امامان ما چطور از بين فرزندان خود يكي را به عنوان جانشين خود معرفي ميکردند؟ با اينكه امام از طرف خدا تعيين ميشود، ولي امامان ما چگونه و با چه دليلي به مردم تفهيم ميکردند كه از بين فرزندانشان فقط يكي از آنها استحقاق امامت دارد؟ آيا فرزندان ديگر شورش نمي كردند؟
امامان ما چطور از بين فرزندان خود يكي را به عنوان جانشين خود معرفي ميکردند؟
پرسش
پاسخ
همان طور که در سئوال به آن اشاره شده امامت يکي از اصول اسلامي است که شيعيان به آن اعتقاد راسخ دارند. آنچه اين طايفه را از ديگر گروه ها جدا مي سازد اعتقاد به انتصابي بودن مقام امامت از سوی خداوند مانند مقام نبوت است. شيعيان معتقدند که امامت يک مقام الهي و سماوي است و جانشين پيامبر بايد از طريق وحي الهي به وسيله پيامبر تعيين گردد. عالمان شيعه امامت را جزء اصول اعتقادي مي شمارند، ولي علماي اهل سنت امامت و خلافت را شاخه اي از مسأله امر به معروف و نهي از منکر مي دانند و معتقدند چون اجراي اين اصل نياز به وجود امام دارد بايد امت، امامي را براي اداره امور انتخاب کند تا بتواند به اين اصل، جامه عمل بپوشاند. در نتيجه هر دو گروه به اصل وجود امام پس از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اذعان قطعي دارند، ولي در کيفيت تعيين امام دو نظر وجود دارد.
1. نظريه انتصاب: که بر اساس آن بايد امام پس از پيامبر از طريق خود او تعيين شود.
2. نظريه انتخاب: که بر مبناي آن امام بايد از طريق مردم تعيين شود.
آياتي در قرآن دلالت دارند بر اصل امامت از جمله آيات 3 و 55 سوره مائده و هم چنين آيه 59 سوره نساء که از اين قرار است:
اي کساني که ايمان آورده ايد خدا را اطاعت کنيد و از پيامبر و اولياي امر خود فرمان بريد. اولوالامر در آيه که به معناي فرمانروايان است حاکي از فرمانروايي گروهي است که اطاعت آنان در کنار اطاعت خدا و رسول قرار گرفته است. فخر رازي در تفسير خود بيان شيوايي دارد و ميگوید: از اينکه اولوالامر در کنار خدا و رسول قرار گرفته بايد گفت که صاحبان اين منصب معصوم از گناه و پيراسته از خطا بودند، زيرا گذشته از اينکه در کنار دو فرد معصوم (خدا و پيامبر) واقع شده اند بايد با آن دو همگون باشند . از اينکه اطاعت اولوالامر بدون قيد و شرط لازم شمرده شده بايد گفت اين فرمانروايان انسان هاي معصومي هستند که پيراسته از گناه و خطا مي باشند و اگر غير آن بود حتما بايد حدود اطاعت آنها محدود گردد، در حالي که بدون حدّ و مرز اطاعت آنها را لازم شمرده است.[1] و چون عصمت امري دروني است و قابل تشخيص براي انسان ها نيست، بايد از ناحيه خداوند، انسان معصوم به عنوان امام معرفي شود.
هم چنين رواياتي داريم که دلالت مي کند که تعيين امام از ناحيه خداوند است. مانند حديث لوح که در آن اشاره دارد که خداوند در زمان حيات پيامبر اسامي ائمه را در لوحي نوشته توسط جبرئيل به پيامبر داد که پيامبر اين لوح را به فاطمه بخشيد. در اين باره روايتي از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل شده که ايشان مي فرمايد: روزي پدرم امام باقر ـ عليه السلام ـ به جابر بن عبدالله انصاري گفت: جابر، لوح آسماني که در دست فاطمه ديدي چه بود؟ و مادرم راجع به اين لوح چه گفت؟ جابر گفت خدا را بر آنچه مي گويم شاهد مي گيرم روزي براي عرض تبريک ولادت حسين ـ عليه السلام ـ خدمت مادرت فاطمه ـ سلام الله عليها ـ رسيدم لوحي سبر رنگ که پنداشتم از زمرد است در دست او ديدم در آن نوشته اي بود به رنگ طلايي خورشيد. به او گفتم فدايت شوم اي دختر رسول خدا، اين لوح چيست؟ گفت: اين لوحي است که خداوند به پدرم هديه داده که اسم پدر، شوهر، فرزندان و جانشينان از فرزندانم در آن نگاشته شده است و پيامبر آن را به من بخشيد تا بشارتي به من باشد. مادرت لوح را به دست من داد و آن را مشاهده کردم که در آن لوح، اسامي اوصيا و جانشيان پيامبر از فرزندان زهرا نوشته شده بود. که تعداد آنها12 نفر بود که آخرين نفر آنها حضرت قائم بود که سه نفر از آنها اسمشان محمد و سه نفر علي است. مرحوم کليني در ذيل اين حديث مي فرمايد اين سه نفري که اسمشان علي است و در لوح مي باشد اسامي فرزندان زهراست و الاّ چهار نفر از امامان ما اسمشان علي است.[2]
هم چنين در سيره ابن هشام آمده است: بني عامر بن صعصعه خدمت رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ آمدند. حضرت آنان را به سوي خدا دعوت نمود و نبوت خود را بر آنان عرضه کرد. در اين هنگام يک نفر از آن جماعت (بحيرة بن فراس) به پيامبر عرض کرد: به من بگو اگر ما با تو بر اسلام بيعت کرديم و خداوند تو را بر مخالفانت غلبه داد آيا ما در خلافت بعد از تو سهمي داريم؟ آن حضرت فرمود: امر خلافت به دست خداست هر کجا که بخواهد قرار ميدهد. در اين هنگام بحيره به پيامبر عرض کرد: آيا ما جان خود را براي دفاع از تو بدهيم، ولي هنگامي که خداوند تو را بر دشمنانت غلبه داد خلافت به غير ما برسد؛ ما احتياجي به اسلام تو نداريم.[3]
بنابراين يکي از وظايف پيامبر و امامان، معرفي جانشين خود به مردم بود. ولو اينکه معرفي جانشين از سوي آنها براي کساني ناخوشايند باشد. امّا اين باعث نمي شد که آنها به اين وظيفه عمل ننموده ودر اين زمينه سکوت کنند، بلکه انتخاب جانشين و معرفي آن به مردم اينقدر مهم هست که خداوند در غدير خم خطاب به پيامبرش مي فرمايد: اگر جانشين خودت را به مردم معرفي نکني به وظيفه خودت عمل نکرده و رسالتت را تبليغ نکرده اي. البته پيامبر در زمان حياتش بارها از جانشيني خودش براي مردم سخن گفته بود. مثلا در آغاز بعثت به هنگام نزول آيه «وَأَنذِرْ عَشِيرَتَک الْأَقْرَبِينَ[4]»؛ خويشان نزديکت را بيم ده» درباره علي ـ عليه السلام ـ فرمود: اين است برادر و وصي و خليفه من بر شما سخنش را بشنويد و از او اطاعت کنيد. و در اواخر سال دهم هجري در آخرين حج پيامبر که آن را حجة الوداع ناميده اند در راه بازگشت به مدينه روز هيجدهم ذي الحجه آن گاه که با اصحاب به منزل غدير خم رسيدند علي ـ عليه السلام ـ را به جانشيني خود انتخاب کردند.
در مورد امام حسن و امام حسين مي فرمايند: هر دو پيشوايان اسلامند چه صلح کنند و چه جهاد.[5] هم چنين در زمان حيات ائمه، مردم از جانشينان آنها سئوال مي کردند که امامان معصوم جواب آنها را مي دادند. مثلا احمد بن اسحاق وکيل امام حسن عسکري علیه السلام در قم به حضور امام رفت با اين قصد که از جانشين آن بزرگوار بعد از رحلتش سئوال کند. آن حضرت قبل از اينکه احمد بن اسحاق سئوال کند، فرمود: اي احمد بن اسحاق خداوند متعال از عصر حضرت آدم تاکنون و اکنون تا روز قيامت زمين را از حجتش خالي نمي گذارد. خداوند به وسيله او بلا را از اهل زمين بر طرف مي نمايد و به وسيله او باران را فرو مي فرستد و برکت هاي زمين را آشکار مي سازد. در اين هنگام احمد بن اسحاق پرسيد: اي فرزند رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ امام و خليفه بعد از شما کيست؟ امام حسن عسکري بلا فاصله بلند شد و وارد اتاقي شد و در حالي که پسر سه ساله اي را بر شانه خود سوار کرده بود، فرمود: اين پسر جانشين من خواهد بود.[6]
اکثر فرزندان و فرزندزادگان امامان، افرادي وارسته، پارسا، غيور، شجاع، مبارز و مجموعه اي از فضايل انساني بودند چرا که تربيت شده امامان بودند و امامان نقش بسياري در تربيت شان بر اساس صحيح داشتند. امّا با اين حال بعضي از امام زادگان که عده آنها کم است مثل پسر حضرت نوح گمراه شدند از جمله آنها عبدالله افطح پسر بزرگ امام صادق ـ عليه السلام ـ بود. او مي دانست پدرش فرموده است: امام بعد از من موسي بن جعفر است ولي جاه طلبي باعث شد بگويد: پسر بزرگ تر من هستم چرا من جانشين پدرم نباشم. امام صادق ـ عليه السلام ـ به فرزندش موسي بن جعفر علیهما السلام فرمود: پسرم به زودي برادرت به جاي من مي نشيند و ادعاي امامت مي کند با او نزاع نکن چرا که او نخستين کسي است که به من مي پيوندد. او پس از هفتاد يا نود روز از دنيا رفت. هم چنين جعفر کذّاب به سبب حب مقام و رياست ادعا کرد جانشين برادرش امام حسن عسکري است و منکر وجود حضرت مهدي شد، ولي عمر او کوتاه بود و در 47 سالگي مرد.[7]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ منتهي الامال، شيخ عباس قمي، ج1 ـ 2.
2ـ سيره پيشوايان، حجت الاسلام و المسلمين پيشوايي.
[1]. سبحاني، جعفر، گزيده راهنماي حقيقت، فصل امامت در قرآن آيه اولي الامر، نسخه الکترونيکي.
[2]. کلینی،محمد بن يعقوب ، الکافي، کتاب الحجه باب ما جاء في الاثني عشر و النص عليهم، ص442، ح3.
[3]. رضواني، علي اصغر، امام شناسي و پاسخ به شبهات، قم، مسجد مقدس جمکران.
[4]. شعراء / 214.
[5]. حسيني قمي، سيد علي، کرامات و مقامات عرفاني امام حسن مجتبي، قم، انتشارات نبوغ، ص62.
[6]. طاهري، حبيب الله، سيماي آفتاب، قم، انتشارات زائر، ص75.
[7]. عبدوس، محمد تقي و محمدي اشتهاردي، محمد، آموزه هاي اخلاقي ـ رفتاري امامان شيعه، قم، بوستان کتاب، چاپ چهارم، ص559.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 2 امرداد 01
- بازدید
- ۷۹
امامان ما چطور از بين فرزندان خود يكي را به عنوان جانشين خود معرفي ميکردند؟
- نشان کردن
پرسش
امامان ما چطور از بين فرزندان خود يكي را به عنوان جانشين خود معرفي ميکردند؟ با اينكه امام از طرف خدا تعيين ميشود، ولي امامان ما چگونه و با چه دليلي به مردم تفهيم ميکردند كه از بين فرزندانشان فقط يكي از آنها استحقاق امامت دارد؟ آيا فرزندان ديگر شورش نمي كردند؟
پاسخ
همان طور که در سئوال به آن اشاره شده امامت يکي از اصول اسلامي است که شيعيان به آن اعتقاد راسخ دارند. آنچه اين طايفه را از ديگر گروه ها جدا مي سازد اعتقاد به انتصابي بودن مقام امامت از سوی خداوند مانند مقام نبوت است. شيعيان معتقدند که امامت يک مقام الهي و سماوي است و جانشين پيامبر بايد از طريق وحي الهي به وسيله پيامبر تعيين گردد. عالمان شيعه امامت را جزء اصول اعتقادي مي شمارند، ولي علماي اهل سنت امامت و خلافت را شاخه اي از مسأله امر به معروف و نهي از منکر مي دانند و معتقدند چون اجراي اين اصل نياز به وجود امام دارد بايد امت، امامي را براي اداره امور انتخاب کند تا بتواند به اين اصل، جامه عمل بپوشاند. در نتيجه هر دو گروه به اصل وجود امام پس از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اذعان قطعي دارند، ولي در کيفيت تعيين امام دو نظر وجود دارد.
1. نظريه انتصاب: که بر اساس آن بايد امام پس از پيامبر از طريق خود او تعيين شود.
2. نظريه انتخاب: که بر مبناي آن امام بايد از طريق مردم تعيين شود.
آياتي در قرآن دلالت دارند بر اصل امامت از جمله آيات 3 و 55 سوره مائده و هم چنين آيه 59 سوره نساء که از اين قرار است:
اي کساني که ايمان آورده ايد خدا را اطاعت کنيد و از پيامبر و اولياي امر خود فرمان بريد. اولوالامر در آيه که به معناي فرمانروايان است حاکي از فرمانروايي گروهي است که اطاعت آنان در کنار اطاعت خدا و رسول قرار گرفته است. فخر رازي در تفسير خود بيان شيوايي دارد و ميگوید: از اينکه اولوالامر در کنار خدا و رسول قرار گرفته بايد گفت که صاحبان اين منصب معصوم از گناه و پيراسته از خطا بودند، زيرا گذشته از اينکه در کنار دو فرد معصوم (خدا و پيامبر) واقع شده اند بايد با آن دو همگون باشند . از اينکه اطاعت اولوالامر بدون قيد و شرط لازم شمرده شده بايد گفت اين فرمانروايان انسان هاي معصومي هستند که پيراسته از گناه و خطا مي باشند و اگر غير آن بود حتما بايد حدود اطاعت آنها محدود گردد، در حالي که بدون حدّ و مرز اطاعت آنها را لازم شمرده است.[1] و چون عصمت امري دروني است و قابل تشخيص براي انسان ها نيست، بايد از ناحيه خداوند، انسان معصوم به عنوان امام معرفي شود.
هم چنين رواياتي داريم که دلالت مي کند که تعيين امام از ناحيه خداوند است. مانند حديث لوح که در آن اشاره دارد که خداوند در زمان حيات پيامبر اسامي ائمه را در لوحي نوشته توسط جبرئيل به پيامبر داد که پيامبر اين لوح را به فاطمه بخشيد. در اين باره روايتي از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل شده که ايشان مي فرمايد: روزي پدرم امام باقر ـ عليه السلام ـ به جابر بن عبدالله انصاري گفت: جابر، لوح آسماني که در دست فاطمه ديدي چه بود؟ و مادرم راجع به اين لوح چه گفت؟ جابر گفت خدا را بر آنچه مي گويم شاهد مي گيرم روزي براي عرض تبريک ولادت حسين ـ عليه السلام ـ خدمت مادرت فاطمه ـ سلام الله عليها ـ رسيدم لوحي سبر رنگ که پنداشتم از زمرد است در دست او ديدم در آن نوشته اي بود به رنگ طلايي خورشيد. به او گفتم فدايت شوم اي دختر رسول خدا، اين لوح چيست؟ گفت: اين لوحي است که خداوند به پدرم هديه داده که اسم پدر، شوهر، فرزندان و جانشينان از فرزندانم در آن نگاشته شده است و پيامبر آن را به من بخشيد تا بشارتي به من باشد. مادرت لوح را به دست من داد و آن را مشاهده کردم که در آن لوح، اسامي اوصيا و جانشيان پيامبر از فرزندان زهرا نوشته شده بود. که تعداد آنها12 نفر بود که آخرين نفر آنها حضرت قائم بود که سه نفر از آنها اسمشان محمد و سه نفر علي است. مرحوم کليني در ذيل اين حديث مي فرمايد اين سه نفري که اسمشان علي است و در لوح مي باشد اسامي فرزندان زهراست و الاّ چهار نفر از امامان ما اسمشان علي است.[2]
هم چنين در سيره ابن هشام آمده است: بني عامر بن صعصعه خدمت رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ آمدند. حضرت آنان را به سوي خدا دعوت نمود و نبوت خود را بر آنان عرضه کرد. در اين هنگام يک نفر از آن جماعت (بحيرة بن فراس) به پيامبر عرض کرد: به من بگو اگر ما با تو بر اسلام بيعت کرديم و خداوند تو را بر مخالفانت غلبه داد آيا ما در خلافت بعد از تو سهمي داريم؟ آن حضرت فرمود: امر خلافت به دست خداست هر کجا که بخواهد قرار ميدهد. در اين هنگام بحيره به پيامبر عرض کرد: آيا ما جان خود را براي دفاع از تو بدهيم، ولي هنگامي که خداوند تو را بر دشمنانت غلبه داد خلافت به غير ما برسد؛ ما احتياجي به اسلام تو نداريم.[3]
بنابراين يکي از وظايف پيامبر و امامان، معرفي جانشين خود به مردم بود. ولو اينکه معرفي جانشين از سوي آنها براي کساني ناخوشايند باشد. امّا اين باعث نمي شد که آنها به اين وظيفه عمل ننموده ودر اين زمينه سکوت کنند، بلکه انتخاب جانشين و معرفي آن به مردم اينقدر مهم هست که خداوند در غدير خم خطاب به پيامبرش مي فرمايد: اگر جانشين خودت را به مردم معرفي نکني به وظيفه خودت عمل نکرده و رسالتت را تبليغ نکرده اي. البته پيامبر در زمان حياتش بارها از جانشيني خودش براي مردم سخن گفته بود. مثلا در آغاز بعثت به هنگام نزول آيه «وَأَنذِرْ عَشِيرَتَک الْأَقْرَبِينَ[4]»؛ خويشان نزديکت را بيم ده» درباره علي ـ عليه السلام ـ فرمود: اين است برادر و وصي و خليفه من بر شما سخنش را بشنويد و از او اطاعت کنيد. و در اواخر سال دهم هجري در آخرين حج پيامبر که آن را حجة الوداع ناميده اند در راه بازگشت به مدينه روز هيجدهم ذي الحجه آن گاه که با اصحاب به منزل غدير خم رسيدند علي ـ عليه السلام ـ را به جانشيني خود انتخاب کردند.
در مورد امام حسن و امام حسين مي فرمايند: هر دو پيشوايان اسلامند چه صلح کنند و چه جهاد.[5] هم چنين در زمان حيات ائمه، مردم از جانشينان آنها سئوال مي کردند که امامان معصوم جواب آنها را مي دادند. مثلا احمد بن اسحاق وکيل امام حسن عسکري علیه السلام در قم به حضور امام رفت با اين قصد که از جانشين آن بزرگوار بعد از رحلتش سئوال کند. آن حضرت قبل از اينکه احمد بن اسحاق سئوال کند، فرمود: اي احمد بن اسحاق خداوند متعال از عصر حضرت آدم تاکنون و اکنون تا روز قيامت زمين را از حجتش خالي نمي گذارد. خداوند به وسيله او بلا را از اهل زمين بر طرف مي نمايد و به وسيله او باران را فرو مي فرستد و برکت هاي زمين را آشکار مي سازد. در اين هنگام احمد بن اسحاق پرسيد: اي فرزند رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ امام و خليفه بعد از شما کيست؟ امام حسن عسکري بلا فاصله بلند شد و وارد اتاقي شد و در حالي که پسر سه ساله اي را بر شانه خود سوار کرده بود، فرمود: اين پسر جانشين من خواهد بود.[6]
اکثر فرزندان و فرزندزادگان امامان، افرادي وارسته، پارسا، غيور، شجاع، مبارز و مجموعه اي از فضايل انساني بودند چرا که تربيت شده امامان بودند و امامان نقش بسياري در تربيت شان بر اساس صحيح داشتند. امّا با اين حال بعضي از امام زادگان که عده آنها کم است مثل پسر حضرت نوح گمراه شدند از جمله آنها عبدالله افطح پسر بزرگ امام صادق ـ عليه السلام ـ بود. او مي دانست پدرش فرموده است: امام بعد از من موسي بن جعفر است ولي جاه طلبي باعث شد بگويد: پسر بزرگ تر من هستم چرا من جانشين پدرم نباشم. امام صادق ـ عليه السلام ـ به فرزندش موسي بن جعفر علیهما السلام فرمود: پسرم به زودي برادرت به جاي من مي نشيند و ادعاي امامت مي کند با او نزاع نکن چرا که او نخستين کسي است که به من مي پيوندد. او پس از هفتاد يا نود روز از دنيا رفت. هم چنين جعفر کذّاب به سبب حب مقام و رياست ادعا کرد جانشين برادرش امام حسن عسکري است و منکر وجود حضرت مهدي شد، ولي عمر او کوتاه بود و در 47 سالگي مرد.[7]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ منتهي الامال، شيخ عباس قمي، ج1 ـ 2.
2ـ سيره پيشوايان، حجت الاسلام و المسلمين پيشوايي.
[1]. سبحاني، جعفر، گزيده راهنماي حقيقت، فصل امامت در قرآن آيه اولي الامر، نسخه الکترونيکي.
[2]. کلینی،محمد بن يعقوب ، الکافي، کتاب الحجه باب ما جاء في الاثني عشر و النص عليهم، ص442، ح3.
[3]. رضواني، علي اصغر، امام شناسي و پاسخ به شبهات، قم، مسجد مقدس جمکران.
[4]. شعراء / 214.
[5]. حسيني قمي، سيد علي، کرامات و مقامات عرفاني امام حسن مجتبي، قم، انتشارات نبوغ، ص62.
[6]. طاهري، حبيب الله، سيماي آفتاب، قم، انتشارات زائر، ص75.
[7]. عبدوس، محمد تقي و محمدي اشتهاردي، محمد، آموزه هاي اخلاقي ـ رفتاري امامان شيعه، قم، بوستان کتاب، چاپ چهارم، ص559.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 2 امرداد 01
- بازدید
- ۷۹
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.