در کتاب شواهد اسم را به معني ذات به اعتبار صفت مي داند با عنايت به اين معني اسماء الله بودن ائمه اطهار چگونه توجيه مي شود؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

در کتاب شواهد اسم را به معني ذات به اعتبار صفت مي داند با عنايت به اين معني اسماء الله بودن ائمه اطهار چگونه توجيه مي شود؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

فرق ما بين اسماء و صفات الهي در عرف و اصطلاح عرفا، فرق مابين مرکب و بسيط است، زيرا ايشان تصريح کرده اند به اينکه ذات با اعتبار و لحاظ صفتي از صفات اسم است، پس اسم مرکب است و صفت بسيط است. نظیر فرق ما بين مشتق و مبدأ اشتقاق در بعضي موارد.[1]

منظور ايشان از اين عبارت اين است که اگر ذات را مثلا لحاظ کنيم با صفت رحمت اسم الرحيم است. يا اگر ذات را ملاحظه کنيم با صفت قهر، اسم قهّار است و هکذا. و اين تنها در مقام بيان فرق بين اسم و صفت است. اما معناي اسم چيز ديگري است.

اسم در لغت از مادّه «سَم، سِم، سُم يا سَما» به معناي علامت آمده است و برخي هم آن را از ماده سمو به معناي رفعت گرفته اند.[2] و عالم علامت خدا و مجموعه اي از اسماء الهي تحقق يافته به صورت عيني است و از اين جهت، هر موجودي دال بر ذات حق است. اسماء الهي هم جنبه فاعلي پيدايش و ظهور عالم کثرات را تأمين مي کنند، و هم جنبه قابلي و استعدادي مظاهر را. از آنجا که ذات حق جز با وساطت اسماء ظهور نمي يابد، اسماء را مفاتيح غيب يعني کليدها يا مخازن غيبي عالم در قوس نزول گفته اند، همان طور که ابواب يا راه هاي وصول به قرب الهي در قوس صعود مي باشند. بر اساس همان ساختار دوگانه اسماء الهي، در حرکت دور شدن از مرکز، به سمت تنوع و تکثر (به ظهور رساندن مظاهر در عالم کثرت) مي روند و در حرکت رجوع به سمت مرکز، به سوي ذات واحد ارجاع دارند. پس عالم مظهر اسماء الهي است، اما محمّد و آل محمد که از آنها تحت عنوان انسان کامل نام مي بريم مظهر اسم الله و به عبارتي مظهر همه اسماء الهي اند.

با توجه به آنکه در نزد اهل عرفان، اسماء و صفات، اموري لفظي نيستند، بلکه حقايقي تکويني و تعينات خارجي مي باشند، سلسله وجود و مراتب و درجات آن، همگي اسماء الهي مي باشند.

از منظر عرفا، همه موجودات و ذرّات کائنات و عوالم غيب و شهادت،به تجلّي اسم جامع الهي که همان اسم اعظم است ظهور يافته اند. زيرا اسم اعظم واجد همه کمالات حق تعالي نسبت به ساير موجودات مي باشد و ساير موجودات به اندازه سعه وجودي شان واجد کمالاتند. چه اينکه خداوند مي فرمايد: «تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَن فِيهِنَّ وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَکن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ کانَ حَلِيمًا غَفُورًا[3]»؛ «آسمانهاى هفتگانه و زمين و كسانى كه در آنها هستند، همه تسبيح او مى‏گويند و هر موجودى، تسبيح و حمد او مى‏گويد ولى شما تسبيح آنها را نمى‏فهميد او بردبار و آمرزنده است». از اين رو، اسم اعظم به عنوان نشانه و علامت تجلّي فعلي حق و مظهر آن، و تجلّي اتمّ آن، انسان کامل است. بنابراين از اين منظر،مجموعه عالم هستي اسماء الله هستند. يا به تعبير ديگر نتيجه و مظهر تجليات اسمائي حق هستند. نسبت ميان اسماء الله با موجودات هستي اين گونه است که ممکنات، محل ها، قابليت ها، و ظرفيت هايي هستند که اسماء و صفات الهي را در خود بروز و ظهور مي بخشند. در اين ميان انسان کامل محلي است براي همه اسماء الهي و داراي ظرفيتي است که کسي در عالم داراي آن ظرفيت نيست.

حال ممکن است سئوال شود:معلوم شد همه عالم محل و ظهور اسماء الهي مي باشند. در این صورت پس فرق بين اينکه ائمه فرمودند نحن اسماء الله با اسماء الله بودن همه عالم چيست؟

در جواب باید گفت: انسان کامل به لحاظ سعه و احاطه وجوديه اي که دارد از لحاظ وجود خود (نه ماهيت) محيط بر همه عالم و در جميع عوالم سريان دارد. در بيان سير انسان کامل در جميع عوالم و تجلّي در جميع مظاهر، نصوص و ظواهر و اشارات و کنايات لطيفي در کتاب و سنت وارده از حضرت رسول و مأثورات صادره از مقام عصمت و طهارت ائمه اثنا عشر فراوان است که از حيث سند و صحت آن قابل خدشه نمي باشد. چنانکه در قسمتي از خطبه مولا علي ـ عليه السلام ـ که حافظ رجب برسي در کتاب مشارق نقل کرده، آمده است: «انا نقطه تحت الباء بسم الله، انا جنب الله الذي فرطتم فيه و انا القلم، و انا اللوح المحفوظ و انا العرش و انا الکرسي و انا السموات السبع و الارضون...».[4]

کلمات فوق حاکي از اين مطلب است که انسان کامل به لحاظ وجودي بر همه عالم احاطه داشته و مظهر همه اسماء الهي است.

مرحوم علامه آشتياني (ره) مي فرمايند:

در توقيع شريف از شيخ کبير ابوجعفر محمد بن عثمان بن سعيد (دعاي هر روز ماه رجب)، وارد شده است: «لا فرق بينک و بينهم الا انهم عبادک... فيهم ملأت سمائک و ارضک حتي ظهر ان ان لا اله الا انت... جملة فبهم ملأت سمائک...» دلالت صريح دارد بر اينکه ائمه اطهار بواسطه واجد بودن مقام وساطت در فيض جميع مراتب وجودي را واجدند، و معيت وجودي با جميع حقايق دارند و مراتب سماوات ارواح و اراضي اشباح، مملو از ظهور وجودي و تجلّي نوري ائمه ـ عليهم السلام ـ است... اولياء پيامبر مثل حضرت علي ـ عليه السلام ـ به اعتبار فناء در خداوند تجلي در جميع مراتب وجود دارند لذا از آن حضرت وارد شده است: «انا عندي مفاتيح الغيب لا يعلمها... انا ذوالقرنين المذکور في الصحف الاولي، انا صاحب خاتم سليمان... انا حي لا اموت، انا علم الله المخزون... انا العالم بما کان و ما يکون، انا صلوه المومنين، انا صاحب النشر الاول و الآخر، انا صاحب المناقب، انا صاحب الکواکب...، و با اين عبارات مقام خود را معرفي مي کند. به همين معني محمول است، آنچه از حضرت سيد الساجدين ـ عليه السلام ـ وارد شده است که انا ابن مکه و مناء و انا ابن زمزم و صفا و...».[5]

از موارد فوق و ديگر کلمات وارده از اهل بيت عصمت معلوم مي شود که ايشان جامع اسماء الهي بوده و به لحاظ وجودي احاطه به همه مراتب عالم وجود دارند. پس از اينکه فرمودند:

نحن اسماء الله اين نکته معلوم مي شود که ايشان نه مانند ديگر موجودات عالم مظهر يک اسم، بلکه مظهر همه اسماء الهي هستند و چون مظهر همه اسماء الهي هستند بايد، بر موجوداتي که مظهر يک اسم از اسماء الهي هستند احاطه وجودي داشته باشند. پس پيامبر و آل او نشانه کامل و مثل اعلاي خداوند از زمين و آسمان ها هستند. از اين روست که فرمودند نحن اسماء الله.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ شرح مقدمه قيصري استاد آشتياني، فصل دوم و فصل هشتم.

2ـ مبدأ و معاد ملاصدرا، دفتر تبليغات اسلامي، 1422، ص167.

 


[1]. مصلح، جواد، ترجمه شواهد الربوبيه، انتشارات سروش، 1383ش، ص72.

[2]. ابن منظور، لسان العرب، بيروت، دارالکتب العلميه، ذيل ماده سما.

[3]. اسراء / 44.

[4]. علامه آشتياني، شرح مقدمه قيصري، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1380ش، ص652.

[5]. همان، ص658

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
2 امرداد 01
بازدید
۶۸
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.