براي اثبات وجود خدا به علم و دستگاه تفکر نياز داريم. آيا مي شود به اين دو اعتماد کرد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

براي اثبات وجود خدا به علم و دستگاه تفکر نياز داريم. آيا مي شود به اين دو اعتماد کرد؟ در مورد اثبات وجود خدا بر اساس نظم طبيعت بايد گفت که اين يک احتمال است. درست است که احتمال نظم جهان بر حسب تصادف بسيار کم است اما صفر نيست پس چگونه مي شود به وجود خدا ايمان آورد؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

علمي که عهده‌ دار اثبات خداي سبحان و صفات اوست، علم فلسفه است که مبتني بر تفکر عقلي و فهم آدمي نسبت به عالم است، نه علوم تجربي، لذا هر اندازه علوم تجربي مثل فيزيک و شيمي و زمين شناسي و... تغيير کند و اطلاعات ما راجع به محيط پيرامونمان تغيير کند و پيشرفتي حاصل آيد که البته معمولا اين تغييرات در جزئيات است، خللي به اصول کلي عالم و هست ها و نيست ها وارد نمي شود. به طور مثال تجربه مي گويد عالم منظم است، حال با پيشرفت علم پي به نظم بيشتر عالم ببريم، ولي عقل مي گويد اين ناظم مي خواهد و اين کبري هرگز تغيير نمي کند، امّا ممکن است در صغراي قياس يعني وجود نظم در عالم تغييراتي حاصل آيد و علم ما مثلا نسبت به منظومه شمسي ممکن است تغيير کند.

حال ممکن است گفته شود، علم فلسفه هم تغيير کرده و پيشرفت کرده است. پس آيا مي توان به آن اعتماد کرد يا خير؟ در جواب بايد به چند نکته توجه کرد:

1. علم ما نسبت به موجودات عالم هستي به دو دسته تقسيم مي شود، يکي علم حضوري و ديگر علم حصولي. علم حضوري علمي است که معلوم بذاته و بوجوده در نزد عالم حاضر است ولي علم حصولي حضور تصور و ماهيت شي است در نزد عالم نه خود ذات شي،[1] لذا در علم حضوري چون معلوم بنفسه در نزد عالم حاضر است نه تغيير و تبدلي داريم، نه خطاء و اشتباهي، اما در علم حصولي هم پيشرفت امکان دارد و هم خطا و اشتباه لذا اگر علمي از جنس علم حضوري باشد صد در صد قابل اعتماد و باعث به وجود آمدن يقين در نفس آدمي مي باشد.

2. مفاهيم و قضاياي مورد استفاده در فلسفه که تمام استدلالات و براهين عقلي مبتني بر آنهاست دو دسته اند، يا بديهي اند يا نظري، مفاهيم بديهي عبارتند از مفاهيمي که در تصور آنها نيازي به اکتساب و تفکر و يادگيري نيست و در نزد مردم حتي ساده ترين مردم روشن و مبين هستند.

مانند تصديق به اين که «کل بزرگ تر از جزء است»، «عدد چهار زوج است» و... ولي مفاهيم نظري آن دسته از مفاهيم و قضايايي که در تصور و تصديق آنها نيازمند به تفکر و يادگيري و نظر، هستيم و به خودي خود روشن و مبين نيستند مثل اين که انسان حيوان ناطق است، زواياي داخلي مثلث 180 درجه مي باشد».[2]

در علم منطق گفته مي شود امور يقيني، اموري هستند که منتهي به بديهيات شوند، سپس بديهيات را به شش دسته اوليات، مشاهدات، تجربيات، متواترات، حدسيات و فطريات تقسيم کرده اند، که هيچ يک از آنها نيازمند به توضيح و فکر کردن ندارند و روشن ومبين در نزد اذهان اند.[3] تمام امور نظري بايد به اين بديهيات برگردند و از اينجا شروع شوند تا صادق باشند.

در مورد نکته دوّم هم بايد گفت هر اندازه علم و دانش و اطلاعات بشري نسبت به محيط خود تغيير کند، هرگز در اين بديهيات تغيير و تبدلي حاصل نمي شود، زيرا روشن و مبين در نزد عقل اند و اگر تغيير مي کردند نشانه اين است که اصلا بديهي نيستند. هم چنين علمي که مبتني بر اين مفاهيم بديهي باشد، قابل اعتماد و اطمينان است و با تغيير در اطلاعات نسبت به محيط پيرامونمان، تغييري در آنها حاصل نمي شود.

از نکته اول و دوم مي توان نتيجه گرفت اگرخدا شناسي و به طور کلي علوم بشر با علم حضوري صورت گيرد و يا با علم حصولي که مبتني بر بديهيات بشري باشد، حتي با تغيير علوم و پيشرفت آنها هرگز تغيير نکرده و قابل اعتماد است و مطالعه تمام علوم تجربي کشف شده ضرورت ندارد. و بايد گفت اثبات خداي سبحان هم با علم حضوري امکان دارد، هم با علم حصولي و در کتب مربوطه ثبت شده که با مراجعه به آنها و مطالعه آنها هرگونه شک و شبهه از دل آدمي زدوده شده و موجب يقين قلبي مي گردد.

امّا در مورد احتمال تصادفي بودن عالم بايد گفت: از لحاظ فلسفي اين احتمال صفر است و استحاله عقلي دارد و آن را محال دانسته اند، در فلسفه گفته مي شود انقلاب ذات محال است، عالم  تماما ممکن الوجود است و نسبت به وجود داشتن و يا نداشتن علي السويه است يعني ذات آن نه اقتضاي وجود دارد، نه عدم، لذا براي به وجود آمدن نيازمند شيء است که به آن وجود دهد و آن را از اين حالت تساوي در آورده و موجود کند، امّا اين که خود به خود و بدون علت، از اين حالت خارج شود و موجود گردد، اين محال است زيرا خود شئ و ذات آن اين اقتضا را ندارد و اين به معناي انقلاب ذات است که در فلسفه محال است،[4] لذا احتمال آن صفر است و مخالف عقل و برهان.

در پايان دو نکته را متذکر مي شويم:

اول آنکه: برهان نظم، تنها يکي از براهيني است که براي اثبات خداي تبارک و تعالي به آن استدلال مي شود و غير از آن، ادله بسياري بر اثبات خداي سبحان وجود دارد که بسيار محکم تر و متقن تر از برهان نظم هستند. لذا اينچنين نيست که اگر برهان نظم خدشه اي وارد آيد، ديگر دست الهيون از برهان خالي گشته و نتوانند براي اثبات خداي متعال اقامه برهان کنند.[5]

دوم آنکه: اين چنين نيست که تمام علوم در حال تغيير و تبدل باشند، بلکه در هر علمي يک سري از مبحث ثابت و لايتغيراند، به طور مثال غالب مسائل رياضيات، فيزيک، شيمي و... ثابت و لايتغيراند. و بر همين اساس است که دانشمندان توانسته اند قوانين جديدي را کشف کنند، يعني از قوانين قبلي براي اثبات و کشف قوانين جديد استفاده کرده اند و اگر آن قوانين و مسائل ثابت نبودند، هرگز قانون جديد که مبتني بر آن قواعد قبلي بود صحيح نبود و به صورت قانون در نمي آمد.

معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:

1ـ آموزش فلسفه، محمد تقی مصباح یزدی، ج1، قسمت معرفت شناسي.

2ـ معرفت شناسي، محمد فنايي اشکوري.

3ـ مسئله شناخت، شهيد مرتضی مطهري.

4ـ توحيد، شهيد مطهري.

 


[1]. طباطبائي، سيد محمد حسين، بداية الحکمة، موسسه نشر اسلامي، چاپ نوزدهم، 1423ق، ص174.

[2]. همان، ص183.

[3]. مظفر، محمد رضا؛ المنطق، قم، دارالتفسير، چاپ هشتم، 1382ش، ص268 ـ 258.

[4]. بداية الحکمة، همان، ص15، 56.

[5]. براي مطالعه بيشتر به کتب کلامي مثل: تبيين براهين اثبات خدا، عبدالله جوادي آملي و عقايد استدلالي،  علي رباني گلپايگاني رجوع کنيد.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
29 تیر 01
بازدید
۶۶
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.