آيا در روز حساب و قيامت که خداوند همه مردم را جمع مي کند و ب...
پرسش
پاسخ
در جواب اين پرسش لازم است گفته شود که آن چه در نظام احسن و آفرينش مشاهده مي شود تفاوت و اختلاف است نه تبعيض و بين اين دو فرق است که روشن خواهد شد و آن چه مذموم است تبعيض است نه اختلاف و تفاوت زيرا زير بناء ساختمان عالم خلقت و جامعه انساني بر تفاوت ها استوار است و خدا همه را يکسان نيافريده است و اگر يکسان مي بود اين نظام زيبائي را که دارد نمي داشت در قالب يک مثال اين مطلب را مي توان توضيح داد:
مثلاً بدن انسان از يک نظام منظم برخوردار است و بين اعضا آن و وظايف هر يک تفاوت هاي زيادي ملاحظه مي شود و اين تفاوت ها براي تامين نظام وجودي انسان لازم و ضروري است زير اگر تمام سلول هاي تن انسان به ظرافت سلول هاي شبکيه چشم و يا به استحکام و قدرت سلول هاي استخوان ساق پا باشد و يا همه حساسيت سلول هاي مغز و پا به تحرک سلول هاي قلب باشد مسلماً سازمان بدن به هم مي خورد بنابر اين بايد سلول هايي به ظرافت سلول هاي مغز وجود داشته باشد تا رهبري عضلات و اعضاء بدن را به عهده بگيرد و از کوچک ترين حادثه آگاه گردد و سلول هاي محکم استخوان ساق پا نيز بايد باشد تا استقامت بدن را حفظ کند و نمي توان گفت چرا همه سلول ها محکم و يکسان نيستند و يا چرا همه سلول ها ظريف نيستند زيرا اگر چنين مي بود نظام احسن را نمي داشت و نمي توان گفت چرا همه سلول هاي فلان گياه به ظرافت و لطافت گلبرگ ها نمي باشد. اين ها تفاوت هايي است که ملاحظه مي شود و بر اساس حکمت است و لازم است که باشد.[1]
امّا تبعيض اين است که دو شيئ از نظر سعه وجودي و لياقت و استعداد و امکانات ذاتي و امور ديگر مساوي باشند و قابليت دريافت آن چه که بايد به آن ها داده شود داشته باشند ولي به يکي از آن ها داده شود و از ديگري دريغ و او محروم گردد و چنين امري از هر کسي عقلاً قبيح و مذموم است. به خصوص از حکيم علي الاطلاق.
امّا عطاء نعمت به هر يک از آن دو به قدر سعه وجودي شان تفاوت است نه تبعيض و مي دانيم افراد انسان از نظر ملکات روحي، استعدادها و لياقت هاي نفساني و اخلاقي و از جهات ديگر يکسان نيستند و نسبت به همديگر اختلاف و تفاوت هاي زيادي دارند و اين يک امر طبيعي و ملموسي است زيرا تساوي از هر جهت نه در نظام خلقت و آفرينش تمام جهان معني دارد و نه در نظام جامعه انساني و ضروري است که تفاوت از حيث قابليت ها و لياقت ها بين افراد انسان وجود دارد و هر فردي به حسب لياقت و قابليتي که دارد از مواهب معنوي خداوند بهره مند مي شود همانند بهره مندي در دره ها و وادي ها از باران:
باراني مي بارد و دشت ها و کوه ها و نهر ها هر کدام به اندازه ظرفيت خود آب را در خود جا مي دهند و بيش از آن امکان ندارد که دريافت کنند. نظام خلقت نسبت به جامعه انساني نيز ايجاب مي کند که مسأله تفاوت ها در عطاء و دريافت بر مبناي لياقت ها و قابليت ها و ظرفيت ها باشد و يکي از مواهب معنوي خدا به بشر موهبت عصمت است که لازمه مقام رسالت و امامت است و خدا آن را به همه انسان ها نداده است زيرا اگر همه را معصوم مي آفريد ديگر نه جا براي تبليغ رسالت باقي مي ماند و نه خليفه بودن انسان نسبت به خدا معني پيدا مي کند.[2]
ثانياً همه، لياقت و قابليت دريافت نعمت «عصمت» را ندارند در حالي که «عصمت» ارتباط مستقيم به آمادگي روحي و پاکي ضمير و سجاياي اخلاقي و انساني و بالاخره تقواي فوق العاده، قابل و دريافت کننده دارد و اگر خدا آن را به کسي بدهد که اين ويژگي ها و امثال آن را ندارد، ترجيح مرجوح بر راجح مي آيد و آن عقلاً قبيح است.
بر اين اساس خدا ملکه عصمت را بدون ملاک و ميزان به کسي عنايت نمي کند چه اين که چنين کاري خلاف حکمت است بلکه آن را عطا مي کند به کساني از بندگان خود که لياقت و اطاعت آن ها را به اعلي درجه اطاعت؛ به علم ازلي خود مي داند و مي داند که آن ها هرگز معصيت نخواهند کرد و لذا قرآن کريم در مورد رسالت مي فرمايد: «خدا ميداند که رسالتش را در کجا قرار دهد».[3] بنابراين ما بر اساس علم الهي، هرگز در حد کمالات و مقام معصومين ـ عليهم السلام ـ نخواهيم بود تا به امامت برسيم.
بنابر اين اعطاء ملکه عصمت به انبياء و ائمه ـ عليهم السلام ـ و تفاوت در حساب اعمال و پاداش آن بين معصومين و غير معصومين بر وفق حکمت و برهان است و اگر خدا چنين نکند بر خلاف حکمت خويش عمل نموده و او منزه است از اين که فعل غير حکيمانه انجام دهد و اين است که اين اعطا امتياز عصمت توأم با مسئوليت سنگين به عظمت خود عصمت است و آن عبارت است از رهبري، هدايت، تعليم و تربيت بشر که به عهده انبياء و معصومين گذاشته شده و اين تکليف سخت و دشوار تعادل کفه هاي ترازوي نظام خلقت جامعه انساني را تأمين مي کند يعني هر کس به اندازه مسئوليت خود ثواب مي برد و انبياء و ائمه ـ عليهم السلام ـ به همان اندازه که عظمت و عصمت دارند در قبالش مسئوليت دارند و ديگران که از عصمت برخوردار نيستند بحسب لياقت و استعدادهاي متفاوت خود مسئوليت دارند.
از اين جا به مطلب ديگري پي مي بريم و آن اين که مسئوليت و تکليف معصومين ـ عليهم السلام ـ به تکاليف سخت تر از تکاليف سائر افراد بشر، دليل آن است که عصمت ملازم جبر نيست و اين گونه نيست که معصومين ـ عليهم السلام ـ چه بخواهند و چه نخواهند، نمي توانند معصيت را ترک نکنند زيرا گناه نکردن معصوم، محال عقلي نيست بلکه محال عادي است که با اختيار سازگار است و معصومين همانند ديگران بشرند و زمينه گناه از قبيل شهوت غضب و... در آن ها نيز وجود دارد و مانند فرشتگان نيست که متقضي گناه در وجود آن ها نيست بلکه معصومين تکامل و ترقي دارند و آن در گرو اعمال اختياري است.
به بيان ديگر گناه نکردن معصوم به يکي از سه صورت مي تواند باشد:
الف: هنگام ارتکاب گناه و لغزش يک مأمور غيبي به طور قهري جلو او را بگيرد و مانع شود درست همانند پدري که مانع لغزش فرزندش مي شود و با قهر و غلبه او را از کاري باز مي دارد.
ب: ساختمان وجودي معصوم به گونه اي باشد که صدور گناه از آن ممتنع باشد نظير فرشتگان که مقتضي گناه در وجود آن ها نيست.
ج: عصمت معصومين ـ عليهم السلام ـ معلول بينش و يقين و تقواي فوق العاده آن ها باشد. و پر واضح است که همين فرض اخير قابل قبول و عقلائي است و اگر عصمت ملازم جبر باشد و انسان معصوم مسلوب الاختيار باشد اولاً اين سوال که چرا خدا به ديگران اين ويژگي را نداد، جواب نخواهد داشت.
ثانياً بر فرض که عصمت جبرآور باشد ترقي و تکامل و تکليف و ثواب وجهي عقلي و نقلي نخواهد داشت و اين مطلب به ضرورت عقل و نقل باطل است.
از نظر عقلي مدح انسان مجبور بر ترک معصيت وجهي ندارد، چون موجودي که انگيزه گناه در او نيست و يا هست ولي هنگامي که آهنگ آن را مي کند يک دست خارجي مانع مي شود، به انساني مي ماند که در زندان است و لذا از گناه مصون مانده و چنين مصونيتي کمال براي کسي شمرده نمي شود و از نظر نقلي نيز قرآن در مورد رسالت که ملازم عصمت است مي فرمايد: «بگو يقيناً من مثل شما بشر هستم ....»[4] يعني معصومين نيز مثل ديگران تکاليفي دارند و بشرند و در پي انجام وظائف شان اجري خواهند داشت.
پس روشن شد که مصونيت معصومين از گناه همراه با اختيار است چون معصوم بودن شان از گناهان به علم و ايمان و تقواي شان بر مي گردد و علم از مبادي اختيار است و باعث جبر نمي شود همان گونه که علم طبيب به کشنده بودن فلان دارو موجب جبر نمي شود و او با اختيار خود از خوردن آن خودداري مي کند و نيز فرد فرد ما نسبت به برخي گناهان به خاطر علم که به قباحت آن داريم معصوم و مصون هستيم بدون آن که در ترک آن مجبور بوده باشيم مثلاً حاضر نيستيم عريان در کوچه راه بيفتيم علم قطعي و قوت ايمان و تقواي فوق العاده انسان هاي ديگر را نيز از آلوده شدن به گناه باز مي دارد منتهي افراد بشر از لحاظ قوت ايمان متفاوت است و هر اندازه که ايمان قوي و قوي تر بشود احتمال آلوده شدن انسان به گناه ضعيف و ضعيف تر مي گردد تا جايي که اگر ايمان کسي به درجه شهود برسد در اين جا احتمال اختيار گناه به صفر مي رسد و اين راه براي همه است و لذا از اهداف پيامبران مطابق آيات قرآن[5] تعليم و تربيت و تزکيه است و سعي مي کنند که معرفت و تقواي افراد بشر بالا برود تا در برابر معاصي بيمه شوند.
نتيجه که از اين مطالب به دست مي آيد:
1ـ بين تفاوت و تبعيض بايد فرق گذاشت.
2ـ ملکه عصمت را خدا بر اساس لياقتي که خود به علم ازلي خويش مي داند به اشخاص مي دهد و لذا مقام امامت که ملازم. عصمت است به ظالمين نمي رسد و آيه 124 بقره شاهد مدعا است.
3ـ عصمت با مسئوليت سنگين تر همراه است و لذا موجب جبر هم نمي شود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ پيام قرآن، ج 7، ص 193، مکارم شيرازي.
2ـ الفوائد البهيه في شرح عقايد الاماميه، محمد جميل حموّد.
پي نوشت ها:
[1] . ر.ک: مکارم شيرازي، ناصر، تهران، دار الکتب الاسلاميه، تفسير نمونه، ج 2، ص 519.
[2] . شهيد مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، انتشارات صدرا، هشتم، 1384، ج 4، ص 320.
[3] . انعام / 124.
[4] . کهف / 111.
[5] . بقره / 129 ـ 151.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 13 بهمن 93
- بازدید
- ۹۵۵
آيا در روز حساب و قيامت که خداوند همه مردم را جمع مي کند و ب...
- نشان کردن
پرسش
پاسخ
در جواب اين پرسش لازم است گفته شود که آن چه در نظام احسن و آفرينش مشاهده مي شود تفاوت و اختلاف است نه تبعيض و بين اين دو فرق است که روشن خواهد شد و آن چه مذموم است تبعيض است نه اختلاف و تفاوت زيرا زير بناء ساختمان عالم خلقت و جامعه انساني بر تفاوت ها استوار است و خدا همه را يکسان نيافريده است و اگر يکسان مي بود اين نظام زيبائي را که دارد نمي داشت در قالب يک مثال اين مطلب را مي توان توضيح داد:
مثلاً بدن انسان از يک نظام منظم برخوردار است و بين اعضا آن و وظايف هر يک تفاوت هاي زيادي ملاحظه مي شود و اين تفاوت ها براي تامين نظام وجودي انسان لازم و ضروري است زير اگر تمام سلول هاي تن انسان به ظرافت سلول هاي شبکيه چشم و يا به استحکام و قدرت سلول هاي استخوان ساق پا باشد و يا همه حساسيت سلول هاي مغز و پا به تحرک سلول هاي قلب باشد مسلماً سازمان بدن به هم مي خورد بنابر اين بايد سلول هايي به ظرافت سلول هاي مغز وجود داشته باشد تا رهبري عضلات و اعضاء بدن را به عهده بگيرد و از کوچک ترين حادثه آگاه گردد و سلول هاي محکم استخوان ساق پا نيز بايد باشد تا استقامت بدن را حفظ کند و نمي توان گفت چرا همه سلول ها محکم و يکسان نيستند و يا چرا همه سلول ها ظريف نيستند زيرا اگر چنين مي بود نظام احسن را نمي داشت و نمي توان گفت چرا همه سلول هاي فلان گياه به ظرافت و لطافت گلبرگ ها نمي باشد. اين ها تفاوت هايي است که ملاحظه مي شود و بر اساس حکمت است و لازم است که باشد.[1]
امّا تبعيض اين است که دو شيئ از نظر سعه وجودي و لياقت و استعداد و امکانات ذاتي و امور ديگر مساوي باشند و قابليت دريافت آن چه که بايد به آن ها داده شود داشته باشند ولي به يکي از آن ها داده شود و از ديگري دريغ و او محروم گردد و چنين امري از هر کسي عقلاً قبيح و مذموم است. به خصوص از حکيم علي الاطلاق.
امّا عطاء نعمت به هر يک از آن دو به قدر سعه وجودي شان تفاوت است نه تبعيض و مي دانيم افراد انسان از نظر ملکات روحي، استعدادها و لياقت هاي نفساني و اخلاقي و از جهات ديگر يکسان نيستند و نسبت به همديگر اختلاف و تفاوت هاي زيادي دارند و اين يک امر طبيعي و ملموسي است زيرا تساوي از هر جهت نه در نظام خلقت و آفرينش تمام جهان معني دارد و نه در نظام جامعه انساني و ضروري است که تفاوت از حيث قابليت ها و لياقت ها بين افراد انسان وجود دارد و هر فردي به حسب لياقت و قابليتي که دارد از مواهب معنوي خداوند بهره مند مي شود همانند بهره مندي در دره ها و وادي ها از باران:
باراني مي بارد و دشت ها و کوه ها و نهر ها هر کدام به اندازه ظرفيت خود آب را در خود جا مي دهند و بيش از آن امکان ندارد که دريافت کنند. نظام خلقت نسبت به جامعه انساني نيز ايجاب مي کند که مسأله تفاوت ها در عطاء و دريافت بر مبناي لياقت ها و قابليت ها و ظرفيت ها باشد و يکي از مواهب معنوي خدا به بشر موهبت عصمت است که لازمه مقام رسالت و امامت است و خدا آن را به همه انسان ها نداده است زيرا اگر همه را معصوم مي آفريد ديگر نه جا براي تبليغ رسالت باقي مي ماند و نه خليفه بودن انسان نسبت به خدا معني پيدا مي کند.[2]
ثانياً همه، لياقت و قابليت دريافت نعمت «عصمت» را ندارند در حالي که «عصمت» ارتباط مستقيم به آمادگي روحي و پاکي ضمير و سجاياي اخلاقي و انساني و بالاخره تقواي فوق العاده، قابل و دريافت کننده دارد و اگر خدا آن را به کسي بدهد که اين ويژگي ها و امثال آن را ندارد، ترجيح مرجوح بر راجح مي آيد و آن عقلاً قبيح است.
بر اين اساس خدا ملکه عصمت را بدون ملاک و ميزان به کسي عنايت نمي کند چه اين که چنين کاري خلاف حکمت است بلکه آن را عطا مي کند به کساني از بندگان خود که لياقت و اطاعت آن ها را به اعلي درجه اطاعت؛ به علم ازلي خود مي داند و مي داند که آن ها هرگز معصيت نخواهند کرد و لذا قرآن کريم در مورد رسالت مي فرمايد: «خدا ميداند که رسالتش را در کجا قرار دهد».[3] بنابراين ما بر اساس علم الهي، هرگز در حد کمالات و مقام معصومين ـ عليهم السلام ـ نخواهيم بود تا به امامت برسيم.
بنابر اين اعطاء ملکه عصمت به انبياء و ائمه ـ عليهم السلام ـ و تفاوت در حساب اعمال و پاداش آن بين معصومين و غير معصومين بر وفق حکمت و برهان است و اگر خدا چنين نکند بر خلاف حکمت خويش عمل نموده و او منزه است از اين که فعل غير حکيمانه انجام دهد و اين است که اين اعطا امتياز عصمت توأم با مسئوليت سنگين به عظمت خود عصمت است و آن عبارت است از رهبري، هدايت، تعليم و تربيت بشر که به عهده انبياء و معصومين گذاشته شده و اين تکليف سخت و دشوار تعادل کفه هاي ترازوي نظام خلقت جامعه انساني را تأمين مي کند يعني هر کس به اندازه مسئوليت خود ثواب مي برد و انبياء و ائمه ـ عليهم السلام ـ به همان اندازه که عظمت و عصمت دارند در قبالش مسئوليت دارند و ديگران که از عصمت برخوردار نيستند بحسب لياقت و استعدادهاي متفاوت خود مسئوليت دارند.
از اين جا به مطلب ديگري پي مي بريم و آن اين که مسئوليت و تکليف معصومين ـ عليهم السلام ـ به تکاليف سخت تر از تکاليف سائر افراد بشر، دليل آن است که عصمت ملازم جبر نيست و اين گونه نيست که معصومين ـ عليهم السلام ـ چه بخواهند و چه نخواهند، نمي توانند معصيت را ترک نکنند زيرا گناه نکردن معصوم، محال عقلي نيست بلکه محال عادي است که با اختيار سازگار است و معصومين همانند ديگران بشرند و زمينه گناه از قبيل شهوت غضب و... در آن ها نيز وجود دارد و مانند فرشتگان نيست که متقضي گناه در وجود آن ها نيست بلکه معصومين تکامل و ترقي دارند و آن در گرو اعمال اختياري است.
به بيان ديگر گناه نکردن معصوم به يکي از سه صورت مي تواند باشد:
الف: هنگام ارتکاب گناه و لغزش يک مأمور غيبي به طور قهري جلو او را بگيرد و مانع شود درست همانند پدري که مانع لغزش فرزندش مي شود و با قهر و غلبه او را از کاري باز مي دارد.
ب: ساختمان وجودي معصوم به گونه اي باشد که صدور گناه از آن ممتنع باشد نظير فرشتگان که مقتضي گناه در وجود آن ها نيست.
ج: عصمت معصومين ـ عليهم السلام ـ معلول بينش و يقين و تقواي فوق العاده آن ها باشد. و پر واضح است که همين فرض اخير قابل قبول و عقلائي است و اگر عصمت ملازم جبر باشد و انسان معصوم مسلوب الاختيار باشد اولاً اين سوال که چرا خدا به ديگران اين ويژگي را نداد، جواب نخواهد داشت.
ثانياً بر فرض که عصمت جبرآور باشد ترقي و تکامل و تکليف و ثواب وجهي عقلي و نقلي نخواهد داشت و اين مطلب به ضرورت عقل و نقل باطل است.
از نظر عقلي مدح انسان مجبور بر ترک معصيت وجهي ندارد، چون موجودي که انگيزه گناه در او نيست و يا هست ولي هنگامي که آهنگ آن را مي کند يک دست خارجي مانع مي شود، به انساني مي ماند که در زندان است و لذا از گناه مصون مانده و چنين مصونيتي کمال براي کسي شمرده نمي شود و از نظر نقلي نيز قرآن در مورد رسالت که ملازم عصمت است مي فرمايد: «بگو يقيناً من مثل شما بشر هستم ....»[4] يعني معصومين نيز مثل ديگران تکاليفي دارند و بشرند و در پي انجام وظائف شان اجري خواهند داشت.
پس روشن شد که مصونيت معصومين از گناه همراه با اختيار است چون معصوم بودن شان از گناهان به علم و ايمان و تقواي شان بر مي گردد و علم از مبادي اختيار است و باعث جبر نمي شود همان گونه که علم طبيب به کشنده بودن فلان دارو موجب جبر نمي شود و او با اختيار خود از خوردن آن خودداري مي کند و نيز فرد فرد ما نسبت به برخي گناهان به خاطر علم که به قباحت آن داريم معصوم و مصون هستيم بدون آن که در ترک آن مجبور بوده باشيم مثلاً حاضر نيستيم عريان در کوچه راه بيفتيم علم قطعي و قوت ايمان و تقواي فوق العاده انسان هاي ديگر را نيز از آلوده شدن به گناه باز مي دارد منتهي افراد بشر از لحاظ قوت ايمان متفاوت است و هر اندازه که ايمان قوي و قوي تر بشود احتمال آلوده شدن انسان به گناه ضعيف و ضعيف تر مي گردد تا جايي که اگر ايمان کسي به درجه شهود برسد در اين جا احتمال اختيار گناه به صفر مي رسد و اين راه براي همه است و لذا از اهداف پيامبران مطابق آيات قرآن[5] تعليم و تربيت و تزکيه است و سعي مي کنند که معرفت و تقواي افراد بشر بالا برود تا در برابر معاصي بيمه شوند.
نتيجه که از اين مطالب به دست مي آيد:
1ـ بين تفاوت و تبعيض بايد فرق گذاشت.
2ـ ملکه عصمت را خدا بر اساس لياقتي که خود به علم ازلي خويش مي داند به اشخاص مي دهد و لذا مقام امامت که ملازم. عصمت است به ظالمين نمي رسد و آيه 124 بقره شاهد مدعا است.
3ـ عصمت با مسئوليت سنگين تر همراه است و لذا موجب جبر هم نمي شود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ پيام قرآن، ج 7، ص 193، مکارم شيرازي.
2ـ الفوائد البهيه في شرح عقايد الاماميه، محمد جميل حموّد.
پي نوشت ها:
[1] . ر.ک: مکارم شيرازي، ناصر، تهران، دار الکتب الاسلاميه، تفسير نمونه، ج 2، ص 519.
[2] . شهيد مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، انتشارات صدرا، هشتم، 1384، ج 4، ص 320.
[3] . انعام / 124.
[4] . کهف / 111.
[5] . بقره / 129 ـ 151.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 13 بهمن 93
- بازدید
- ۹۵۵
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.