آیا اعتقاد به علم قطعی ائمه ـ علیهم السلام ـ به حوادث قطعی غیر قابل تغییر، مستلزم جبر نیست؟
آیا اعتقاد به علم قطعی ائمه ـ علیهم السلام ـ به حوادث قطعی غیر قابل تغییر، مستلزم جبر نیست؟
پرسش
پاسخ
در مباحث ه «علم غیب امام ـ علیه السلام ـ در میدان عمل و تکلیف» بیان شد که علم موهبتی امام ـ علیه السلام ـ، علم است به آن چه در لوح محفوظ ثبت شده و آگاهی است از آن چه قضای حتمی خداوندی به آن تعلّق گرفته است، لذا قابل هیچ گونه تخلف نیست و تغیر نمی پذیرد و لازمه این مطلب آن است که هیچ گونه تکلیفی به متعلق این علم ـ از آن جهت که متعلق این گونه علم است و حتمي الوقوع می باشد ـ تعلق نمی گیرد و هم چنین قصد و طلبی از انسان با او ارتباط پیدا نمی کند.
در حقیقت علم به قضای حتمی، تأثیری در زندگی عملی انسان ندارد و تکلیف آور نیست. بنابر این ائمه ـ علیهم السلام ـ با وجود دارا بودن چنین علمی، به زندگی عادی خود ادامه داده و به علومی که از مجاری عادت و از شواهد و قرائن به دست می آید، عمل فرموده و برای رفع خطر واقعی که به آن علم دارند، هیچ اقدامی نمی کنند، چرا که می دانند قضای حتمی خداوند تغییر ناپذیر است و البته محقق خواهد شد.
حال بر اساس این مطالب، ممکن است کسی تصور کند که علم قطعی به حوادث قطعی غیر قابل تغییر، مستلزم جبر است. مثلاً اگر فرض شود که امام ـ علیه السلام ـ علم داشته است که فلان شخص در فلان وقت و فلان مکان، با شرایط معینی او را خواهد کشت و این حادثه به هیچ وجه قابل تغییر نیست، لازمه این فرض، این است که ترک قتل در اختیار قاتل نبوده، برای وی مقدور نمی باشد، یعنی قاتل مجبور به قتل باشد و با فرض مجبوریت برای شخص مجبور، تکلیفی نیست!
«این سوال که عمدتاً طرفداران علم تفصیلی امام ـ علیه السلام ـ به تمام حوادث و جزئیات عالم، با آن رو به رو هستند، در غالب مسایل ممکن است مطرح شود و ما از باب نمونه آن را درباره مسأله شهادت امام ـ علیه السلام ـ و اجبار قاتل به کشتن امام بیان نمودیم.»
این سوال، در واقع تصوّری است بی پایه، زیرا:
اولاً: این اشکال در حقیقت، اشکال است به عمومیت تعلق قضای الهی به افعال اختیاری انسان[1] و طبق این اشکال، طایفه معتزله از سنّی ها می گویند؛ تقدیر خداوند نمی تواند به فعل اختیاری انسان متعلّق شود و انسان مستقلاً آفریدگار فعل خودش می باشد و در نتیجه انسان خالق افعال خود است و خدا خالق بقیه اشیا.[2]
در حالی که به نصّ صریح قرآن کریم و اخبار متواتره پیغمبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ و ائمه هدی ـ علیهم السلام ـ همه موجودات و حوادث جهان، بدون استثنا متعلق قضا و قدر خداوندی ـ عزّ اسمه ـ است.[3]
از راه بحث عقلی نیز مطلب روشن است. آن چه به طور اجمال در این باره می توان گفت این است که در جهان هستی که آفرینش خداست، چیزی جز با مشیت و اذن خداوندی به وجود نمی آید و مشیت خداوندی به افعال اختیاری انسان از راه اراده و اختیار تعلق گرفته است. مثلاً خداوند خواسته که انسان فلان فعل اختیاری را از راه اراده و اختیار انجام دهد و البته بدیهی است که فعل با این وصف لازم التحقق خواهد بود و با این همه اختیاری است؛ زیرا اگر اختیاری نباشد، اراده خداوندی از مرادش تخلّف می کند.[4] آیه اي از قرآن کریم، به وضوح این حقیقت را باز گو می کند:
«وَمَا تَشَاؤُونَ إِلَّا أَن يَشَاء اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ[5]»؛ «شما خواستار چیزی نمی باشید، مگر آن چه را که خداوند پروردگار جهانیان بخواهد».
ثانیاً: با صرف نظر از تعلق قضا و قدر به فعل اختیاری انسان، به نص صریح کتاب و سنت متواتره، خداوند لوح محفوظی خلق فرموده که همه حوادث گذشته و آینده جهان را در آن ثبت کرده و هیچ گونه تغییری در آن راه ندارد و خود نیز به آن چه در آن است عالم است.
آیا خنده دار نیست بگوییم که ثبت حوادث غیر قابل تغییر در لوح محفوظ و علم قبلی خداوند به آن ها، افعال انسان را جبری نمی کند، امّا اگر امام ـ علیه السلام ـ به برخی از آن ها یا به همه آن ها، علم داشته باشد، افعال اختیاری انسان و من جمله فعل قاتل امام ـ علیه السلام ـ جبر می شود؟![6]
بدین ترتیب، علت بی پایه و بی اساس بودن سوال فوق مشخص شده و مبرهن گشت که علم موهبتی و دانش قطعی امام ـ علیه السلام ـ به حوادث قطعی غیر قابل تغییر، مستلزم جبر نمی باشد.
[1] . نک: طباطبایی، محمد حسین، بحثی کوتاه درباره علم امام ـ علیه السلام ـ، مجله نور علم، ش 1، مسلسل 49، 1371، ص 23.
[2] . نک: جار الله، زهدی حسن، المعتزله، منشورات النادی العربی، قاهره، 1366، ص 66 ـ 75.
[3] . نک: اصول کافی، ج 1، باب الجبر و القدر...، و باب المشیه و الاراده.
[4] . نک: سبحانی، جعفر، الالهیات، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه، 1413ق، چاپ چهارم، ج 2، ص 253 ـ 363.
[5] . تکویر / 29.
[6] . نک: بحثی کوتاه درباره علم امام ـ علیه السلام ـ .
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 2 امرداد 01
- بازدید
- ۶۷
آیا اعتقاد به علم قطعی ائمه ـ علیهم السلام ـ به حوادث قطعی غیر قابل تغییر، مستلزم جبر نیست؟
- نشان کردن
پرسش
آیا اعتقاد به علم قطعی ائمه ـ علیهم السلام ـ به حوادث قطعی غیر قابل تغییر، مستلزم جبر نیست؟
پاسخ
در مباحث ه «علم غیب امام ـ علیه السلام ـ در میدان عمل و تکلیف» بیان شد که علم موهبتی امام ـ علیه السلام ـ، علم است به آن چه در لوح محفوظ ثبت شده و آگاهی است از آن چه قضای حتمی خداوندی به آن تعلّق گرفته است، لذا قابل هیچ گونه تخلف نیست و تغیر نمی پذیرد و لازمه این مطلب آن است که هیچ گونه تکلیفی به متعلق این علم ـ از آن جهت که متعلق این گونه علم است و حتمي الوقوع می باشد ـ تعلق نمی گیرد و هم چنین قصد و طلبی از انسان با او ارتباط پیدا نمی کند.
در حقیقت علم به قضای حتمی، تأثیری در زندگی عملی انسان ندارد و تکلیف آور نیست. بنابر این ائمه ـ علیهم السلام ـ با وجود دارا بودن چنین علمی، به زندگی عادی خود ادامه داده و به علومی که از مجاری عادت و از شواهد و قرائن به دست می آید، عمل فرموده و برای رفع خطر واقعی که به آن علم دارند، هیچ اقدامی نمی کنند، چرا که می دانند قضای حتمی خداوند تغییر ناپذیر است و البته محقق خواهد شد.
حال بر اساس این مطالب، ممکن است کسی تصور کند که علم قطعی به حوادث قطعی غیر قابل تغییر، مستلزم جبر است. مثلاً اگر فرض شود که امام ـ علیه السلام ـ علم داشته است که فلان شخص در فلان وقت و فلان مکان، با شرایط معینی او را خواهد کشت و این حادثه به هیچ وجه قابل تغییر نیست، لازمه این فرض، این است که ترک قتل در اختیار قاتل نبوده، برای وی مقدور نمی باشد، یعنی قاتل مجبور به قتل باشد و با فرض مجبوریت برای شخص مجبور، تکلیفی نیست!
«این سوال که عمدتاً طرفداران علم تفصیلی امام ـ علیه السلام ـ به تمام حوادث و جزئیات عالم، با آن رو به رو هستند، در غالب مسایل ممکن است مطرح شود و ما از باب نمونه آن را درباره مسأله شهادت امام ـ علیه السلام ـ و اجبار قاتل به کشتن امام بیان نمودیم.»
این سوال، در واقع تصوّری است بی پایه، زیرا:
اولاً: این اشکال در حقیقت، اشکال است به عمومیت تعلق قضای الهی به افعال اختیاری انسان[1] و طبق این اشکال، طایفه معتزله از سنّی ها می گویند؛ تقدیر خداوند نمی تواند به فعل اختیاری انسان متعلّق شود و انسان مستقلاً آفریدگار فعل خودش می باشد و در نتیجه انسان خالق افعال خود است و خدا خالق بقیه اشیا.[2]
در حالی که به نصّ صریح قرآن کریم و اخبار متواتره پیغمبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ و ائمه هدی ـ علیهم السلام ـ همه موجودات و حوادث جهان، بدون استثنا متعلق قضا و قدر خداوندی ـ عزّ اسمه ـ است.[3]
از راه بحث عقلی نیز مطلب روشن است. آن چه به طور اجمال در این باره می توان گفت این است که در جهان هستی که آفرینش خداست، چیزی جز با مشیت و اذن خداوندی به وجود نمی آید و مشیت خداوندی به افعال اختیاری انسان از راه اراده و اختیار تعلق گرفته است. مثلاً خداوند خواسته که انسان فلان فعل اختیاری را از راه اراده و اختیار انجام دهد و البته بدیهی است که فعل با این وصف لازم التحقق خواهد بود و با این همه اختیاری است؛ زیرا اگر اختیاری نباشد، اراده خداوندی از مرادش تخلّف می کند.[4] آیه اي از قرآن کریم، به وضوح این حقیقت را باز گو می کند:
«وَمَا تَشَاؤُونَ إِلَّا أَن يَشَاء اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ[5]»؛ «شما خواستار چیزی نمی باشید، مگر آن چه را که خداوند پروردگار جهانیان بخواهد».
ثانیاً: با صرف نظر از تعلق قضا و قدر به فعل اختیاری انسان، به نص صریح کتاب و سنت متواتره، خداوند لوح محفوظی خلق فرموده که همه حوادث گذشته و آینده جهان را در آن ثبت کرده و هیچ گونه تغییری در آن راه ندارد و خود نیز به آن چه در آن است عالم است.
آیا خنده دار نیست بگوییم که ثبت حوادث غیر قابل تغییر در لوح محفوظ و علم قبلی خداوند به آن ها، افعال انسان را جبری نمی کند، امّا اگر امام ـ علیه السلام ـ به برخی از آن ها یا به همه آن ها، علم داشته باشد، افعال اختیاری انسان و من جمله فعل قاتل امام ـ علیه السلام ـ جبر می شود؟![6]
بدین ترتیب، علت بی پایه و بی اساس بودن سوال فوق مشخص شده و مبرهن گشت که علم موهبتی و دانش قطعی امام ـ علیه السلام ـ به حوادث قطعی غیر قابل تغییر، مستلزم جبر نمی باشد.
[1] . نک: طباطبایی، محمد حسین، بحثی کوتاه درباره علم امام ـ علیه السلام ـ، مجله نور علم، ش 1، مسلسل 49، 1371، ص 23.
[2] . نک: جار الله، زهدی حسن، المعتزله، منشورات النادی العربی، قاهره، 1366، ص 66 ـ 75.
[3] . نک: اصول کافی، ج 1، باب الجبر و القدر...، و باب المشیه و الاراده.
[4] . نک: سبحانی، جعفر، الالهیات، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه، 1413ق، چاپ چهارم، ج 2، ص 253 ـ 363.
[5] . تکویر / 29.
[6] . نک: بحثی کوتاه درباره علم امام ـ علیه السلام ـ .
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 2 امرداد 01
- بازدید
- ۶۷
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.