ظاهر برخي آيات قرآن اين است كه خداوند در مكاني قرار دارد. ولي متكلمان معتقدند كه خداوند لامكان است؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

ظاهر برخي آيات قرآن اين است كه خداوند در مكاني قرار دارد. ولي متكلمان معتقدند كه خداوند لامكان است؟ توضيحي در اين باره بدهيد.

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

می دانیم كه صفات خداوند بر دو قسم است:

1ـ صفات ثبوتی: صفاتی هستند که کمالی از کمالات خدا را بیان کرده و جنبه ثبوتی و وجودی دارند و نبود آن ها نقص محسوب می شود مانند: علم، قدرت، حیات و .... .

2ـ صفات سلبی: صفاتی هستند که نقص و کاستی را از خداوند نفی می کنند مانند: جسم نبودن، مرئی نبودن، مکان نداشتن و .... .[1]

با توجه به اقسام صفات خداوند، باید دانست هم چنان که وجود و هستی دائمی برای خداوند ضرورت داشته و عدم ـ که نقص محسوب می شود ـ برای او ممتنع و محال است هم چنین صفات ثبوتی و کمالی خداوند نیز برای او ضروری و واجب بوده و صفاتی که بر نقص و کاستی دلالت می کنند همواره از او سلب شده و هیچ گاه خداوند به این صفات متصف نمی شود.

از جمله اموری که باید از خداوند نفی و سلب شود این است که خداوند دارای مکان نبوده و اساسا مکان داشتن نسبت به خداوند محال و ممتنع است. سلب مکان از خداوند متعال، از اموری است که عقل با ارائه دلایل و براهین به آن حکم کرده است. وقتی بتوانیم دلایلی عقلی بر مکان دار نبودن خداوند اقامه کنیم قهرا به این نتیجه منتهی می شویم که نباید معنای ظاهری آیات اراده شود بلکه الفاظ بکار رفته در این آیات باید متضمن معانی دیگری غیر از معنای ظاهری باشند.

از میان ادله  ايکه بر مکان دار نبودن خداوند ارائه شده است، سه دلیل در این جا بیان می شود:

دلیل اول:[2] این دلیل از دو مقدمه و یک نتیجه تشکیل شده است:

مقدمه 1: هر چیزی که دارای مکان باشد حادث است.

مقدمه 2: هر حادثی ممکن است.

نتیجه: هر چیزی که دارای مکان باشد ممکن است. در حالی که خداوند، واجب الوجود بوده و امکان در او راه ندارد.

دلیل دوم:[3] مقدمه 1: هر چیزی که دارای مکان باشد قابل تقسیم به اجزا است. زيرا بخشي از آن در مكان قرار مي گيرد نه همه آن.

مقدمه 2: هر چیزی که قابل تقسیم به اجزا باشد مرکب است.

نتیجه: هر چیزی که دارای مکان باشد مرکب است.

با در نظر گرفتن این نتیجه به عنوان یک مقدمه و ضمیمه مقدمه دیگری به آن، نتیجه دیگری قابل دریافت است:

مقدمه 1: هر چیزی که دارای مکان باشد مرکب است.

مقدمه 2: هر مرکبی، ممکن الوجود است. زيرا هر مركبي به اجزاء خود نياز دارد.

نتیجه: هر چیزی که دارای مکان باشد، ممکن الوجود است.

طبق این نتیجه که «هر چیز دارای مکان، ممکن الوجود است» می توان گفت: هر چیزی که ممکن الوجود نباشد مکان دار هم نیست. و از آن جا که خداوند ممکن الوجود نبوده بلکه واجب الوجود بالذات است پس مکان داشتن درباره او محال و ممتنع است.

دلیل سوم:[4] مقدمه 1: هر چیزی که دارای مکان باشد محدود و متناهی است.

مقدمه 2: هر چیزی که محدود و متناهی باشد این قابلیت را دارد که زیاد و کم شود.

نتیجه: هر چیزی که دارای مکان باشد این قابلیت را دارد که زیاد یا کم شود.

بر اساس این نتیجه، اگر خداوند متعال دارای مکان باشد باید محدود و متناهی بوده و بنابر این قابلیت زیاد شدن و نقصان و به تعبیر بهتر قابلیت «تغیر» را داشته باشد در حالی که وجود خداوند وجود نا محدود، نامتناهی و غیر قابل تغییر است.

توجه به آیات و روایات

با توجه به ادله عقلی مذکور، اکنون مکان دار نبودن خداوند را از جهت دیگری پیگيری می کنیم. اصولا دارا بودن مکان و محل، لازمه جسمانی بودن است و چنان که در جای خود ثابت شده است خداوند نه جسم است و نه صفات جسمانیت را داراست. با توجه به این مطلب دو آیه از آیات قرآن و یک حدیث را مورد توجه قرار می دهیم:

1ـ «و الله المشرق و المغرب فاینما تولوا فثم وجه الله و ان الله واسع علیم[5]».

مشرق و مغرب از آن خداست و به هر سو رو کنید خدا آن جا است. خداوند بی نیاز و دانا است.

2ـ «و هو معکم اینما کنتم و الله بما تعملون بصیر[6]».

و او با شماست هر جا که باشید و خداوند نسبت به آن چه انجام می دهید بیناست.

3ـ شخصی به نام «سلیمان بن مهران» از امام صادق ـ علیه السلام ـ پرسید: آیا صحیح است بگوییم خدا در مکانی قرار دارد؟ امام فرمود:

«منزه است خداوند و برتر از این است (که می گویی). اگر او در مکانی بود حادث بود؛ زیرا موجود در مکان محتاج به مکان است و احتیاج از صفات حادث است نه از صفات خداوند قدیم و ازلی».[7]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ آیت الله مکارم شیرازی، پیام قرآن، ج4.

 


[1] . سبحانی، جعفر، اندیشه اسلامی 1، دفتر نشر معارف، ص 97.

[2] . العلامه الحلی، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، موسسه النشر الاسلامی، ص406؛ الحسینی الطهرانی، السید هاشم، توضیح المراد، مطبقه المصطفوی، ج2، ص 492.

[3] . الحسینی الطهرانی، السید هاشم، توضیح المراد، مطبعه المصطفوی، ج2، ص 492.

[4] . همان، ص 493.

[5] . بقره / 115.

[6] . حدید / 4.

[7] . توحید صدوق، ص 178، باب 28، حدیث 11.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
30 تیر 01
بازدید
۶۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.