چگونه شيعه معتقد است افراد مرده مي توانند براي ما زنده ها نزد خداوند شفاعت کنند.

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

با توجه به اینکه در آيه 117 سوره مائده حضرت عيسي به خداوند مي گويد «بعد از اينکه من را گرفتي تو خود نگهبان و شاهد اعمال امت من بودي» که مفاد آن این است که از شخص مرده براي زنده کاري ساخته نيست،چگونه شيعه معتقد است افراد مرده مي توانند براي ما زنده ها نزد خداوند شفاعت کنند. با اينکه خداوند در آيه 50 و 70 سوره انعام و چند آيه ديگر گفته است براي گناهکاران در قيامت هيچ کس نمي تواند شفاعت کند. دلیل قرآنی شیعه را بر این مدعای خویش بیان کنید؟ چگونه شيعه از امامان دوازده گانه که حضور ندارند، انتظار شفاعت دارد؟ آيا برخلاف کلام خدا کسي مي تواند کاري کند؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

پيش از آنکه به شفاعت در قرآن و آيات قرآني پرداخته شود، لازم است در ضمن تبيين نکاتي، يک نگاه گذرا و اجمالي به معناي شفاعت و اقسام آن انداخته شود:

الف) تعريف شفاعت

شفاعت در لغت به معناي وساطت و ميانجي گري است. در گفتگوهاي روزمرّه، به وساطت و ميانجي گري شخص مورد اعتماد در نزد بزرگي به منظور عفو مجرمي يا برآوردن حاجت کسي  شفاعت گفته مي شود. اين معنا برآمده از ريشه لغوي اين کلمه است، زيرا شفاعت از ماده «شفع» به معناي زوج در قبال «وتر» به معناي فرد، گرفته شده است.[1] گويا شخصي که متوسل مي شود به شفيع، نيروي خود را به تنهائي براي رسيدن به مقصود کافي نمي بيند بدين جهت نيروي شفيع و ميانجي و واسطه را به آن ضميمه مي کند تا به مقصود برسد.

در اصطلاح « شفاعت» واسطه شدن يک مخلوق، ميان خداوند و مخلوق ديگر، در رساندن خير يا دفع شر خواه در دنيا و خواه در آخرت است.

ب) جايگاه شفاعت

1. در بينش توحيدي، خداوند متعال مبدأ هستي است و همه موجودات از او، وابسته به او و پرتو فيض الهي اند.

2. خداوند، عالم هستي را بر اساس «نظام اسباب و مسبّبات» بنيان نهاده است و تحقق هر پديده و پيدايش هر نوع اثري در اين عالم، از طريق سبب و علت خاصي صورت مي گيرد، يعني اراده حکيمانه او به تحقق امور، از طريق اسباب معين تعلّق گرفته است. امام صادق ـ عليه السلام ـ بر اساس روايتي فرموده است: « ابي الله ان يجري الامور الا باسباب، فجعل لکل شي سببا»[2] خداوند ابا دارد از اينکه امور را جز از طريق اسباب فراهم آورد، پس براي هر چيزي سببي قرار داده است.

در نتيجه عالم هستي که يک پارچه تجلي فيض و بخشش خداوند است، مجموعه به هم پيوسته از اسباب و مسبب ها است. خداوند فيض خود را، اعم از مادي و معنوي از طريق سبب ها و علت ها اعطا مي کند و اين اسباب و علل واسطه هاي فيض اوست. نقش اسباب و علل، وساطت در رسيدن فيض الهي به مخلوقات «شفاعت» است.

به تعبير ديگر «شفاعت» همان سبب بودن و تأثير گذاري اسباب بر طبق نظام حاکم بر عالم هستي است. در حقيقت در نگرش توحيدي، فيض الهي وقتي به اسباب و واسطه ها نسبت داده مي شود، «شفاعت» است. سبب بودن جميع علل و اسباب طبيعي (همچون: سوزندگي آتش، روشني و حرارت بخشيدن خورشيد، درخشندگي ماه) و نيز سببيّت و تأثير گذاري علل و اسباب معنوي (مانند سبب بودن توبه و استغفار براي آمرزش گناهان و نقش پيامبران و کتاب هاي آسماني و امامان معصوم در جهت هدايت انسان) همگي شفاعت ناميده مي شود. اين اسباب و علل طبيعي و معنوي، شفيعان و واسطه هاي فيض الهي اند.

ج) اقسام شفاعت

با توجه به تعريفي که ارائه شد، شفاعت داراي سه قسم است:

1. شفاعت تکويني: با عنايت به نگرش توحيدي، اسباب و علل در اصل وجود و نيز در علت بودن تأثيرگذاري شان، وابسته به «علة العلل» يعني خداي متعال و واسطه فيض او به مخلوقات اند.

اين وساطت «شفاعت تکويني» ناميده مي شود.

2. شفاعت رهبري: يکي از معارف مربوط به اصل معاد، انگاره «تجسّم اعمال» است. بر اساس آيات و روايات، همان گونه که باطن و حقيقت اعمال، افکار، اوصاف و اخلاق انسان به صورت حقيقتي عيني، در آخرت تجلّي مي کند. حقيقت روابط معنوي ميان انسان ها نيز در آخرت به صورت ملکوتي خود، مجسّم مي شود. وقتي شخصي سبب هدايت يا گمراهي انساني باشد اين رابطه رهبري و دنباله روي در روز رستاخيز، مجسّم شده و «رهبر» پيرو خود را به دنبال خويش وارد بهشت يا جهنم مي کند. قرآن کريم مي فرمايد: «يَوْمَ نَدْعُو کلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ[3]» روزي (رستاخيز) که هر گروهي را با رهبر و پيشواي شان فرا مي خوانيم. و در مورد فرعون مي فرمايد: «يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ[4]» روز قيامت، پيشاپيش پيروانش حرکت مي کند، پس آنان را وارد دوزخ مي کند.

مقصود از شفاعت رهبري، جلوه گري رابطه هدايت ميان امام و مأموم (رهبر و پيرو) است. امام همان گونه که در دنيا، واسطه هدايت پيرو خويش است، در آخرت نيز واسطه ورود پيرو خويش به بهشت مي شود و او را با خود به آنجا وارد مي کند.

3. شفاعت مغفرت: مغفرت و آمرزش نيز همانند هر رحمت و فيض ديگري، از طريق مجاري خاص و براساس نظام اسباب و مسبّبات به بندگان مي رسد، يعني خداوند اموري را به عنوان اسباب آمرزش و بخشش قرار داده است. با توجه به تعريف شفاعت، نقش اين اسباب ـ (واسطه ها و اسباب فيض مغفرت) شفاعت مغفرت ناميده مي شود. يکي از اسباب و وسائل که خداوند براي آمرزش قرار داده، درخواست اولياء الهي در آخرت است. يعني خدا آنان را واسطه در رسيدن فيض بخشش و مغفرت، به بندگاني خاص قرار داده است. بدين جهت اولياي الهي، همانند سائر اسباب و علل، «شفيعان» ناميده مي شوند و به نقش وساطت آنان در رسيدن فيض «مغفرت و بخشش الهي» به بندگان خاص «شفاعت» مي گويند. در حقيقت شفاعت اولياء الهي در آخرت، يکي از مصاديق «شفاعت مغفرت» است.

شهيد مطهري قدس سرّه مي گويد: «شفاعت» همان مغفرت الهي است که وقتي به خداوند نسبت داده مي شود، با نام «مغفرت» خوانده مي شود و هنگامي که به وسايط و مجاري رحمت (امامان معصوم و اولياء الهي) منسوب مي گردد، نام «شفاعت» به خود مي گيرد.[5] در حقيقت، خداوند اراده کرده است بندگان خود را از رحمت مغفرت خويش بهره مند سازد، لکن براي اعطاي آن، مانند سائر فيض هاي خويش، اسباب خاصي قرار داده و شرائطي قائل شده است. در واقع شفاعت، قانوني است که خداوند واضع آن است.

بر طبق اين قانون، اولياء الهي (انبياء و امامان معصوم) که از سوي خداوند به عنوان اسباب فيض مغفرت نصب شده اند، بر اساس شرايطي، براي عده خاصي از گنهکاران، درخواست مغفرت مي کنند، يعني آنان واسطه فيض مغفرت الهي اند.

امّا شفاعت در قرآن و آيات قرآني راجع به شفاعت که موجب سئوال و شبهه مورد نظر شده است:

اگر بخواهيم به نتيجه درست در مورد شفاعت از ديدگاه قرآن کريم برسيم، بايد مجموع آيات مربوط به آن را در نظر گرفته و بررسي نمائيم. استناد به برخي آيات مانند آنچه در سئوال به آن اشاره شده و ناديده گرفتن برخي ديگر، منجر به فهم نادرست و برداشت غير صحيح خواهد شد. به عنوان مثال آيا درست است با استناد به آيه: «اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنفُسَ حِينَ مَوْتِهَا[6]»؛ خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض مى‏كند» نقش ملک الموت (عزرائيل) را در قبض ارواح منکر بشويم و آيه شريفه: «قُلْ يَتَوَفَّاکم مَّلَک الْمَوْتِ الَّذِي وُکلَ بِکمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّکمْ تُرْجَعُونَ[7]»؛ بگو: «فرشته مرگ كه بر شما مأمور شده، (روح) شما را مى‏گيرد سپس شما را بسوى پروردگارتان بازمى‏گردانند» » را فراموش نموده و يا منکر بشويم؟

مجموع آيات قرآن در زمينه شفاعت، به معناي واسطه شدن در رسيدن فيض الهي به مخلوقات، سه دسته اند:

1. دسته اول آياتي است که شفاعت را فقط از آن خدا دانسته است: «قُل لِّلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا[8]» بگو تمام شفاعت يکسره براي خدا است.

2. دسته دوم آياتي است که به کلي شفاعت را نفي مي کند: « يَوْمٌ لاَّ بَيْعٌ فِيهِ وَلاَ خُلَّةٌ وَلاَ شَفَاعَةٌ[9]»؛ روزی که در آن خرید و فروش و دوستی و شفاعت وجود ندارد» و يا مانند آنچه در سئوال به آن اشاره شده است.

3. دسته سوم آياتي است که شفاعت غير خدا را، مشروط به اذن خدا مي داند: «يَوْمَئِذٍ لَّا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا[10]» در آن روز شفاعت کسي سود نمي بخشد، مگر آن کسي که خداي رحمان به او اذن دهد و سخن او را بپسندد. و آيات متعددي ديگر که مدلول هر کدام اشاره به يکي از دسته هاي فوق است.

اگر مجموع اين آيات با هم در نظر گرفته شود، مفاد آن اثبات شفاعت و تبيين آن بر اساس «توحيد افعالي» است. بنابر توحيد افعالي، جهان هستي، با نظام علت و معلولي اش، اثر و فعل خداوند و قائم به اراده و قدرت او است. همچنان که اصل وجود و هستي علت ها و اسباب از خدا است هر گونه سبب بودن و تأثير گذاري شان نيز از اوست.

در حقيقت، علل و اسباب مادي و معنوي، واسطه هاي فيض الهي اند و فاعليت آنها، در طول فاعليت خداوند است. بر اين اساس قبض روح، کار ملک الموت است امّا در عين حال او واسطه است و بدون اراده و قدرت الهي کاري انجام نمي دهد و کار او به «الله» نسبت داده مي شود.

آيات مربوط به شفاعت نيز، بيان گر سه نتيجه به دست آمده از توحيد افعالي است: دسته اول بيانگر اين است که شفاعت يکسره و به تمام متعلق به خدا است، چون شفاعت کننده بدون اراده و مشيّت خداوند، قدرت بر هيچ تأثيري ندارد. دسته دوم به قرينه آيات دسته اول و سوم، نفي شفاعت به غير اذن خداوند و به صورت استقلالي است. مفاد آيات اين است که اسباب و وسايط با قطع نظر از اراده و مشيّت الهي هيچ گونه تأثيري ندارد. دسته سوم، اثبات کننده شفاعت براي غير خدا (انبياء، امامان و اولياء الهي) و تأثير گذاري آنان به اذن و اراده و مشيّت خداوند است.

بنابراين قرآن کريم نه تنها شفاعت اولياء الهي و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ را نفي نمي کند بلکه به صراحت آن را اثبات مي کند. چنان چه آيات: 255 سوره مبارکه بقره، آيه 33، سوره سباء، آيه 28، سوره انبياء، آيه 87، سوره مريم و خيلي از آيات ديگر بر آن دلالت صريح دارد.

و در خاتمه لازم است به اين مطلب اشاره شود که جريان سئوال و جواب حضرت مسيح ـ عليه السلام ـ در روز قيامت راجع به عملکرد قوم اش بعد از او، ارتباطي به مسأله شفاعت ندارد و نفي شفاعت به معناي گفته شده و صحيح نمي کند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ مجموعه آثار، شهيد مطهري، ج1.

2ـ تفسير نمونه، ج4.

3ـ عدل الهي، شهيد مطهري، بحث شفاعت.

 


[1]. راغبت اصفهانی، مفردات راغب، ، ماده شفع، ص263.

[2]. محمدي ري شهري، محمد، ميزان الحکمه، ج3، ص1231.

[3]. اسراء / 71.

[4]. هود / 98.

[5]. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار،  ج1، ص259.

[6]. زمر / 42.

[7]. سجده / 11.

[8]. زمر / 44.

[9]. بقره / 254.

[10]. طه / 109.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
7 امرداد 01
بازدید
۱۱۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.