دو آيه در قرآن وجود دارد که در ظاهر باهم ناسازگاه به نظر میرسد یکی «آيه تطهير» و دیگری آیه «انا بشر مثلکم»، چگونه میتوان این ناسازگاری را برطرف کرد که از یک سو پيامبر و ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ هم از رجس ظاهري وباطني به دور باشند و از سوی دیگر هم انساني مثل ما باشند؟
دو آيه در قرآن وجود دارد که در ظاهر باهم ناسازگاه به نظر میرسد یکی «آيه تطهير» و دیگری آیه «انا بشر مثلکم».
پرسش
پاسخ
براي روشن شدن پاسخ سؤال ابتدا لازم است مطلبي را توضيح دهيم و آن اين که طبق آيه قرآن انسان داراي دو جنبه مادي و معنوي است که همان جسم و روح مي باشند؛ قرآن در اين باره مي فرمايند:
«ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَکسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَک اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ[1]»؛ «(ما انسان را از گِل آفريديم، پس آنگاه او را نطفه گردانيديم و در جاي استوار قرار داديم)، آنگاه نطفه را علقه و علقه را گوشت پاره و باز آن گوشت را استخوان و سپس بر استخوان ها گوشت پوشانيديم، پس از آن خلقي ديگر انشاء نموديم (ايجاد کرديم) آفرين بر قدرت کامل بهترين آفريننده».
طبق تفسير آيه، عبارت «...أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...» اشاره به خلقت جديدي غير از موارد ياد شده دارد که همان روح و جنبه انساني و معنوي، انسان است.[2]
لذا همه انسان هاي خلق شده، يک جسم و کالبدي دارند با يک سري نيازهاي مشترک مثل خوردن، آشاميدن، خوابيدن و... و يک روح که شالوده انسان را تشکيل مي دهد و مربوط به بعد معنوي و اخلاقي انسان است و جدا کننده انسان از ساير حيوانات.
در جنبه جسميت و مادي، همه انسان ها مشترکند، چرا که همه به يک صورت خلق شده اند و همگي داراي گوشت و پوست و استخوان و... مي باشند، و سير تکاملي همه انسان ها از حيث جسم، نيز به يک شکل بوده است، يعني همه انسان ها ابتدا نطفه بوده اند و سپس تبديل به جنين شده و سپس به صورت طفلي کامل از شکم مادر خارج مي شوند.
امّا جنبه روحي و معنوي انسان ها بسيار با هم متفاوت است و شايد بتوان گفت: نمي توان هيچ دو انساني پيدا کرد که از لحاظ روحي و معنوي مانند هم باشند، و حتي بعضي از انسان ها به تصريح قرآن اصلا از دايره انسانيت خارج و هم رديف حيوانات ديگر گرديده، بلکه از آن حيوانات نيز پست تر مي باشند.قرآن مي فرمايد: «...أُوْلَئِک کالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ... [3]»؛ آنان مانند چهار پايانند بلکه پايين تر و پستتر از آنها هستند ».
لذا مي توان نتيجه گرفت آنچه ميان تمام انسان ها مشترک است تنها جنبه جسماني و مادي آنهاست و جنبه روحاني آنها بسيار متفاوت است، و خوب و بد انسان ها نيز به همان جنبه معنوي و روحاني آنها بر مي گردد.
حال با توجه به مطالب بالا بايد گفت: آيه آخر سوره کهف که مي فرمايد: «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکمْ يُوحَي إِلَيَّ... [4]»؛ «بگو من بشري مثل شما هستم که به من وحي مي رسد. »، ناظر به جنبه جسماني پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است. به همین جهت از آن تعبير به «بشر» شده است نه «انسان»، چرا که انسان بيشتر ناظر به جنبه روحاني است. به اين معنا که من نيز جسمي مانند شما دارم، مانند شما به خواب و خوراک و پوشاک و مسکن و... احتياج دارم، و در اين موارد و احتياجات جسمي با شما تفاوتي ندارم، و مانند ملائکه و يا حتي ممکن است کسي برتر از اين ها، مقام خدايي براي پيامبران قائل باشد، که اين آيه نفي همه آنهاست؛ زيرا از آنجايي که مسأله نبوت، در طول تاريخ با انواع غلوها و مبالغه ها همراه بوده است، اين آيه بيان مي کند من بشري مثل شما هستم، لذا قرآن با اين تعبير قلم سرخي کشيد بر تمامي امتيازات پنداري و واهي شرک آلودي که پيامبران را از مرحله بشريت به مرحله الوهيت بالا مي برد.[5] در نتيجه آيه نفي اين نسبت به پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است که کسي توهم نکند او مانند ما انسان ها نيست، لذا نمي توان او را الگويي براي خويش قرار داد.
امّا در موردي آيه تطهير که مي فرمايد: «...إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنکمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَکمْ تَطْهِيرًا[6]» «همانا خداوند چنين مي خواهد که هر گونه رجس و پليدي را از شما خانواده نبوت ببرد و شما را از هر گونه عيبی پاک و منزه گرداند». بايد گفت، براي روشن شدن معناي آيه، لازم است ابتدا معناي «رجس» تبيين شود، «رجس» از لحاظ لغت معناي عامي دارد و به معناي «شي پليد» است و هم پليدي از نظر طبع مردم را شامل مي گردد و هم پليدي از نظر عقل و هم پليدي از نظر شرع را؛[7] لذا هم پليدي ظاهري، يعني آنچه مورد تنفر طبع مردم است را شامل مي گردد، و هم پليدي باطني که اعتقاد باطل و عمل بد و مخالف رضاي الهي باشد.
حال بايد دقت شود که آيا از کلمه «رجس» در آیه معناي اعم از پليدي ظاهري و معنوي را اراده شده است؟ يا خير، تنها جنبه معنوي آن اراده شده است؟ به نظر مي رسد که آيه تنها رجس معنوي را بيان مي کند و از رجس ظاهري به قرينه آيات ديگر انصراف داشته باشد، چرا که قرآن کتاب واحدي است و بعضي از آن بعض ديگر را تفسير مي کند و بايد همه آيات را با هم در نظر گرفت.
حال با توجه به آيه اي که گذشت و اين که از لحاظ جسماني، پيامبر مانند ساير انسان هاست و نيازهاي جسماني داشته است و قرائن تاريخي که در دست است مثلا در جنگ احد ديده شد که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ زخمي شد و خون ريزي داشتند و دندان مبارکشان شکست و... مي توان گفت؛ اين معنا در آيه اراده نشده است و تنها «رجس» معنوي را بيان مي کند.
علامه طباطبايي در تفسير خود نيز همين معنا را پسنديده و بيان مي کند: «به هر حال رجس به معناي تعلق قلب است به اعتقادي باطل و يا عملي بد و مخالف شريعت و «اذهاب رجس» به معناي از بين بردن تمام حالت هاي خبيثه موجود در نفس آدمي که انسان را به سوي اعتقاد باطل و يا عمل زشت سوق مي دهد و منطبق بر عصمت است».[8] هم چنين زمخشري در تفسير خود مي نويسد: «رجس» استعاره از «ذنب» به معناي گناه است» و آيه را اين چنين معنا مي کند: «آنچه را که خداوند از آنها کراهت داشته و نهي کرده است را از آنها برداشته است».[9]
در نتيجه: با توجه به مطالب بيان شده مي توان نتيجه گرفت: اصلا تعارضي بين اين دو آيه وجود ندارد، چرا که آيه آخر سوره کهف مربوط به جنبه جسميت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است که مانند ساير انسان هاست و نيازها و احتياجاتي دارد، و آيه تطهير ناظر به جنبه روحاني و انساني پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و دال بر عصمت ايشان است که ايشان از هر گونه آلودگي معنوي و پيروي هواي نفس مبرّا هستند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ عقايد استدلالي، علي رباني گلپايگاني.
2ـ امامت و ولايت در قرآن، آيت الله مکارم شيرازي.
3ـ نبوت در قرآن، آيت الله مکارم شيرازي.
[1]. مؤمنون / 14.
[2]. قرائتي، محسن، تفسير نور، سازمان چاپ و انتشارات وزارت و فرهنگ ارشاد اسلامي، مرکز درس هايي از قرآن، چاپ ششم، 1383ش، ج8، ص87.
[3]. اعراف / 179.
[4]. کهف / 110.
[5]. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، دارالکتب الاسلاميه، چاپ 29، 1387ش، ج2، ص622.
[6]. احزاب / 33.
[7]. راغب اصفهاني، مفردات الفاظ قرآن، ناشر، طليعه نور، چاپ دوم، 1427ق، ص342
[8]. طباطبائي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، بيروت، لبنان، موسسه الأعلمي للمطبوعات، 1417ق، ج16، ص318.
[9]. ابي القاسم محمود بن عمر الزمخشري الخوارزمي، الکشاف، بيروت، لبنان، دارالاحياء التراث العربي، 1421ق، ج3، ص546.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 2 امرداد 01
- بازدید
- ۶۵
دو آيه در قرآن وجود دارد که در ظاهر باهم ناسازگاه به نظر میرسد یکی «آيه تطهير» و دیگری آیه «انا بشر مثلکم».
- نشان کردن
پرسش
دو آيه در قرآن وجود دارد که در ظاهر باهم ناسازگاه به نظر میرسد یکی «آيه تطهير» و دیگری آیه «انا بشر مثلکم»، چگونه میتوان این ناسازگاری را برطرف کرد که از یک سو پيامبر و ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ هم از رجس ظاهري وباطني به دور باشند و از سوی دیگر هم انساني مثل ما باشند؟
پاسخ
براي روشن شدن پاسخ سؤال ابتدا لازم است مطلبي را توضيح دهيم و آن اين که طبق آيه قرآن انسان داراي دو جنبه مادي و معنوي است که همان جسم و روح مي باشند؛ قرآن در اين باره مي فرمايند:
«ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَکسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَک اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ[1]»؛ «(ما انسان را از گِل آفريديم، پس آنگاه او را نطفه گردانيديم و در جاي استوار قرار داديم)، آنگاه نطفه را علقه و علقه را گوشت پاره و باز آن گوشت را استخوان و سپس بر استخوان ها گوشت پوشانيديم، پس از آن خلقي ديگر انشاء نموديم (ايجاد کرديم) آفرين بر قدرت کامل بهترين آفريننده».
طبق تفسير آيه، عبارت «...أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...» اشاره به خلقت جديدي غير از موارد ياد شده دارد که همان روح و جنبه انساني و معنوي، انسان است.[2]
لذا همه انسان هاي خلق شده، يک جسم و کالبدي دارند با يک سري نيازهاي مشترک مثل خوردن، آشاميدن، خوابيدن و... و يک روح که شالوده انسان را تشکيل مي دهد و مربوط به بعد معنوي و اخلاقي انسان است و جدا کننده انسان از ساير حيوانات.
در جنبه جسميت و مادي، همه انسان ها مشترکند، چرا که همه به يک صورت خلق شده اند و همگي داراي گوشت و پوست و استخوان و... مي باشند، و سير تکاملي همه انسان ها از حيث جسم، نيز به يک شکل بوده است، يعني همه انسان ها ابتدا نطفه بوده اند و سپس تبديل به جنين شده و سپس به صورت طفلي کامل از شکم مادر خارج مي شوند.
امّا جنبه روحي و معنوي انسان ها بسيار با هم متفاوت است و شايد بتوان گفت: نمي توان هيچ دو انساني پيدا کرد که از لحاظ روحي و معنوي مانند هم باشند، و حتي بعضي از انسان ها به تصريح قرآن اصلا از دايره انسانيت خارج و هم رديف حيوانات ديگر گرديده، بلکه از آن حيوانات نيز پست تر مي باشند.قرآن مي فرمايد: «...أُوْلَئِک کالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ... [3]»؛ آنان مانند چهار پايانند بلکه پايين تر و پستتر از آنها هستند ».
لذا مي توان نتيجه گرفت آنچه ميان تمام انسان ها مشترک است تنها جنبه جسماني و مادي آنهاست و جنبه روحاني آنها بسيار متفاوت است، و خوب و بد انسان ها نيز به همان جنبه معنوي و روحاني آنها بر مي گردد.
حال با توجه به مطالب بالا بايد گفت: آيه آخر سوره کهف که مي فرمايد: «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکمْ يُوحَي إِلَيَّ... [4]»؛ «بگو من بشري مثل شما هستم که به من وحي مي رسد. »، ناظر به جنبه جسماني پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است. به همین جهت از آن تعبير به «بشر» شده است نه «انسان»، چرا که انسان بيشتر ناظر به جنبه روحاني است. به اين معنا که من نيز جسمي مانند شما دارم، مانند شما به خواب و خوراک و پوشاک و مسکن و... احتياج دارم، و در اين موارد و احتياجات جسمي با شما تفاوتي ندارم، و مانند ملائکه و يا حتي ممکن است کسي برتر از اين ها، مقام خدايي براي پيامبران قائل باشد، که اين آيه نفي همه آنهاست؛ زيرا از آنجايي که مسأله نبوت، در طول تاريخ با انواع غلوها و مبالغه ها همراه بوده است، اين آيه بيان مي کند من بشري مثل شما هستم، لذا قرآن با اين تعبير قلم سرخي کشيد بر تمامي امتيازات پنداري و واهي شرک آلودي که پيامبران را از مرحله بشريت به مرحله الوهيت بالا مي برد.[5] در نتيجه آيه نفي اين نسبت به پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است که کسي توهم نکند او مانند ما انسان ها نيست، لذا نمي توان او را الگويي براي خويش قرار داد.
امّا در موردي آيه تطهير که مي فرمايد: «...إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنکمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَکمْ تَطْهِيرًا[6]» «همانا خداوند چنين مي خواهد که هر گونه رجس و پليدي را از شما خانواده نبوت ببرد و شما را از هر گونه عيبی پاک و منزه گرداند». بايد گفت، براي روشن شدن معناي آيه، لازم است ابتدا معناي «رجس» تبيين شود، «رجس» از لحاظ لغت معناي عامي دارد و به معناي «شي پليد» است و هم پليدي از نظر طبع مردم را شامل مي گردد و هم پليدي از نظر عقل و هم پليدي از نظر شرع را؛[7] لذا هم پليدي ظاهري، يعني آنچه مورد تنفر طبع مردم است را شامل مي گردد، و هم پليدي باطني که اعتقاد باطل و عمل بد و مخالف رضاي الهي باشد.
حال بايد دقت شود که آيا از کلمه «رجس» در آیه معناي اعم از پليدي ظاهري و معنوي را اراده شده است؟ يا خير، تنها جنبه معنوي آن اراده شده است؟ به نظر مي رسد که آيه تنها رجس معنوي را بيان مي کند و از رجس ظاهري به قرينه آيات ديگر انصراف داشته باشد، چرا که قرآن کتاب واحدي است و بعضي از آن بعض ديگر را تفسير مي کند و بايد همه آيات را با هم در نظر گرفت.
حال با توجه به آيه اي که گذشت و اين که از لحاظ جسماني، پيامبر مانند ساير انسان هاست و نيازهاي جسماني داشته است و قرائن تاريخي که در دست است مثلا در جنگ احد ديده شد که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ زخمي شد و خون ريزي داشتند و دندان مبارکشان شکست و... مي توان گفت؛ اين معنا در آيه اراده نشده است و تنها «رجس» معنوي را بيان مي کند.
علامه طباطبايي در تفسير خود نيز همين معنا را پسنديده و بيان مي کند: «به هر حال رجس به معناي تعلق قلب است به اعتقادي باطل و يا عملي بد و مخالف شريعت و «اذهاب رجس» به معناي از بين بردن تمام حالت هاي خبيثه موجود در نفس آدمي که انسان را به سوي اعتقاد باطل و يا عمل زشت سوق مي دهد و منطبق بر عصمت است».[8] هم چنين زمخشري در تفسير خود مي نويسد: «رجس» استعاره از «ذنب» به معناي گناه است» و آيه را اين چنين معنا مي کند: «آنچه را که خداوند از آنها کراهت داشته و نهي کرده است را از آنها برداشته است».[9]
در نتيجه: با توجه به مطالب بيان شده مي توان نتيجه گرفت: اصلا تعارضي بين اين دو آيه وجود ندارد، چرا که آيه آخر سوره کهف مربوط به جنبه جسميت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است که مانند ساير انسان هاست و نيازها و احتياجاتي دارد، و آيه تطهير ناظر به جنبه روحاني و انساني پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و دال بر عصمت ايشان است که ايشان از هر گونه آلودگي معنوي و پيروي هواي نفس مبرّا هستند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ عقايد استدلالي، علي رباني گلپايگاني.
2ـ امامت و ولايت در قرآن، آيت الله مکارم شيرازي.
3ـ نبوت در قرآن، آيت الله مکارم شيرازي.
[1]. مؤمنون / 14.
[2]. قرائتي، محسن، تفسير نور، سازمان چاپ و انتشارات وزارت و فرهنگ ارشاد اسلامي، مرکز درس هايي از قرآن، چاپ ششم، 1383ش، ج8، ص87.
[3]. اعراف / 179.
[4]. کهف / 110.
[5]. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، دارالکتب الاسلاميه، چاپ 29، 1387ش، ج2، ص622.
[6]. احزاب / 33.
[7]. راغب اصفهاني، مفردات الفاظ قرآن، ناشر، طليعه نور، چاپ دوم، 1427ق، ص342
[8]. طباطبائي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، بيروت، لبنان، موسسه الأعلمي للمطبوعات، 1417ق، ج16، ص318.
[9]. ابي القاسم محمود بن عمر الزمخشري الخوارزمي، الکشاف، بيروت، لبنان، دارالاحياء التراث العربي، 1421ق، ج3، ص546.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 2 امرداد 01
- بازدید
- ۶۵
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.