چرا در قرآن دو صفت سميع و بصير براي خداوند ذكر شده است؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

در قرآن دو صفت سميع و بصير براي خداوند ذكر شده است. كه اين دو صفت به دو تا از حواس مربوط مي شود. سوال اين است كه حالا چرا ما ساير حواس را بيان نمي كنيم و چرا فقط روي اين دو صفت تكيه مي كنيم؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

خداوند داراي صفات و افعالي است که آن ها براي بشر قابل شناخت هستند، هر چند اين شناخت محدود مي باشد، البته ذات خدا قابل شناخت نيست اما صفات و افعال او که در عالم تبلور يافته اند قابل فهم مي باشند. بهترين راه شناخت صفات خدا منابع ديني است خداوند گرچه واجد تمام صفات کمال است، اما بر کسي روا نيست که هر صفتي را به خدا نسبت دهد.

عبدالرحيم قصير مي گويد: نامه اي به دست عبدالملک بن اعين  به امام صادق ـ عليه السلام ـ نوشتم و در آن آوردم که مردمي در عراق پيدا شده اند که خدا را به صورت و خطوط چهره توصيف مي کنند فدايتان گردم اگر صلاح ديديد نظر صحيح را درباره توحيد برايم بنويسيد. آن حضرت برايم نوشت خدا تو را مشمول رحمت خود قرار بدهد از توحيد و آنچه از ناحيه تو درباره آن انديشه مي شود پرسيده اي، بزرگ است آن خدايي که همانندي براي او نيست. او شنوا و داناست. بزرگتر است از آنچه توصيف کنندگان و تشبيه کنندگان به مخلوق، و افترا زنندگان بر او، درباره او مي گويند. بدان که مذهب درست درباره توحيد آن چيزي است که درباره صفات خدا در قرآن آمده است پس بطلان و تشبيه را از خدا نفي کن.[1]

در حديث فوق هر چند امام ـ عليه السلام ـ خداوند را از صفات بشري منزّه کرده است اما او را به شنوايي که يکي از ويژگي هاي بشر است توصيف مي کنند. هم چنين در قرآن خداوند خود را به صفات متکلم و سميع و بصير توصيف کرده است که مشترک بين خالق و مخلوق هستند. البته نه به اين معنا که داراي زبان و چشم و گوش است، بلکه به اين معنا که داراي علم و آگاهي است. به کاربردن اين صفات مي تواند نوعي تقريب به ذهن براي عموم نيز باشد. اين که خداوند با فرشتگان صحبت مي کند، اين که صداي بندگان را هنگام دعا مي شنود و اين که اعمال آنها را مي بيند (که در قرآن به آن ها اشاره شده) در نظر مردم، به اين معناست که خداوند متکلم و سميع و بصير است.

از طرفي ديگر بزرگان قائلند که سمع و بصر که از صفات ذاتي خداوند است به علم او بر مي گردد.[2] وقتي مي گوئيم او مي شنود و مي بيند يعني به صداي بندگان و اعمال آن ها و هر چيزي غير از آن آگاه است.

اما در مورد اين که چرا در مورد خداوند صفات و حواس ديگر را به کار نمي بريم شايد يکي از دلايلش اين باشد که اسماء خداوند توفيقي اند. توفيقي بودن اسماء به اين معني است که جايز نيست هر اسمي را که خواستيم براي حق تعالي به كار ببريم. به عبارت ديگر در گفتن و اطلاق آن بر خداي تعالي، بايد از خداوند يا پيغمبر يا امام اجازه رسيده باشد، نه آن که از پيش خود با اعتبار بعضي معاني، اسمي جعل شود.[3] منظور از اجازه اين است كه از اسمائي مي‌توانيم استفاده كنيم كه در قرآن يا حديث به كار رفته باشند.

آيت الله جعفر سبحاني در کتاب الالهيات مي فرمايند:

سئوال: اگر جايز است حضور مسموعات و مبصرات نزد او به اين که او را توصيف کنيم به سميع و بصير، چرا جايز نيست او را توصيف کنيم به لمس کننده يا بوکننده؟

جواب اين سئوال واضح است چون اسماء حق تعالي توفيقي هستند يعني همان طور که مسموعات و مبصرات نزد او حاضر هستند (و او به همه آنها علم دارد) مشمومات و مذوقات (چشيدني ها) و ملموسات نيز براي او معلوم هستند ولي چون قول به توفيقي بودن اسماء را پذيرفتيم اطلاق اسامي لامس، ذائق و شامّ براي او صحيح نيست (چون چنين اسامي اي در کتاب و سنّت وارد نشده است).[4]

بنابراين سميع بودن در مورد خداوند به اين معنا است که او صداي بندگان را مي شنود، و بصير بودن يعني اعمال بندگان را مي بيند و به هر آنچه از چشم بندگان مخفي است از او پوشيده نيست. اما كاربرد حواس ديگر يعني لامسه يا حس بويايي در مورد خداوند هيچ وجه صادق نيست. و شايد وجه اين عدم جواز اين باشد كه اين صفات جنبه بشري و جسماني بيشتري دارند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ الالهيات، آيت الله جعفر سبحاني، ص160 تا 163.

2ـ آموزش فلسفه، محمد تقي مصباح يزدي، شرکت چاپ و نشر بين الملل دفتر تبليغات، 1378ش، ج2، ص418.

 


[1]. کليني، محمد بن يعقوب، کافي، دارالکتب اسلاميه، 1409ق، ج1، ص100، ح1.

[2]. ر.ک: امام خميني، سيد روح الله؛ چهل حديث، موسسه تنظيم و نشر آثار امام، 1381ش، ص605، ح36 پيرامون صفات حق.

[3]. حسيني، حسين بن احمد ، تفسير اثناعشري، انتشارات ميقات، 1363ش، ج7، ص461.

[4]. سبحاني، جعفر، الالهيات، بيروت، الدار الاسلاميه، 1409ق، ج1، ص160.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
30 تیر 01
بازدید
۱۸۵
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.