چگونه است با اینکه انسان و نیازهایش در اثر زمان تغییر میکند، ولی سخنان معصومين ـ عليهم السلام ـ که مربوط به زمان گذشته و شرایط خاص آن زمان است، راهنمای عمل انسان در این زمان باشد، آیا نمیتوان گفت اعتبار سخنان آنها مختص زمان خود ايشان است؟
آیا نمیتوان گفت اعتبار سخنان معصومین علیهمالسلام مختص زمان خود ايشان است؟
پرسش
پاسخ
برای روشن شدن بحث لازم است که در ابتدا به این مطلب توجه شود که نيازهاي بشر دو دسته اند: يک دسته مربوط به روح و جسم انسان است. این نوع نیازها هميشه ثابت و لا يتغير اند؛ دسته ديگر نيازهايي است که غیر ثابت و متغيراند و با تغيير زمان تغيير ميکنند. شهيد بزرگوار مرتضي مطهري در اين زمينه ميفرماید: «ميدانید محور فعاليت بشر احتياج است، يعني خدا انسان را در اين دنيا با يک سلسله احتياجات واقعي آفريده است. بشر خوراک ميخواهد، پوشاک ميخواهد، به مسکن، کشاورزي، خياطي، حمل و نقل، مسافرت علم آموزي و ... نياز دارد. انسان نيز مجبور است به دنبال اين احتياجات برود.
برخي احتياجات بشر هميشه ثابت اند و لا يتغير، بشر بايد به روح خودش نظام دهد، دستور العمل اخلاقي بدهد، و اينها در همه زمانها يک جور است. بشر بايد به اجتماع خود نظم بدهد، آن نظام کلي در همه زمانها يکي است. بشر بايد به رابطه خود و خداي خويش نظم بدهد و اين در تمام زمانها يک جور است. هم چنين است در مورد بعضي ارتباطاتي که بشر با ساير مخلوقات، نظير زمين، درخت، حيوانات دارد. اينها احتياجات ثابت و لا يتغير بشر هستند.
ولي انسان براي تأمين همين احتياجات ثابت به يک سري ابزار و وسائل نياز دارد، وسائل در هر عصر و زمان فرق ميکند، چون وسايل در ابتکار خود بشر است دين به وسيله (البته مشروع) کاري ندارد. و تنها هدف و راه رسيدن به آن را معين ميکند؛ امّا تعيين وسيله تأمين احتياجات در قلمرو عقل و خود بشر است. اين است معناي تقاضا و اقتضاي زمان؛ حاجتهای اولي بشر ثابت است ولي حاجتهای ثانوي يعني آنچه انسان را به اين حاجتهای ثابت ميرساند متغير است».[1] در نتيجه طبق اين بيان احتياجات روحي رواني و اصلي انسان ثابت اند و با تغيير زمان تغيير نميکنند، امّا وسائلي که براي بر طرف کردن اين احتياجات به کار ميرود، ميتواند با تغيير زمان تغيير کند و استفاده از آن به دست بشر است.
حال با اين توضيح ميتوان گفت: سخنان اهل بيت ـ عليهم السلام ـ نيز دو دسته اند، يا راجع به نيازهاي ثابتند و يا راجع به امور متغير، اگر راجع به نيازهاي ثابت سخن گفته باشند، چون اين نيازها ثابت اند، لذا دستور و سخن آنان نيز ثابت است و در همه زمانها جاري است و بايد بدان عمل کرد؛ مانند احکام الهي -حلال و حرام شريعت-. چنانکه امام صادق ـ عليه السلام ـ فرموده:
«حلال محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ حلال است تا روز قيامت و حرامش حرام است تا روز قيامت، و هرگز تغيير نمي کنند و چيز ديگر جاي آنها را نميگیرد»[2]، و يا مثل سخنان اهل بيت ـ عليهم السلام ـ راجع به مباحث اخلاقي و صفات و فضائل انساني و هم چنين راجع به رذائل اخلاقي. اينها نيازهاي ثابت انسان هستند؛ لذا سخنان آنان نيز راجع به این امور ثابت است و نميتوان آنها را تنها مختص به يک زمان خاص دانست. آيا ميتوان گفت: بشر کنوني به دين نيازي ندارد و يا به صفات اخلاقي نياز ندارد، آيا بشر کنوني، حسد، غضب، شهوت و... را ندارد. اين صفات در طول تاريخ با بشر بوده و خواهد بود؛ لذا در هر عصري لازم است راهنمای برای بشر در این امور باشد و کسانی باشد که سخن آنها مرجعیت در این مسائل داشته باشد. و سخنان ائمه اطهار که داراي عصمت اند و از هر گونه خطا و اشتباه و گناه و آلودگي مبرا هستند،این مرجعیت را برای بشر فراهم میکنند.
امّا اگر ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ سخني راجع به نيازهاي متغير و مربوط به زمان خاص داشته باشند که فعلا موضوعيت ندارد، آن حديث و سخن مي تواند مخصوص همان زمان و موضوع خاص باشد.
هم چنين ممکن است از قرائن خارجي فهميده شود حضرات معصومين ـ عليهم السلام ـ سخني را تنها براي شخص خاصي و يا در شرايط خاصي بيان نموده اند که آن قضيه ديگر شخصيه بوده و قابل تطبيق بر موارد ديگر نيست، ولي مادامي که اين مطلب احراز نشود قابل تطبيق است و در تمام شرايط و مکانها ميتوان به آن استناد کرد.
هم چنين در فقه اسلامي نيز بحث ميشود که سنت معصومين ـ عليهم السلام ـ که اعم است از فعل و قول و تقرير معصوم، حجت است و ميتواند منشأ حکم الهي باشد و در تمام زمانها مردم موظفند به آنها عمل کنند.
بنابراین سخنان ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ يا راجع به امور و نيازهاي ثابت انسان اند که چون نيازها ثابتند، اين سخنان نيز در تمام اعصار حجت اند و قابل استفاده و يا راجع به امور متغير و غير ثابت که ميتوان گفت قضيه شخصيه و مربوط به زمان خاص بوده است و در زمان فعلي موضوعيت ندارد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ اصول فقه، مرحوم مظفر، از کتب اصولي، ج2.
2ـ اصول عقايد، آيت الله مصباح يزدي.
3ـ عقايد استدلالي، علي رباني گلپايگاني، ج2.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 2 امرداد 01
- بازدید
- ۶۶
آیا نمیتوان گفت اعتبار سخنان معصومین علیهمالسلام مختص زمان خود ايشان است؟
- نشان کردن
پرسش
چگونه است با اینکه انسان و نیازهایش در اثر زمان تغییر میکند، ولی سخنان معصومين ـ عليهم السلام ـ که مربوط به زمان گذشته و شرایط خاص آن زمان است، راهنمای عمل انسان در این زمان باشد، آیا نمیتوان گفت اعتبار سخنان آنها مختص زمان خود ايشان است؟
پاسخ
برای روشن شدن بحث لازم است که در ابتدا به این مطلب توجه شود که نيازهاي بشر دو دسته اند: يک دسته مربوط به روح و جسم انسان است. این نوع نیازها هميشه ثابت و لا يتغير اند؛ دسته ديگر نيازهايي است که غیر ثابت و متغيراند و با تغيير زمان تغيير ميکنند. شهيد بزرگوار مرتضي مطهري در اين زمينه ميفرماید: «ميدانید محور فعاليت بشر احتياج است، يعني خدا انسان را در اين دنيا با يک سلسله احتياجات واقعي آفريده است. بشر خوراک ميخواهد، پوشاک ميخواهد، به مسکن، کشاورزي، خياطي، حمل و نقل، مسافرت علم آموزي و ... نياز دارد. انسان نيز مجبور است به دنبال اين احتياجات برود.
برخي احتياجات بشر هميشه ثابت اند و لا يتغير، بشر بايد به روح خودش نظام دهد، دستور العمل اخلاقي بدهد، و اينها در همه زمانها يک جور است. بشر بايد به اجتماع خود نظم بدهد، آن نظام کلي در همه زمانها يکي است. بشر بايد به رابطه خود و خداي خويش نظم بدهد و اين در تمام زمانها يک جور است. هم چنين است در مورد بعضي ارتباطاتي که بشر با ساير مخلوقات، نظير زمين، درخت، حيوانات دارد. اينها احتياجات ثابت و لا يتغير بشر هستند.
ولي انسان براي تأمين همين احتياجات ثابت به يک سري ابزار و وسائل نياز دارد، وسائل در هر عصر و زمان فرق ميکند، چون وسايل در ابتکار خود بشر است دين به وسيله (البته مشروع) کاري ندارد. و تنها هدف و راه رسيدن به آن را معين ميکند؛ امّا تعيين وسيله تأمين احتياجات در قلمرو عقل و خود بشر است. اين است معناي تقاضا و اقتضاي زمان؛ حاجتهای اولي بشر ثابت است ولي حاجتهای ثانوي يعني آنچه انسان را به اين حاجتهای ثابت ميرساند متغير است».[1] در نتيجه طبق اين بيان احتياجات روحي رواني و اصلي انسان ثابت اند و با تغيير زمان تغيير نميکنند، امّا وسائلي که براي بر طرف کردن اين احتياجات به کار ميرود، ميتواند با تغيير زمان تغيير کند و استفاده از آن به دست بشر است.
حال با اين توضيح ميتوان گفت: سخنان اهل بيت ـ عليهم السلام ـ نيز دو دسته اند، يا راجع به نيازهاي ثابتند و يا راجع به امور متغير، اگر راجع به نيازهاي ثابت سخن گفته باشند، چون اين نيازها ثابت اند، لذا دستور و سخن آنان نيز ثابت است و در همه زمانها جاري است و بايد بدان عمل کرد؛ مانند احکام الهي -حلال و حرام شريعت-. چنانکه امام صادق ـ عليه السلام ـ فرموده:
«حلال محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ حلال است تا روز قيامت و حرامش حرام است تا روز قيامت، و هرگز تغيير نمي کنند و چيز ديگر جاي آنها را نميگیرد»[2]، و يا مثل سخنان اهل بيت ـ عليهم السلام ـ راجع به مباحث اخلاقي و صفات و فضائل انساني و هم چنين راجع به رذائل اخلاقي. اينها نيازهاي ثابت انسان هستند؛ لذا سخنان آنان نيز راجع به این امور ثابت است و نميتوان آنها را تنها مختص به يک زمان خاص دانست. آيا ميتوان گفت: بشر کنوني به دين نيازي ندارد و يا به صفات اخلاقي نياز ندارد، آيا بشر کنوني، حسد، غضب، شهوت و... را ندارد. اين صفات در طول تاريخ با بشر بوده و خواهد بود؛ لذا در هر عصري لازم است راهنمای برای بشر در این امور باشد و کسانی باشد که سخن آنها مرجعیت در این مسائل داشته باشد. و سخنان ائمه اطهار که داراي عصمت اند و از هر گونه خطا و اشتباه و گناه و آلودگي مبرا هستند،این مرجعیت را برای بشر فراهم میکنند.
امّا اگر ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ سخني راجع به نيازهاي متغير و مربوط به زمان خاص داشته باشند که فعلا موضوعيت ندارد، آن حديث و سخن مي تواند مخصوص همان زمان و موضوع خاص باشد.
هم چنين ممکن است از قرائن خارجي فهميده شود حضرات معصومين ـ عليهم السلام ـ سخني را تنها براي شخص خاصي و يا در شرايط خاصي بيان نموده اند که آن قضيه ديگر شخصيه بوده و قابل تطبيق بر موارد ديگر نيست، ولي مادامي که اين مطلب احراز نشود قابل تطبيق است و در تمام شرايط و مکانها ميتوان به آن استناد کرد.
هم چنين در فقه اسلامي نيز بحث ميشود که سنت معصومين ـ عليهم السلام ـ که اعم است از فعل و قول و تقرير معصوم، حجت است و ميتواند منشأ حکم الهي باشد و در تمام زمانها مردم موظفند به آنها عمل کنند.
بنابراین سخنان ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ يا راجع به امور و نيازهاي ثابت انسان اند که چون نيازها ثابتند، اين سخنان نيز در تمام اعصار حجت اند و قابل استفاده و يا راجع به امور متغير و غير ثابت که ميتوان گفت قضيه شخصيه و مربوط به زمان خاص بوده است و در زمان فعلي موضوعيت ندارد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ اصول فقه، مرحوم مظفر، از کتب اصولي، ج2.
2ـ اصول عقايد، آيت الله مصباح يزدي.
3ـ عقايد استدلالي، علي رباني گلپايگاني، ج2.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 2 امرداد 01
- بازدید
- ۶۶
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.