معنى و مراد از" خلق" و" امر" درآيه : «أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ » (اعراف / 54) و تفاوت آن دو چيست ؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

معنى و مراد از" خلق" و" امر" درآيه : «أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ » (اعراف / 54) و تفاوت آن دو چيست؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

خلق به حسب اصل لغت به معناى سنجش و اندازه‏گيرى چيزى است براى اينكه چيز ديگرى از آن بسازند، و در اصطلاح قرآن و دين در معناى ايجاد و ابداع بدون الگو استعمال مى‏شود.

امر گاهى به معناى شأن بوده و جمع آن( امور) است، و گاهى هم به معناى دستور دادن و وادار كردن مامور، به انجام كار مورد نظر مى‏باشد، و بعيد نيست كه در اصل هم به همين معنا باشد، و سپس به صورت اسم مصدر استعمال مى‏شود و به معناى نتيجه امر و آن نظمى است كه در جميع كارهاى مامور و مظاهر حيات او است، و چون اين معنا منطبق با همه شؤون حياتى انسان است، لذا لفظ( امر) به معناى اسم مصدر در شأن انسان استعمال شد و آن چيزى كه وجودش را اصلاح مى‏كند، و نيز از اين هم بيشتر وسعت يافته در شأن هر چيز، چه انسان و چه غير انسان استعمال شد. بنا بر اين، امر هر چيزى همان شانى است كه وجود آن را اصلاح و حركات و سكنات و اعمال و ارادات گوناگونش را تنظيم مى‏كند، پس اگر مى‏گويند:" امر العبد الى مولاه" معنايش اين است كه مولاى عبد حيات و معاش عبد را تدبير مى‏كند، و معناى( امر المال الى مالكه) اين است كه: اختيار مال به دست مالك است، و معناى ( امر الانسان الى ربه) اين است كه تدبير مسير زندگى انسان بدست پروردگار او است.

در اينجا ممكن است كسى اشكال كند كه اگر( امر) به معناى شان باشد به صيغه( امور)، جمع بسته مى‏شود، هم چنان كه (امر) به معناى دستور به صيغه ( اوامر ) جمع بسته مى‏شود، اين معنا با اينكه يكى از اين دو معنا به ديگرى برگردد منافات دارد.

جواب اين اشكال اين است كه امثال اين تفنن‏ها در لغت بسيار است، و اهل دقت و تتبع به اشباه و نظائر آن زياد بر مى‏خورند،پس امر واسطه‏اى است كه هم به عبد ارتباط و اضافه دارد و هم به مولا. هم (امر العبد) گفته مى‏شود، مانند: «وَ أَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ[1]» و هم امر مولى مانند»أَتى‏ أَمْرُ اللَّهِ[2]».خداى تعالى امرى را كه از اشياء مالك است در آيه‏« إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ[3]» تفسير و بيان كرده، كه امرى را كه او از ذات و صفات و آثار و فعل هر چيزى مالك است همان گفتن (كن) است كه به هر چيزى بگويد موجود مى‏شود، يعنى با گفتن كلمه (كن) حصه‏اى از وجود را بر آن چيز افاضه مى‏كند، و آن چيز به آن حصه از وجود موجود مى‏شود.

اين وجود، نسبتى به خداى متعال دارد كه به آن اعتبار امر خدا و كلمه الهى (كن) است و نسبتى هم به شى‏ء موجود دارد كه به آن اعتبار امر آن شى‏ء است و به خداوند بر مى‏گردد و خداوند در اين آيه از آن به ( فيكون ) تعبير فرموده است.

خداى تعالى براى اين دو نسبت يعنى نسبتى كه امر از يك طرف به خدا و از طرفى ديگر به موجود مخلوق دارد صفات و احكام مختلفى را ذكر كرده، كه توضيح آن خواهد آمد.

حاصل كلام اين كه امر همان ايجاد است چه به ذات چيزى تعلق بگيرد و چه به صفات و افعال و آثار آن، پس همانطورى كه امر ذوات موجودات به دست خدا است همچنين امر نظام وجودش نيز به دست او است، چون او از ناحيه خود چيزى از صفات و افعال خود را مالك نيست.[4]

 [فرق بين خلق و  امر]

فرقى كه خلق با امر دارد اين است كه خلق ايجاد چيزى است كه در خلقت آن تقدير و تاليف به كار رفته باشد، حال چه به نحو ضم (و اضافه ) چيزى به چيز ديگر باشد، مانند ضم اجزاء نطفه به يكديگر و يا ضم نطفه ماده به نطفه نر و سپس ضم مواد غذايى به آن و هزاران شرايط كه در پيدايش و خلقت يك انسان و يا حيوان است، و چه به نحو ديگرى كه از قبيل ضم جزئى به جزء ديگرى نباشد، مانند تقدير ذات موجود بسيط و تعيين حد وجودى و آثار آن و روابطى كه با ساير موجودات دارد. و اين معنا از آيات كريمه قرآن نيز به خوبى استفاده مى‏شود، مانند آيه «وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً[5]» و آيه «الَّذِي أَعْطى‏ كُلَّ شَيْ‏ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى[6]» و آيه «اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ [7]» كه خلقت خود را به همه چيز تعميم داده. بخلاف امر كه در معناى آن تقدير جهات وجود و تنظيم آن نيست، به همين جهت است كه امر تدريج بردار نيست، و ليكن خلقت‏ قابل تدريج است، هم چنان كه در باره خلقت فرموده: «خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ[8]». و در باره امر فرموده: «وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ[9]» و نيز به همين جهت است كه در كلام مجيدش خلقت را به غير خود نيز نسبت داده و فرموده: «وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها[10]» و نيز فرموده: «فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ[11]».

و اما امر به اين معنا را به غير خود نسبت نداده، بلكه آن را مختص به خود دانسته و آن را بين خود و بين هر چيزى كه مى‏خواهد ايجاد كند از قبيل روح و امثال آن واسطه قرار داده، در آيات زير دقت فرماييد: «وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ[12]» و «وَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ[13]» و «يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ[14]» و «وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ[15]» و آيات ديگرى از اين قبيل نيز هست كه از آن بر مى‏آيد خداى تعالى امر خود را سبب و يا همراه ظهور اينگونه امور مى‏داند.

پس معلوم شد كه گرچه برگشت خلق و امر به يك معنا است، ولى به حسب اعتبار مختلفند و به همين جهت صحيح است كه هر كدام را متعلق به خصوص يك قسم از ايجاد بدانيم، حال چه اين دو لفظ هر كدام به تنهايى ذكر شده باشند، و چه با هم، براى اينكه در جايى هم كه مانند آيه مورد بحث با هم ذكر شده باشند، باز صحيح است بگوييم خلق به معناى ايجاد ذوات موجودات است، و امر به معناى تقدير آثار و نظام جارى در آنها است، و خلق بعد از امر است، چون تا چيزى نخست تقدير نشود، خلق نمى‏شود، هم چنان كه هيچ مخلوقى بعد از خلقت تقدير نمى‏شود.

اينجا است كه نكته عطف امر بر خلق در جمله «أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ»  معلوم مي‌شود كه به وجهى مشعر بر مغايرت آن دو است.

و نيز معلوم مى‏شود كه اگر اين دو جهت را در اول آيه از هم جدا كرده و نخست فرموده: «خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ» و سپس فرموده:« ثُمَّ اسْتَوى‏ عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ[16]» براى همين بوده كه فرق بين خلق و امر را برساند، چون خلق به معناى ايجاد ذوات‏ موجود است و امر به معناى تدبير آنها و ايجاد نظام احسن در بين آنها است.

در اينجا ممكن است كسى بگويد عطف امر بر خلق دليل بر مغايرت آن دو نيست، چون اگر عطف دليل بر مغايرت بود بايد در جمله « مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِيلَ[17]» دلالت كند بر اينكه جبرئيل از جنس ملائكه نيست، و حال آنكه چنين دلالتى ندارد؟

جواب اين اشكال اين است كه ما نخواستيم بگوييم عطف دليل بر مغايرت به تمام معنا است، بلكه خواستيم بگوييم كه عطف دليل بر اين است كه معطوف و معطوف عليه دو چيزند، زيرا پر واضح است كه شى‏ء واحد را به خودش عطف نمى‏كنند، و هيچ وقت نمى‏گويند: زيد و زيد به منزل من آمد، و من عمرو و عمرو را ديدم، پس در عطف بايد مغايرتى در كار باشد و لو مغايرت اعتبارى، و در آيه مورد نقض بين جبرئيل و ساير ملائكه چنين مغايرتى هست، زيرا او داراى مقام و منزلت و قدرتى است كه ساير ملائكه فاقد آنند.[18]

در پایان این نکته را تذکر می دهیم که کسی که اهل علم و نظر و دقت باشد می داند که سخن قطعی و نهایی در مسائل علمی براحتی نمی توان ذکر کرد و ناشی از خامی فرد است.

 


[1] . سوره بقره آيه 275 .

[2] . سوره نحل آيه 1 .

[3] . سوره يس آيه 82-83 . فرمان او چنين است كه هر گاه چيزى را اراده كند، تنها به آن مى‏گويد: «موجود باش!»، آن نيز بى‏درنگ موجود مى‏شود. پس منزّه است خداوندى كه مالكيّت و حاكميّت همه چيز در دست اوست و شما را به سوى او بازمى‏گردانند.

[4] . طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان، ترجمه: موسوی همدانی سيد محمد باقر ،  جامعه مدرسين حوزه علميه قم ،1374ش. ج‏8، ص: 189.

[5] . و آفريد هر چيزى را و آن را به دقتى كه فوق آن تصور ندارد اندازه‏گيرى كرد. سوره فرقان آيه 2.

[6] . موسى گفت پروردگار ما آن كسى است كه به هر چيز آفرينش مخصوص آن را داد و او را به استفاده از آن داده‏ها رهبرى نمود. سوره طه آيه 50 .

[7] . سوره زمر آيه 62 .

[8] . حديد/ 4. آسمانها و زمين را در شش روز [شش دوران‏] آفريد.

[9] . فرمان ما جز يكى نيست آن هم مانند لمحه چشم. سوره قمر آيه 50 .

[10] . و آن دم كه به اذن من از گل به شكل مرغ مجسمه‏اى ساختى و در آن دميدى. سوره مائده آيه 110 .

[11] . پس بزرگ است خداى يگانه كه بهترين آفريدگاران است. سوره مؤمنون آيه 14.

[12] . آفتاب و ماه و ستارگان مسخر اويند. سوره نحل آيه 12.

[13]  . و تا كشتى به فرمان وى روان شود. سوره روم آيه 46 .

[14]  . نازل مى‏كند فرشتگان حامل وحى را به امر و اراده خود. سوره نحل آيه 2.

[15]  . و آنان به امر او كار مى‏كنند. سوره انبياء آيه 27.

 [16] . يونس/ 3. پروردگار شما، خداوندى است كه آسمانها و زمين را در شش روز [شش دوران‏] آفريد سپس بر تخت (قدرت) قرار گرفت، و به تدبير كار (جهان) پرداخت‏

[17] . بقره / 98.

[18] .  علامه طباطبايي، همان، ج‏8، ص: 191.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
30 تیر 01
بازدید
۸۱
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.