خبر داده که تو قاتل مني و آنچه در باره خوارج نهروان فرمود که در جنگ با آنها از گروه ما، ده نفر کشته نمي شود، و از آنها ده نفر نجات نمي يابد و مطلب عينا همان شد و آنچه در باره محل قبر امام حسين ـ عليه السلام ـ به هنگام عبور از کنار سرزمين کربلا به اصبغ بن نباته فرمود».[8]

بنابراين، اينکه پيامبر و امامان از اين فيض خداوند برخوردار بوده اند و از آن استفاده نموده اند جاي هيچ شکي نيست، ولي اينکه در مقاطعي هم از آن استفاده نکرده اند امري مسلم است که مي توان در حکمت آن اينطور گفت:

1. ما بر اساس ادله محکم عقلي و ادله نقلي فراواني که به نمونه اي از آنها اشاره شد پيامبر و امامان را معصوم و از هر خطا و گناهي مبرا مي دانيم و مسلما هر گونه تصميم و تدبير آنها را در امور مختلف بدون ذره اي اشتباه بر اساس وظيفه اي است که خداوند بر دوش آنان گذاشته است. اين يک اصل کلي و محکم است که اگر دليل و حکمت فعلي از افعال ائمه ـ عليه السلام ـ برايمان روشن نشد به آن رجوع کرده و از تحير خارج مي شويم.

2. درست است که امامان معصوم از علم غيب بهره مند بوده اند و به وقايع گذشته و حال و آينده به اراده خداوند آگاه بوده اند اما وظيفه آنان مانند ساير انسان ها بر اساس علم عادي است حضرت علي ـ عليه السلام ـ قاتل خود را مي شناسد، ولي مانند کسي عمل مي کند که چنين آگاهي ندارد. به عبارت دقيقتر علم آنها به واقع و آنچه که مقدر است انجام شود تاثيري در واقع ندارد و آنها مامور به تغيير آن نيستند، بلکه بايد بر اساس علم ظاهري خويش تدبير و عمل کنند.[9]

3. ائمه مامور هدايت انسان ها هستند و با شيوه هاي مختلف سعي در رشد و تعالي آنها دارند در مورد سوال هم وضع به همين منوال بايد پيش برود. زياد در زمان حضرت علي انسان شايسته ايست و توانايي زيادي در اداره و مديريت دارد تا آنجا که معاويه در جذب او بارها و بارها به وي نامه مي نويسد و وي قبول نمي کند لذا زمينه هاي هدايت او توسط حضرت فراهم مي شود تا حجت بر او تمام و زندگي و مسئوليت در حکومت امير مومنان باعث نجات او شود. اما طرد او مسلماً در آن زمان باعث مي شود که وي زودتر راه ضلالت را بپيمايد و به لشگر معاويه بپيوندد.

4. اگر امام علي ـ عليه السلام ـ مي خواستند به اين بهانه که در آينده افرادي از مسير حق منحرف مي شوند آنان را کنار بگذارند ديگر قضيه محدود به زياد و امثال زياد نمي شود و افراد بسياري از لشگريان خود را که در زمان امام حسن و امام حسين ـ عليهما السلام ـ و حتي در زمان امامت خود حضرت خيانت نموده و حق را ياري نکردند طرد کند و جز ياران وفادار محدودي کسي در لشگر حق باقي نمي ماند و شايد کار شيعه يکسره مي شد و معلوم نبود چه سرنوشتي در انتظار آنان بود.

5. در بسياري از وقايع زمينه و قابليت پذيرش علوم غيبيه ائمه ـ عليهم السلام ـ فراهم نبوده است زيرا:

الف) دور شدن مردم از مکتب اهل بيت باعث شده بود که آنها به عنوان برگزيدگان الهي و کساني که جانشين و خليفه خداوند در بين مردمند نا شناخته بمانند و فضايل و مناقب آنها آشکار نشود تا جايي که اگر از غيبي هم خبر مي دادند از آنها پرسيده مي شد مگر شما غيب مي دانيد تا جايي که خود ائمه به خاطر جو ناسالم و اختناق شديد اين چنين علمي را نفي مي کردند.[10]

ب) برخي مواقع مردمي بودند که پيشگوييها و اخبار غيبي پيامبر و ائمه را درک مي کردند ولي آنقدر مست دنيا و هواهاي نفساني خويش بودند که به چنين علومي بهايي نمي دادند و بر لجاجت و گمراهي خود مي افزودند مانند خبر دادن پيامبر از سرنوشت عايشه در به راه انداختن جنگ جمل و داستان سگهاي قبيله حوأب[11] خبر آن حضرت از کشته شدن ذو الثديه به دست حضرت علي ـ عليه السلام ـ که دليل حقانيت حضرت است.[12] کشته شدن عمار توسط گروه طغيانگر[13] که همان معاويه و اصحاب او در صفين بودند. خبر دادن حضرت علي از سرنوشت برخي افراد مثل حبيب بن حمار[14] که با اعتراض آنها مواجه مي شد، ولي چنانکه حضرت مي فرمود اتفاق مي افتاد و صدها نمونه تاريخي ديگرکه در اين مختصر مجال ذکر آنها نيست. بنابراين سوال اين است که چرا مردم جاهل آن زمان آنقدر بي لياقت بوده اند تا با فرامين آن حضرات به قله سعادت و کمال برسند و بايد تاسف خورد و اين گونه سوال نمود که پس مردم از اين علم لدني و درياي بي کران فضايل اهل بيت و هدايت خاص الهي چه بهره اي بردند.

6. راه ديگري که مي توان از آن در مورد سوال و موارد مشابه آن که ائمه از علم غيب خويش استفاده نکرده اند ذکر نمود،  اين است که ائمه در اظهار و استفاده از علم غيب خويش مستقل نبوده و با اذن خداوند از آن بهره مي برند شاهد اين نظريه هم اين است که در کتاب کافي رواياتي با عنوان «ان الأئمة اذا شاؤا ان يعلموا علموا»[15] امامان هر گاه بخواهند چيزي را بدانند به آنها تعليم داده مي شود، آمده است از جمله در حديثي از امام صادق ـ عليه السلام ـ مي خوانيم: «اذا اراد الامام ان يعلم شيئا اعلمه اللَّه بذلک»[16] هنگامي که امام اراده مي کند چيزي را بداند خدا به او تعليم مي دهد.[17]

توضيح اينکه خداوند بالفعل از همه اسرار غيب آگاه است، ولي انبياء و اولياء ممکن است بالفعل بسياري از اسرار غيب را ندانند، اما هنگامي که اراده کنند خداوند به آنها تعليم مي دهد، و البته اين اراده نيز با اذن و رضاي خدا انجام مي گيرد.

توضيح و تبيين آيه 188 اعراف به این است که همانطور که گذشت آيات[18] و روايات بسياري بر علم غيب برخي از انسانها تصريح دارند، لذا در جمع بين آن دسته و اين آيه که علم غيب را منحصر در خداوند مي داند با توجه به سياق آيه بايد گفت: نفي علم غيب از پيامبر به معناي نفي استقلالي علم غيب است. چنانکه مالکيت هر گونه سود و زيان را به طور مستقل از او نفي کرده است، زيرا شکي نيست که هر انساني مالک سود و زيان هايي در باره خويش و ديگران است. علامه طباطبايي در تفسير اين آيه مي فرمايد: از آنجايي که سؤال ايشان از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و اينکه وي ايشان را از غيب خبر دهد حکايت مي کرد از اينکه ايشان ادعاي نبوت آن جناب را ادعاي علم به غيب تلقي کرده اند، و چون علم به غيب حقيقتش از خدا است، و اگر غير او هم چيزي از آن دارد به تعليم خدا و وحي او است لذا دستور داد تا پيغمبرش خود را از ادعاي داشتن علم به غيب بري ساخته، و اين اشتباه را از ذهن ايشان بيرون کند. سبب حقيقي اختصاص علم غيب به خداي تعالي اين است که غير او هر چه باشد وجودش محدود است، و ممکن نيست که از حدش بيرون شده و به آنچه که خارج از حد او و غايت از او است آگاه شود، و معلوم است که هيچ موجودي غير محدود و غير متناهي و محيط به تمام اشياء نيست مگر خداي تعالي، پس تنها او عالم به غيب است.

و ليکن از آنجايي که سؤال کنندگان از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فهم ساده و عاميانه شان قاصر از درک اين معنا بوده لذا خداي تعالي دستور داده که جواب ايشان را طوري بدهد که در خور فهم ايشان باشد، و آن اين است که بگويد: علم غيب آدمي را به تمامي خير و شرها واقف مي سازد، و عادة معقول نيست کسي که به همه خير و شرها اطلاع دارد از اطلاعات خود استفاده نکند، و اگر کسي تمامي خيرات را به خود جلب نکرده و همه شرور را از خود دفع نمي کند بايد بفهميم که قطعا علم غيب نداشته است.[19]

اين معنا که خداوند به اندازه فهم مخاطبين با آنها سخن گفته است وقتي بيشتر آشکار مي شود که به شان نزولي که براي اين آيه ذکر کرده اند مراجعه شود. بعضي از مفسران (مانند مرحوم طبرسي در مجمع البيان) نقل کرده اند که اهل مکه به پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ گفتند: تو اگر با خدا ارتباط داري آيا پروردگار تو را از گراني و ارزاني اجناس در آينده با خبر نمي سازد که از اين طريق بتواني آنچه به سود و منفعت است تهيه کني و آنچه به زيان است کنار بگذاري و يا از خشکسالي، و يا پر آبي مناطق مختلف آگاه سازد تا به موقع از مناطق خشک به سرزمين هاي پر برکت کوچ کني؟! در اين هنگام آيه فوق نازل شد و به آنها پاسخ گفت.[20]

نتيجه: بنابر آنچه بیان شد پيامبر و امام از اين علم الهي بر اساس تدبير و حکمت خويش که از عصمت آنان سر چشمه مي گيرد در هر جا که لازم باشد بهره مي برند و در شرايط عادي مانند همه انسان هاي ديگر با علم ظاهري خويش عمل مي کنند، مشورت مي نمايند، سوال مي کنند ،و... . و چنان نيست که با توجه به سود و زياني که ما در امور شخصي خود تصور مي کنيم از اين علم به عنوان ابزار براي منافع شخصي خود استفاده نمايند. کميت و کيفيت اين علم همه از طرف ذات مقدس ربوبي است و ائمه ذره اي از آن فراتر نمي روند و اساسا علم غيب به اين معنا براي اولياي خداوند معقول نيست.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ راهنما شناسي، محمدرضا کاشفي.

2ـ امام شناسي، محمدرضا کاشفي.

3ـ تفسير نمونه، ج25، ص142ـ148 و ج7، ص46ـ48.

 


[1]. آل عمران / 49.

[2]. جن / 26 و 27.

[3]. کلینی، محمد بن يعقوب ،  الکافي، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1365ش، ج1، ص260.

[4]. همان، ص221.

[5]. جمعه / 4.

[6]. کلینی، همان، ج1، ص202

[7]. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب الإسلاميه، ج24، ص8.

[8]. فيروزآبادي، سيد مرتضي، فضائل الخمسه من الصحاح الستة، اسلامية، تهران، 1392ق، ج2، ص231 ـ 255؛ ساعدي محمد باقر فضائل پنج تن در صحاح ششگانه اهل سنت انتشارات فيروزآبادي قم 1374 ش اول، ج 3 64-24 و قمي شيخ عباس منتهي الامال امير العلم 1388 قم ج1 ص226.

[9]. طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، دفتر انتشارات اسلامي جامعه مدرسين حوزه علميه، 1417ق، ج18، ص192.

[10]. کلینی، همان، ص257.

[11]. جعفری، بهراد، ترجمه الاحتجاج علي اهل اللجاج، تهران، اسلامية، 1381ش، ج1، ص355.

[12]. شيخ مفيد، الفصول المختاره، کنگره شيخ مفيد، 1413ق، ص234

[13]. فیروزآبادی، همان، ص378.

[14]. علامه حلي کشف اليقين في فضائل أميرالمؤمنين وزارت ارشاد تهران 1411 ق ص79؛ علوي تراکمه اي، سيد مجتبي، آينه يقين، انتشارات هجرت، قم، 1374، اول، ص99.

[15]. کلینی،  همان، ص258

[16]. همان.

[17]. مکارم اشیرازی، همان، ج25، ص148.

[18]. جن / 26 و 27.

[19]. طباطبایی، همان، ج8، ص372.

[20]. مکارم شیرازی،  همان، ص43.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
2 امرداد 01
بازدید
۶۱
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.