امام صادق ـ عليه السلام ـ در کتاب توحيد مفضل در بخش توصيف خورشيد صريحاً خورشيد را حرکت کننده به دور زمين معرفي مي کند که معصوميت او را زير سؤال مي برد.
امام صادق ـ عليه السلام ـ در کتاب توحيد مفضل در بخش توصيف خورشيد صريحاً خورشيد را حرکت کننده به دور زمين معرفي مي کند که معصوميت او را زير سؤال مي برد.
پرسش
پاسخ
در سؤال اشاره فرموديد به روايت امام صادق ـ عليه السلام ـ در کتاب توحيد مفضل که در آن حضرت خطاب به يکي از ياران خود به نام «مفضل بن عمر» به شگفتي هاي زيادي در عالم خلقت اشاره نموده و در آن برخي از اوصاف خورشيد را بيان مي فرمايند که بخشي از آن را ذکر مي نمايم: «... اي مفضّل! در طلوع و غروب خورشيد، براي بوجود آوردن شب و روز تفکر کن، اگر طلوع آفتاب نمي بود جميع امور دنيا باطل مي شد و مردم نمي توانستند در امور زندگي خود سعي و تلاش کنند و تصرف کنند، و دنيا هميشه برايشان تيره و تار بود، و... مصالح و منافع طلوع خورشيد از خود آن واضح تر و روشن تر است و احتياج به بيان ندارد.
«(اي مفضل!) در منافع غروب آفتاب تأمل کن که اگر آن نبود مردم قرار و سکون نداشتند، زيرا آنها به شدّت به خواب و استراحت احتياج دارند تا آن که خستگي از جسمشان برآيد و قواي بدنشان تجديد شود و دستگاه هاضمه مهيا شود براي هضم غذا و رساندن مواد غذائي به اعضاء بدن، اگر هميشه روز و روشن بود، حرص و طمع مردم را مجبور مي کرد تا پيوسته کار کنند و بدن هاي خود را فرسوده کنند، به درستي که بسياري از مردم اينقدر حرص بر جمع و ذخيره کردن اموال دارند که اگر تاريکي شب مانعشان نمي شد آرام نمي گرفتند و آن قدر کار مي کردند تا از پا بيفتند و... پس خداوند قادر و آگاه، از روي حکمت خود چنين مقدّر کرده که آفتاب گاهي طلوع و گاهي غروب کند درست مثل چراغي که موقع نياز در خانه روشن مي کنند و موقع استراحت خاموش مي کنند، پس (خداوند) نور و ظلمت که ضد يک ديگرند را براي نظام عالم و نظم احوال انسان ها آفريده است».
امام صادق ـ عليه السلام ـ در ادامه به نحوه پيدايش فصلهاي چهارگانه سال اشاره نموده و مي فرمايند:
«(اي مفضل!) در بلند و پست شدن آفتاب تفکر کن، براي اين که در هر سال چهار فصل مختلف پديد آيد و مدبر بودن خداوند حکيم و قادر در تامين مصالح مردم مشخص شود، و... به درستي که با اين يک دور، سال تمام مي شود و فصول چهارگانه بوجود مي آيد؛ يعني بهار و تابستان و پائيز و زمستان. و با اين مقدار از حرکت خورشيد غلّه ها و ميوه ها مي رسند و به ثمر مي نشينند و باز در سال ديگر رشد و نمو از سر مي گيرند. آيا نمي بيني که سال شمسي مقدارش حرکت آفتاب است از اول حمل تا اول حمل؟ ... و با همين حرکت مردم عمرهاي خود و وقت هاي قرض ها و اجارات و معاملات و ساير امور خود را حساب مي کنند و با يک دوره آفتاب، يک سال تمام مي شود و با همين حساب ضبط مي گردد».[1]
براي دقت در کلام امام بخشي از متن اصلي روايت که مربوط به سؤال شماست را مي آورم:
«... أَ لَا تَرَي أَنَّ السَّنَةَ مِقْدَارُ مَسِيرِ الشَّمْسِ مِنَ الْحَمَلِ إِلَي الْحَمَلِ فَبِالسَّنَةِ وَ أَخَوَاتِهَا يُکالُ الزَّمَانُ مِنْ لَدُنْ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَي الْعَالَمَ إِلَي کلِّ وَقْتٍ وَ عَصْرٍ مِنْ غَابِرِ الْأَيَّامِ وَ بِهَا يَحْسُبُ النَّاسُ الْأَعْمَارَ وَ الْأَوْقَاتَ الْمُوَقَّتَةَ لِلدُّيُونِ وَ الْإِجَارَاتِ وَ الْمُعَامَلَاتِ وَ غَيْرِ ذَلِک مِنْ أُمُورِهِمْ وَ بِمَسِيرِ الشَّمْسِ تَکمُلُ السَّنَةُ وَ يَقُومُ حِسَابُ الزَّمَانِ عَلَي الصِّحَّةِ...».[2]
همانطور که اشاره فرموديد امام صادق ـ عليه السلام ـ در اين روايت به حرکت خورشيد اشاره مي کند. اما قبل از پرداختن به مقصود امام ـ عليه السلام ـ خوب است براي تکميل سؤال شما اشاره کنم که حتي در قرآن کريم نيز در برخي آيات به حرکت و جريان خورشيد اشاره شده و همين شبهه به شکلي ديگر در آنجا هم مطرح مي گردد که به برخي از اين آيات الهي اشاره ميشود:
1. «وَآيَةُ لَهُمْ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَاهُمْ مُظْلِمُونَ وَالشَّمْسَ تَجْرِي لِمُسْتَقَرِّ لَهَا ذَلِک تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَليِمِ[3]»؛ «و نشانه اي (ديگر) براي آنها شب است که روز را (مانند پوست) از آن بر مي کنيم و به ناگاه آنان در تاريکي فرو مي روند و خورشيد به (سوي) قرارگاه ويژه خود روان است. تقدير آن عزيز دانا اين است».
2. «لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِک الْقَمَرَ وَ لَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَکلُّ فِي فَلَک يَسْبَحُونَ[4]»؛ نه خورشيد را سزد که به ماه رسد، و نه شب به روز پيشي جويد و هر کدام در سپهري شناورند».
3. «وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ کلُّ يَجْرِي لِاَجَلِ مُسَمّيً[5]»؛ و خورشيد و ماه را رام گردانيد؛ هر کدام براي مدتي معين به سير خود ادامه مي دهند».
همانطور که ملاحظه فرموديد در اين آيات حرکت خورشيد به طرف قرارگاهش و چرخش ماه و خورشيد در مدار و فلک خودشان را بيان مي کند که در نگاه اوليه محور بودن زمين را تاييد مي کند. اما لازم است براي روشن شدن مطلب نظريه هاي علمي پيرامون خورشيد و حرکات آن را در طول تاريخ علم مورد بررسي قرار دهيم:
خورشيد ستاره اي است که هر انساني مي تواند هر روز آن را ببيند و حرکت کاذب روزانه آن (از طرف مشرق به مغرب)[6] هميشه توجه انسان را به خود جلب کرده است.
انسان ها تا قرن ها فکر مي کردند که خورشيد به دور زمين مي چرخد و هيئت پيچيده بطلميوسي نيز بر همين اساس پايه گذاري شده بود که زمين، مرکز جهان است.[7] اين نظريه کره زمين را ساکن و مرکز کليه کرات مي پنداشت.[8] هيئت بطلميوسي هفده قرن بر فکر بشر حکومت کرد و پس از آن کپرنيک (1544م) هيئت جديد (هيئت کپرنيکي) را ارائه داد که بر اساس آن زمين به دور خورشيد مي چرخيد؛ ولي شکل چرخش را دايره اي مي دانست که پس ازآن کپلر (1650م) شکل بيضوي گردش زمين به دور خورشيد را کشف کرد. سپس عقيده اين دو نفر توسط گاليله ايتاليايي مدلل گرديد[9] و از آن پس نظام منظومه شمسي به صورت نوين پايه گذاري شد که سيارات به دور خورشيد مي چرخد (عطارد ـ زهره ـ زمين ـ مريخ ـ مشتري ـ زحل ـ اورانوس ـ نپتون ـ پلوتون).
ولي هنوز عقيده اخترشناسان (حتي کپرنيک، کپلر و گاليله) بر آن بود که خورشيد ثابت ايستاده است.[10] حتي در ادعانامه اي که عليه گاليله در دادگاه خوانده شد، او را به اعتقاد به سکون خورشيد (برخلاف گفته کتاب مقدس که خورشيد را که متحرک مي دانست)[11] متهم کردند و او حاضر نشد حرکت خورشيد را بپذيرد.[12]
در اعصار جديد روشن شد که خورشيد داراي چند حرکت است:
اول: حرکت وضعي که هر 5/25 روز يک بار به دور خود مي چرخد.
دوم: حرکت انتقالي از جنوب آسمان به سوي شمال آن که هر ثانيه 5/19 کيلومتر همراه با منظومه شمسي حرکت مي کند.
سوم: حرکتي انتقالي که با سرعت 225 کيلومتر در ثانيه به دور مرکز کهکشان مي گردد؛ که در اين حرکت نيز منظومه شمسي را به همراه خود مي برد.[13]
البته براي خورشيد حرکت هاي ديگري نيز گفته شده که پرداختن به آن بحث ديگري است.
در مورد اين روايت و آيات مربوط به حرکت خورشيد چند نکته بيان مي شود:
1. مقصود امام صادق ـ عليه السلام ـ و ظاهر برخي آيات مثل آيه 40 سوره يس حرکت ظاهري خورشيد است.
توضيح: هر چند مي دانيم و با ادله علمي و عکس برداري هاي خارج از جو زمين به اثبات رسيده که زمين به دور خورشيد در حرکت است و جالب اين است که قرآن کريم هم در همان زمان که نظر حاکم بر جامعه علمي دنيا نظريه ثابت بودن و تخت بودن زمين بود با اعجاز علمي به حرکت زمين و کروي بودن آن اشاره مي کند، اما با همه اين اوصاف آنچه که چشم انسان (با خطاي حس) آن را درک مي کند حرکت خورشيد است و به همين جهت در تعبيرات عادي و روز مره خود حرکت را به خورشيد نسبت مي دهيم؛ مثلا مي گوئيم خورشيد بالاي سرمان رسيد يا از مشرق طلوع مي کند و به طرف مغرب حرکت مي کند و غروب مي کند و يا اينکه در تابستان عمود مي تابد و در زمستان مايل است و... و اتفاقا در ساير علوم نيز اينگونه تعابير مرسوم است، مثلا در علم فيزيک با اينکه ثابت شده است که اشياء در خارج واقعا رنگ ندارند، بلکه متناسب با بازتاب خاص نور به چشم ما رنگي به نظر مي رسند ولي از آنجائي که در سخن گفتن و گفتارهاي عادي نمي توان اينگونه بيان کرد ما رنگ ها را به خود اشياء نسبت مي دهيم و لذا مانعي ندارد خداوند متعال و امام معصوم ـ عليه السلام ـ در جائي که سخن از ديدن طبيعت و عبرت آموزي از همين اشياء محسوس اطراف ما است به زبان عادي خود مردم سخن گويند.
و اتفاقا شاهد همين مطلب در کلام امام صادق ـ عليه السلام ـ هم هست. آنجائي که حضرت خطاب به مفضل مي فرمايد:«... الا تري ان السنه...» يعني آيا اينگونه نمي بيني که ... و در ادامه فرمود: «... وَ بِهَا يَحْسُبُ النَّاسُ الْأَعْمَارَ وَ الْأَوْقَاتَ الْمُوَقَّتَةَ...»؛ يعني مردم با ديدن همين حرکت منظم خورشيد کارهاي خود را تنظيم مي کنند و عمرها و ساير معاملات و تجارت هايشان را تنظيم مي کنند. اين گونه تعبير کردن حاکي از اين است که امام طبق همان شيوه مورد فهم مخاطب سخن مي گويد.
صاحب تفسير نمونه نيز در تفسير آيه «کلُّ فِي فَلَک يَسْبَحُونَ[14]» همين احتمال را مي دهد که مقصود همين حرکت خورشيد بر حسب حس ما يا حرکت ظاهري (کاذب و خطاي ديد) باشد و آن احتمال را در کنار احتمالات ديگر مي آورد.[15]
2. نکته اي که نبايد از آن غافل بود اين است که نسبت دادن حرکت و طلوع و غروب به خورشيد به معني ثابت بودن زمين نيست، و لذا نميتوان از اين کلام امام صادق ـ عليه السلام ـ چنين برداشتي کردن و به حضرت چنين نسبتي داد.
3. کتاب توحيد مفضل خود يک سند و دليل روشن بر اعجاز و عصمت امام صادق ـ عليه السلام ـ مي باشد؛ زيرا فرازهاي شگفت انگيز اين روايت حاکي از آن است که در آن برهه از زمان که شناخت و معرفت بشري چون کودکي خردسال هنوز قامت ايستادن نداشت حضرت با علم الهي به فلسفه و اسرار آفرينش کاملا احاطه داشته و در القاي اين درس ها به صورت فيلسوفي الهي، دانشمندي کلامي، پزشکي حاذق، تحليلگري شيميدان، تشريح کننده اي متخصص، کارشناس کشاورزي و درختکاري و به يک کلام، «عالم و آگاه از همه پديده هاي ميان آسمان و زمين» جلوه گر شده است. براستي چه اعجازي از اين بالاتر؟! ناگفته نماند، که درک اعجاز در اين کلمات به تدبر و انديشه زياد نياز ندارد.[16] در هر حال سرتاسر کتاب اعجاز است و شگفتي. و تنها بايد در آن انديشيد و به احاطه علمي حضرت باور پيدا کرد.
[1]. توحيد مفضل، ترجمه علامه مجلسي، ص162 با اندکي تلخيص.
[2]. توحيد المفضل، ص130.
[3]. يس / 37 و 38.
[4]. يس / 40.
[5]. رعد / 2.
[6]. حرکت روزانه خورشيد از مشرق به مغرب، در حقيقت، کاذب است و حقيقي نيست، چون در اثر حرکت زمين از مغرب به مشرق براي انسان خطاي ديد حاصل مي شود و گمان مي کند که خورشيد حرکت مي کند.
[7]. در تاريخ حکماء آمده است که چند دانشمند يوناني به نام بطلميوس خوانده مي شدند که عبارت اند از: بطلميوس غريب، بطلميوس دلس و بطلميوس قلوذي که اين سومي همان است که هيئت بطلميوسي به نام اوست و 140 سال قبل از ميلاد مي زيسته است. ر. ک: اسلام و هيئت، گفتار سوم (کج) و ص5.
[8]. سيد هبة الدين شيرازي، همان، ص5ـ7.
[9]. همان، ص9ـ10.
[10]. همان، ص179. ايشان پس از نقل کلام کپرنيک در اين که خورشيد را مرکز و ساکن مي داند توجيه مي کند که او خورشيد را نسبت به زمين (داخل منظومه شمسي) ساکن مي دانست نه نسبت به خارج.
[11]. کتاب مقدس، مزامير، زبور داود، مزمور 19، آيه 5: و (خورشيد) مثل پهلوان از دويدن در ميدان شادي مي کند.
[12]. ر.ک: آرتور کوستلر، خوابگردها، ترجمه منوچهر روحاني، ص59.
[13]. سيد هبة الدين شهرستاني، همان، ص180.
[14]. يس / 40.
[15]. ر.ک: مکارم شيرازي، ناصر، همان، ج18، ص386ـ389.
[16]. شگفتي هاي آفرينش، ترجمه توحيد مفضل، ص32.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 2 امرداد 01
- بازدید
- ۲۷۶
امام صادق ـ عليه السلام ـ در کتاب توحيد مفضل در بخش توصيف خورشيد صريحاً خورشيد را حرکت کننده به دور زمين معرفي مي کند که معصوميت او را زير سؤال مي برد.
- نشان کردن
پرسش
امام صادق ـ عليه السلام ـ در کتاب توحيد مفضل در بخش توصيف خورشيد صريحاً خورشيد را حرکت کننده به دور زمين معرفي مي کند که معصوميت او را زير سؤال مي برد.
پاسخ
در سؤال اشاره فرموديد به روايت امام صادق ـ عليه السلام ـ در کتاب توحيد مفضل که در آن حضرت خطاب به يکي از ياران خود به نام «مفضل بن عمر» به شگفتي هاي زيادي در عالم خلقت اشاره نموده و در آن برخي از اوصاف خورشيد را بيان مي فرمايند که بخشي از آن را ذکر مي نمايم: «... اي مفضّل! در طلوع و غروب خورشيد، براي بوجود آوردن شب و روز تفکر کن، اگر طلوع آفتاب نمي بود جميع امور دنيا باطل مي شد و مردم نمي توانستند در امور زندگي خود سعي و تلاش کنند و تصرف کنند، و دنيا هميشه برايشان تيره و تار بود، و... مصالح و منافع طلوع خورشيد از خود آن واضح تر و روشن تر است و احتياج به بيان ندارد.
«(اي مفضل!) در منافع غروب آفتاب تأمل کن که اگر آن نبود مردم قرار و سکون نداشتند، زيرا آنها به شدّت به خواب و استراحت احتياج دارند تا آن که خستگي از جسمشان برآيد و قواي بدنشان تجديد شود و دستگاه هاضمه مهيا شود براي هضم غذا و رساندن مواد غذائي به اعضاء بدن، اگر هميشه روز و روشن بود، حرص و طمع مردم را مجبور مي کرد تا پيوسته کار کنند و بدن هاي خود را فرسوده کنند، به درستي که بسياري از مردم اينقدر حرص بر جمع و ذخيره کردن اموال دارند که اگر تاريکي شب مانعشان نمي شد آرام نمي گرفتند و آن قدر کار مي کردند تا از پا بيفتند و... پس خداوند قادر و آگاه، از روي حکمت خود چنين مقدّر کرده که آفتاب گاهي طلوع و گاهي غروب کند درست مثل چراغي که موقع نياز در خانه روشن مي کنند و موقع استراحت خاموش مي کنند، پس (خداوند) نور و ظلمت که ضد يک ديگرند را براي نظام عالم و نظم احوال انسان ها آفريده است».
امام صادق ـ عليه السلام ـ در ادامه به نحوه پيدايش فصلهاي چهارگانه سال اشاره نموده و مي فرمايند:
«(اي مفضل!) در بلند و پست شدن آفتاب تفکر کن، براي اين که در هر سال چهار فصل مختلف پديد آيد و مدبر بودن خداوند حکيم و قادر در تامين مصالح مردم مشخص شود، و... به درستي که با اين يک دور، سال تمام مي شود و فصول چهارگانه بوجود مي آيد؛ يعني بهار و تابستان و پائيز و زمستان. و با اين مقدار از حرکت خورشيد غلّه ها و ميوه ها مي رسند و به ثمر مي نشينند و باز در سال ديگر رشد و نمو از سر مي گيرند. آيا نمي بيني که سال شمسي مقدارش حرکت آفتاب است از اول حمل تا اول حمل؟ ... و با همين حرکت مردم عمرهاي خود و وقت هاي قرض ها و اجارات و معاملات و ساير امور خود را حساب مي کنند و با يک دوره آفتاب، يک سال تمام مي شود و با همين حساب ضبط مي گردد».[1]
براي دقت در کلام امام بخشي از متن اصلي روايت که مربوط به سؤال شماست را مي آورم:
«... أَ لَا تَرَي أَنَّ السَّنَةَ مِقْدَارُ مَسِيرِ الشَّمْسِ مِنَ الْحَمَلِ إِلَي الْحَمَلِ فَبِالسَّنَةِ وَ أَخَوَاتِهَا يُکالُ الزَّمَانُ مِنْ لَدُنْ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَي الْعَالَمَ إِلَي کلِّ وَقْتٍ وَ عَصْرٍ مِنْ غَابِرِ الْأَيَّامِ وَ بِهَا يَحْسُبُ النَّاسُ الْأَعْمَارَ وَ الْأَوْقَاتَ الْمُوَقَّتَةَ لِلدُّيُونِ وَ الْإِجَارَاتِ وَ الْمُعَامَلَاتِ وَ غَيْرِ ذَلِک مِنْ أُمُورِهِمْ وَ بِمَسِيرِ الشَّمْسِ تَکمُلُ السَّنَةُ وَ يَقُومُ حِسَابُ الزَّمَانِ عَلَي الصِّحَّةِ...».[2]
همانطور که اشاره فرموديد امام صادق ـ عليه السلام ـ در اين روايت به حرکت خورشيد اشاره مي کند. اما قبل از پرداختن به مقصود امام ـ عليه السلام ـ خوب است براي تکميل سؤال شما اشاره کنم که حتي در قرآن کريم نيز در برخي آيات به حرکت و جريان خورشيد اشاره شده و همين شبهه به شکلي ديگر در آنجا هم مطرح مي گردد که به برخي از اين آيات الهي اشاره ميشود:
1. «وَآيَةُ لَهُمْ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَاهُمْ مُظْلِمُونَ وَالشَّمْسَ تَجْرِي لِمُسْتَقَرِّ لَهَا ذَلِک تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَليِمِ[3]»؛ «و نشانه اي (ديگر) براي آنها شب است که روز را (مانند پوست) از آن بر مي کنيم و به ناگاه آنان در تاريکي فرو مي روند و خورشيد به (سوي) قرارگاه ويژه خود روان است. تقدير آن عزيز دانا اين است».
2. «لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِک الْقَمَرَ وَ لَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَکلُّ فِي فَلَک يَسْبَحُونَ[4]»؛ نه خورشيد را سزد که به ماه رسد، و نه شب به روز پيشي جويد و هر کدام در سپهري شناورند».
3. «وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ کلُّ يَجْرِي لِاَجَلِ مُسَمّيً[5]»؛ و خورشيد و ماه را رام گردانيد؛ هر کدام براي مدتي معين به سير خود ادامه مي دهند».
همانطور که ملاحظه فرموديد در اين آيات حرکت خورشيد به طرف قرارگاهش و چرخش ماه و خورشيد در مدار و فلک خودشان را بيان مي کند که در نگاه اوليه محور بودن زمين را تاييد مي کند. اما لازم است براي روشن شدن مطلب نظريه هاي علمي پيرامون خورشيد و حرکات آن را در طول تاريخ علم مورد بررسي قرار دهيم:
خورشيد ستاره اي است که هر انساني مي تواند هر روز آن را ببيند و حرکت کاذب روزانه آن (از طرف مشرق به مغرب)[6] هميشه توجه انسان را به خود جلب کرده است.
انسان ها تا قرن ها فکر مي کردند که خورشيد به دور زمين مي چرخد و هيئت پيچيده بطلميوسي نيز بر همين اساس پايه گذاري شده بود که زمين، مرکز جهان است.[7] اين نظريه کره زمين را ساکن و مرکز کليه کرات مي پنداشت.[8] هيئت بطلميوسي هفده قرن بر فکر بشر حکومت کرد و پس از آن کپرنيک (1544م) هيئت جديد (هيئت کپرنيکي) را ارائه داد که بر اساس آن زمين به دور خورشيد مي چرخيد؛ ولي شکل چرخش را دايره اي مي دانست که پس ازآن کپلر (1650م) شکل بيضوي گردش زمين به دور خورشيد را کشف کرد. سپس عقيده اين دو نفر توسط گاليله ايتاليايي مدلل گرديد[9] و از آن پس نظام منظومه شمسي به صورت نوين پايه گذاري شد که سيارات به دور خورشيد مي چرخد (عطارد ـ زهره ـ زمين ـ مريخ ـ مشتري ـ زحل ـ اورانوس ـ نپتون ـ پلوتون).
ولي هنوز عقيده اخترشناسان (حتي کپرنيک، کپلر و گاليله) بر آن بود که خورشيد ثابت ايستاده است.[10] حتي در ادعانامه اي که عليه گاليله در دادگاه خوانده شد، او را به اعتقاد به سکون خورشيد (برخلاف گفته کتاب مقدس که خورشيد را که متحرک مي دانست)[11] متهم کردند و او حاضر نشد حرکت خورشيد را بپذيرد.[12]
در اعصار جديد روشن شد که خورشيد داراي چند حرکت است:
اول: حرکت وضعي که هر 5/25 روز يک بار به دور خود مي چرخد.
دوم: حرکت انتقالي از جنوب آسمان به سوي شمال آن که هر ثانيه 5/19 کيلومتر همراه با منظومه شمسي حرکت مي کند.
سوم: حرکتي انتقالي که با سرعت 225 کيلومتر در ثانيه به دور مرکز کهکشان مي گردد؛ که در اين حرکت نيز منظومه شمسي را به همراه خود مي برد.[13]
البته براي خورشيد حرکت هاي ديگري نيز گفته شده که پرداختن به آن بحث ديگري است.
در مورد اين روايت و آيات مربوط به حرکت خورشيد چند نکته بيان مي شود:
1. مقصود امام صادق ـ عليه السلام ـ و ظاهر برخي آيات مثل آيه 40 سوره يس حرکت ظاهري خورشيد است.
توضيح: هر چند مي دانيم و با ادله علمي و عکس برداري هاي خارج از جو زمين به اثبات رسيده که زمين به دور خورشيد در حرکت است و جالب اين است که قرآن کريم هم در همان زمان که نظر حاکم بر جامعه علمي دنيا نظريه ثابت بودن و تخت بودن زمين بود با اعجاز علمي به حرکت زمين و کروي بودن آن اشاره مي کند، اما با همه اين اوصاف آنچه که چشم انسان (با خطاي حس) آن را درک مي کند حرکت خورشيد است و به همين جهت در تعبيرات عادي و روز مره خود حرکت را به خورشيد نسبت مي دهيم؛ مثلا مي گوئيم خورشيد بالاي سرمان رسيد يا از مشرق طلوع مي کند و به طرف مغرب حرکت مي کند و غروب مي کند و يا اينکه در تابستان عمود مي تابد و در زمستان مايل است و... و اتفاقا در ساير علوم نيز اينگونه تعابير مرسوم است، مثلا در علم فيزيک با اينکه ثابت شده است که اشياء در خارج واقعا رنگ ندارند، بلکه متناسب با بازتاب خاص نور به چشم ما رنگي به نظر مي رسند ولي از آنجائي که در سخن گفتن و گفتارهاي عادي نمي توان اينگونه بيان کرد ما رنگ ها را به خود اشياء نسبت مي دهيم و لذا مانعي ندارد خداوند متعال و امام معصوم ـ عليه السلام ـ در جائي که سخن از ديدن طبيعت و عبرت آموزي از همين اشياء محسوس اطراف ما است به زبان عادي خود مردم سخن گويند.
و اتفاقا شاهد همين مطلب در کلام امام صادق ـ عليه السلام ـ هم هست. آنجائي که حضرت خطاب به مفضل مي فرمايد:«... الا تري ان السنه...» يعني آيا اينگونه نمي بيني که ... و در ادامه فرمود: «... وَ بِهَا يَحْسُبُ النَّاسُ الْأَعْمَارَ وَ الْأَوْقَاتَ الْمُوَقَّتَةَ...»؛ يعني مردم با ديدن همين حرکت منظم خورشيد کارهاي خود را تنظيم مي کنند و عمرها و ساير معاملات و تجارت هايشان را تنظيم مي کنند. اين گونه تعبير کردن حاکي از اين است که امام طبق همان شيوه مورد فهم مخاطب سخن مي گويد.
صاحب تفسير نمونه نيز در تفسير آيه «کلُّ فِي فَلَک يَسْبَحُونَ[14]» همين احتمال را مي دهد که مقصود همين حرکت خورشيد بر حسب حس ما يا حرکت ظاهري (کاذب و خطاي ديد) باشد و آن احتمال را در کنار احتمالات ديگر مي آورد.[15]
2. نکته اي که نبايد از آن غافل بود اين است که نسبت دادن حرکت و طلوع و غروب به خورشيد به معني ثابت بودن زمين نيست، و لذا نميتوان از اين کلام امام صادق ـ عليه السلام ـ چنين برداشتي کردن و به حضرت چنين نسبتي داد.
3. کتاب توحيد مفضل خود يک سند و دليل روشن بر اعجاز و عصمت امام صادق ـ عليه السلام ـ مي باشد؛ زيرا فرازهاي شگفت انگيز اين روايت حاکي از آن است که در آن برهه از زمان که شناخت و معرفت بشري چون کودکي خردسال هنوز قامت ايستادن نداشت حضرت با علم الهي به فلسفه و اسرار آفرينش کاملا احاطه داشته و در القاي اين درس ها به صورت فيلسوفي الهي، دانشمندي کلامي، پزشکي حاذق، تحليلگري شيميدان، تشريح کننده اي متخصص، کارشناس کشاورزي و درختکاري و به يک کلام، «عالم و آگاه از همه پديده هاي ميان آسمان و زمين» جلوه گر شده است. براستي چه اعجازي از اين بالاتر؟! ناگفته نماند، که درک اعجاز در اين کلمات به تدبر و انديشه زياد نياز ندارد.[16] در هر حال سرتاسر کتاب اعجاز است و شگفتي. و تنها بايد در آن انديشيد و به احاطه علمي حضرت باور پيدا کرد.
[1]. توحيد مفضل، ترجمه علامه مجلسي، ص162 با اندکي تلخيص.
[2]. توحيد المفضل، ص130.
[3]. يس / 37 و 38.
[4]. يس / 40.
[5]. رعد / 2.
[6]. حرکت روزانه خورشيد از مشرق به مغرب، در حقيقت، کاذب است و حقيقي نيست، چون در اثر حرکت زمين از مغرب به مشرق براي انسان خطاي ديد حاصل مي شود و گمان مي کند که خورشيد حرکت مي کند.
[7]. در تاريخ حکماء آمده است که چند دانشمند يوناني به نام بطلميوس خوانده مي شدند که عبارت اند از: بطلميوس غريب، بطلميوس دلس و بطلميوس قلوذي که اين سومي همان است که هيئت بطلميوسي به نام اوست و 140 سال قبل از ميلاد مي زيسته است. ر. ک: اسلام و هيئت، گفتار سوم (کج) و ص5.
[8]. سيد هبة الدين شيرازي، همان، ص5ـ7.
[9]. همان، ص9ـ10.
[10]. همان، ص179. ايشان پس از نقل کلام کپرنيک در اين که خورشيد را مرکز و ساکن مي داند توجيه مي کند که او خورشيد را نسبت به زمين (داخل منظومه شمسي) ساکن مي دانست نه نسبت به خارج.
[11]. کتاب مقدس، مزامير، زبور داود، مزمور 19، آيه 5: و (خورشيد) مثل پهلوان از دويدن در ميدان شادي مي کند.
[12]. ر.ک: آرتور کوستلر، خوابگردها، ترجمه منوچهر روحاني، ص59.
[13]. سيد هبة الدين شهرستاني، همان، ص180.
[14]. يس / 40.
[15]. ر.ک: مکارم شيرازي، ناصر، همان، ج18، ص386ـ389.
[16]. شگفتي هاي آفرينش، ترجمه توحيد مفضل، ص32.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 2 امرداد 01
- بازدید
- ۲۷۶
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.