خواهشمند است در مورد معناي اين جملات که خداوند عرض نيست، جوهر نيست، حال در چيزي نيست توضيح دهيد؟
خواهشمند است در مورد معناي اين جملات که خداوند عرض نيست، جوهر نيست، حال در چيزي نيست توضيح دهيد؟
پرسش
پاسخ
توضيح برخي مقدمات براي پاسخ به اين سوال در فهم درست پاسخ تاثير گذار است.
الف) ماهيت يعني پاسخ به سئوال از چيستي شيء[1] به عبارتي ماهيت يعني تعريف و تعيين حد و تمييز اشياء از يکديگر. در حقيقت، ماهيت يک مفهوم ذهني است که از تحليل ذهني يک شيء در ذهن پديد آمده است.[2]
امّا اين که مي گويند اشياء به جوهر و عرض تقسيم مي شوند همان تحليل عقلي است که از نظر چيستي اشياء در ذهن نقش مي بندد.[3] و إلا در خارج اشياء اين تقسيم ها را ندارند و ذهن است كه به اين تحليل دست يافته است.
ب) جوهر و عرض: اگر ماهيت بخواهد در خارج موجود شود يا اصلا موضوعي ندارد که در آن ايجاد شود مثل جسم که به هيچ چيزي به عنوان موضوع نياز ندارد و موجود شده است ـ يا اگر هم موضوع دارد، خود آن موضوع به جوهر نيازمند است. مثل صورت هاي گوناگون جسم (جوهر) که در صورتي محقق مي شوند که موضوعي بنام ماده (به عنوان تکيه گاه و موضوع) وجود داشته باشد، و در عين حال اين موضوع هم به اين صورت ها نيازمند است. اين ماهيت جوهر ناميده ميشود.
اما اگر ماهيتي كه در خارج محقق مي شود در موضوعي ايجاد شود که آن ماهيت (عرض) بي نياز و مستقل از آن نيست، ولي در عين حال آن موضوع مستقل و بي نياز از آن ماهيت است. اين ماهيت نيازمند به موضوع عرض خوانده ميشود. مثل رنگ که نمي تواند در خارج ايجاد شود مگر اين که موضوع و تکيه گاهي مثل جسم داشته باشد و در عين حال جسم در تحققش به رنگ نياز ندارد.[4]
نکته اي مهم اين است که بحث جوهر و عرض مربوط به مطلق موجودات نيست، بلکه مربوط به قسمتي از موجودات است، که عبارت است از موجودات ممکن كه داراي ماهيت هستند. پس واجب الوجود كه ماهيت ندارد؛ نه جوهر است و نه عرض.[5]
ج) محل: محل به معناي عام، عبارت است از: 1. متعلق 2. موضوع 3. محل (به معناي خاص)
1. متعلق مثلا در مورد انسان، بدن، متعلق نفس است.
2. موضوع: مثلا در مورد انسان، جوهر (جسم) موضوع است، که اعراض در آغوش آن تحقق مي يابند و خود بي نياز از آن اعراض است.
3. محل (به معناي خاص) جايگاهي که در وجودش بي نياز از حال نيست، يعني صرفا يک جايگاه و محل است. مثلا ماده که صورت هاي نوعيه در آن حلول مي کنند (مثل صورت هاي مختلف يک سيب از ابتداي رشد تا کامل شدن) محل براي آن صورت ها است و در عين حال بي نياز از آن صورت ها (حال) نيست.[6]
د) خداوند حدّ ندارد: (ليس لذاته حد)
هـ) خداوند ماهيت ندارد: يعني خداوند ماهيتش همان خودش است و مانند غير خود، قابل تحليل عقلي به جنس و فصل يا جوهر و عرض نيست. به اين صورت که براي او يک وجود و يک ماهيت تصور کنيم و بگوييم اين وجود جنسي دارد و فصلي، و يا بگوييم اين وجود جوهر دارد و عرض . به صورتي كه نبود هر يک باعث مي شود که اين ذات در خارج موجود نشود، اگر خداوند هم چنين خصوصياتي داشت لازم مي آمد به اين اجزاء نيازمند باشد.[7]
د) خداوند واجب الوجود است. يعني:
1. نمي توان نبودن را براي او تصور کرد (وجود محض)
2. داراي همه کمالات وجود است.
3. اين کمالات بايد کامل ترين و تام ترين و بدون هيچ نقص و محدوديتي باشند.
4. وجود همه اين کمالات براي او ضروري است و در هيچ زماني نيست که فاقد ذره اي از آن کمالات باشد.
5. اين امور واجب وکمالات لايتناهي همگي از وجود خود او است و از غير گرفته نشده است.
حاصل اين که، واجب الوجود، واجد تمام صفات کمال من جميع جهات است.[8]
با اين توضيحات روشن مي شود که خداوند:
1. جوهر نيست: زيرا جوهر مربوط به بحث ماهيت و ممکنات است در حالي که خداوند ماهيت ندارد. بلکه يک وجود واجب و بدون حدّ است.
علاوه بر اين که جوهر نيز خود ماهيت دارد. يعني مثلا جسم که يک جوهر است براي خود حدّ و ماهيت دارد.
آيت الله حسن زاده آملي در کتاب کلمه العليا در توقيفيت اسماء در جوهر نبودن خداوند اين گونه مي فرمايندکه: جوهر داراي دو صفت کمال، يکي وجود و ديگري استقلال است، که هر دوي آن را خداوند دارد. ولي همين جوهر دو صفت نقص هم دارد، يکي حدّ وجودي (مرز وجوديِ) آن است و ديگري ماهيت است.
در حالي که خداوند نه حدّ دارد و نه ماهيت.[9] علاوه بر اين که گفتيم بعضي جواهر در تحقق خارجي شان نياز به موضوع دارند، ولي خداوند واجب الوجود و بي نياز از غير است.
2. عرض نيست: زيرا اولا عرض هم مربوط به بحث ماهيت و ممکنات است ثانيا عرض يک وجود وابسته و رابطي به غير است. يعني تا محل، تکيه گاه و موضوع برايش فراهم نشود، تحقق خارجي نخواهد يافت.
در حالي که خداوند واجب الوجوب است او است که به همه چيز هستي و قوام مي بخشد و خود در عين حال به چيزي نياز ندارد (قيّوم علي الاطلاق).
خلاصه اين که خداوند قيوم است لذا رابطه او با غير يک طرفه (رابطه اشراقيه) است يعني فقط از او به غير افاضه وجود مي شود نه رابطه دو طرفه (رابطه مقوليه)، زيرا رابطه مقوليه از سنخ ماهيات است و ماهيت يا جوهر است يا عرض اما رابطه اشراقيه از سنخ وجود است که همه صفات به آن باز مي گردد.[10]
3. حالّ نيست: زيرا حالّ وجودش نيازمند به محلّ است و ناچار هنگام حلول در محل، محدود در همان محل مي شود. در حالي که خداوند نه نيازمند به محل است و نه محدود به محلّي.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ مجموعه آثار، شهيد مرتضي مطهري، ج6، 8، 9، 10.
2ـ شرح منظومه، يحيي انصاري شيرازي، ج3.
3ـ بدايه الحکمه، علامه طباطبايي.
[1]. مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، ج10، ص534.
[2]. همان، ص522.
[3]. همان، ص538.
[4]. طباطبايي، سيد محمد حسين، بداية الحکمه، مرحله 6، فصل1.
[5]. انصاري شيرازي، يحيي، شرح منظومه، ج2، ص782.
[6]. همان، ص786.
[7]. مطهري، مجموعه آثار، همان، به بعد؛ بداية الحکمه، م4، فصل 3. ج8، ص133.
[8]. مطهري، همان، ج8، ص375.
[9]. کلمه العليا در توقيفيت اسماء، ص9؛ انصاري شيرازي، همان، ج3، ص549.
[10]. انصاري شيرازي، همان، ج3، ص104، ص105.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 30 تیر 01
- بازدید
- ۹۰
خواهشمند است در مورد معناي اين جملات که خداوند عرض نيست، جوهر نيست، حال در چيزي نيست توضيح دهيد؟
- نشان کردن
پرسش
خواهشمند است در مورد معناي اين جملات که خداوند عرض نيست، جوهر نيست، حال در چيزي نيست توضيح دهيد؟
پاسخ
توضيح برخي مقدمات براي پاسخ به اين سوال در فهم درست پاسخ تاثير گذار است.
الف) ماهيت يعني پاسخ به سئوال از چيستي شيء[1] به عبارتي ماهيت يعني تعريف و تعيين حد و تمييز اشياء از يکديگر. در حقيقت، ماهيت يک مفهوم ذهني است که از تحليل ذهني يک شيء در ذهن پديد آمده است.[2]
امّا اين که مي گويند اشياء به جوهر و عرض تقسيم مي شوند همان تحليل عقلي است که از نظر چيستي اشياء در ذهن نقش مي بندد.[3] و إلا در خارج اشياء اين تقسيم ها را ندارند و ذهن است كه به اين تحليل دست يافته است.
ب) جوهر و عرض: اگر ماهيت بخواهد در خارج موجود شود يا اصلا موضوعي ندارد که در آن ايجاد شود مثل جسم که به هيچ چيزي به عنوان موضوع نياز ندارد و موجود شده است ـ يا اگر هم موضوع دارد، خود آن موضوع به جوهر نيازمند است. مثل صورت هاي گوناگون جسم (جوهر) که در صورتي محقق مي شوند که موضوعي بنام ماده (به عنوان تکيه گاه و موضوع) وجود داشته باشد، و در عين حال اين موضوع هم به اين صورت ها نيازمند است. اين ماهيت جوهر ناميده ميشود.
اما اگر ماهيتي كه در خارج محقق مي شود در موضوعي ايجاد شود که آن ماهيت (عرض) بي نياز و مستقل از آن نيست، ولي در عين حال آن موضوع مستقل و بي نياز از آن ماهيت است. اين ماهيت نيازمند به موضوع عرض خوانده ميشود. مثل رنگ که نمي تواند در خارج ايجاد شود مگر اين که موضوع و تکيه گاهي مثل جسم داشته باشد و در عين حال جسم در تحققش به رنگ نياز ندارد.[4]
نکته اي مهم اين است که بحث جوهر و عرض مربوط به مطلق موجودات نيست، بلکه مربوط به قسمتي از موجودات است، که عبارت است از موجودات ممکن كه داراي ماهيت هستند. پس واجب الوجود كه ماهيت ندارد؛ نه جوهر است و نه عرض.[5]
ج) محل: محل به معناي عام، عبارت است از: 1. متعلق 2. موضوع 3. محل (به معناي خاص)
1. متعلق مثلا در مورد انسان، بدن، متعلق نفس است.
2. موضوع: مثلا در مورد انسان، جوهر (جسم) موضوع است، که اعراض در آغوش آن تحقق مي يابند و خود بي نياز از آن اعراض است.
3. محل (به معناي خاص) جايگاهي که در وجودش بي نياز از حال نيست، يعني صرفا يک جايگاه و محل است. مثلا ماده که صورت هاي نوعيه در آن حلول مي کنند (مثل صورت هاي مختلف يک سيب از ابتداي رشد تا کامل شدن) محل براي آن صورت ها است و در عين حال بي نياز از آن صورت ها (حال) نيست.[6]
د) خداوند حدّ ندارد: (ليس لذاته حد)
هـ) خداوند ماهيت ندارد: يعني خداوند ماهيتش همان خودش است و مانند غير خود، قابل تحليل عقلي به جنس و فصل يا جوهر و عرض نيست. به اين صورت که براي او يک وجود و يک ماهيت تصور کنيم و بگوييم اين وجود جنسي دارد و فصلي، و يا بگوييم اين وجود جوهر دارد و عرض . به صورتي كه نبود هر يک باعث مي شود که اين ذات در خارج موجود نشود، اگر خداوند هم چنين خصوصياتي داشت لازم مي آمد به اين اجزاء نيازمند باشد.[7]
د) خداوند واجب الوجود است. يعني:
1. نمي توان نبودن را براي او تصور کرد (وجود محض)
2. داراي همه کمالات وجود است.
3. اين کمالات بايد کامل ترين و تام ترين و بدون هيچ نقص و محدوديتي باشند.
4. وجود همه اين کمالات براي او ضروري است و در هيچ زماني نيست که فاقد ذره اي از آن کمالات باشد.
5. اين امور واجب وکمالات لايتناهي همگي از وجود خود او است و از غير گرفته نشده است.
حاصل اين که، واجب الوجود، واجد تمام صفات کمال من جميع جهات است.[8]
با اين توضيحات روشن مي شود که خداوند:
1. جوهر نيست: زيرا جوهر مربوط به بحث ماهيت و ممکنات است در حالي که خداوند ماهيت ندارد. بلکه يک وجود واجب و بدون حدّ است.
علاوه بر اين که جوهر نيز خود ماهيت دارد. يعني مثلا جسم که يک جوهر است براي خود حدّ و ماهيت دارد.
آيت الله حسن زاده آملي در کتاب کلمه العليا در توقيفيت اسماء در جوهر نبودن خداوند اين گونه مي فرمايندکه: جوهر داراي دو صفت کمال، يکي وجود و ديگري استقلال است، که هر دوي آن را خداوند دارد. ولي همين جوهر دو صفت نقص هم دارد، يکي حدّ وجودي (مرز وجوديِ) آن است و ديگري ماهيت است.
در حالي که خداوند نه حدّ دارد و نه ماهيت.[9] علاوه بر اين که گفتيم بعضي جواهر در تحقق خارجي شان نياز به موضوع دارند، ولي خداوند واجب الوجود و بي نياز از غير است.
2. عرض نيست: زيرا اولا عرض هم مربوط به بحث ماهيت و ممکنات است ثانيا عرض يک وجود وابسته و رابطي به غير است. يعني تا محل، تکيه گاه و موضوع برايش فراهم نشود، تحقق خارجي نخواهد يافت.
در حالي که خداوند واجب الوجوب است او است که به همه چيز هستي و قوام مي بخشد و خود در عين حال به چيزي نياز ندارد (قيّوم علي الاطلاق).
خلاصه اين که خداوند قيوم است لذا رابطه او با غير يک طرفه (رابطه اشراقيه) است يعني فقط از او به غير افاضه وجود مي شود نه رابطه دو طرفه (رابطه مقوليه)، زيرا رابطه مقوليه از سنخ ماهيات است و ماهيت يا جوهر است يا عرض اما رابطه اشراقيه از سنخ وجود است که همه صفات به آن باز مي گردد.[10]
3. حالّ نيست: زيرا حالّ وجودش نيازمند به محلّ است و ناچار هنگام حلول در محل، محدود در همان محل مي شود. در حالي که خداوند نه نيازمند به محل است و نه محدود به محلّي.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ مجموعه آثار، شهيد مرتضي مطهري، ج6، 8، 9، 10.
2ـ شرح منظومه، يحيي انصاري شيرازي، ج3.
3ـ بدايه الحکمه، علامه طباطبايي.
[1]. مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، ج10، ص534.
[2]. همان، ص522.
[3]. همان، ص538.
[4]. طباطبايي، سيد محمد حسين، بداية الحکمه، مرحله 6، فصل1.
[5]. انصاري شيرازي، يحيي، شرح منظومه، ج2، ص782.
[6]. همان، ص786.
[7]. مطهري، مجموعه آثار، همان، به بعد؛ بداية الحکمه، م4، فصل 3. ج8، ص133.
[8]. مطهري، همان، ج8، ص375.
[9]. کلمه العليا در توقيفيت اسماء، ص9؛ انصاري شيرازي، همان، ج3، ص549.
[10]. انصاري شيرازي، همان، ج3، ص104، ص105.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 30 تیر 01
- بازدید
- ۹۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.