اگر خداشناسي امري فطري است پس چرا عده اي کافر و منکر خدايند؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

اگر خداشناسي امري فطري است پس چرا عده اي کافر و منکر خدايند؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

يکي از عباراتي که در بسياري از سخنان پيشوايان ديني و حکيمان و عارفان به آن بر مي خوريم، اين عبارت است که «خداشناسي فطري است» يا «انسان بالفطرة خداشناس است».

براي اين که جواب سؤال به خوبي روشن شود، بايد توضيحي پيرامون اين عبارت، مخصوصا کلمه فطرت داده شود.

واژه «فطرت» که در فارسي به «سرشت» ترجمه مي شود، دلالت بر نوع خلقت و آفرينش مي کند، ولي معمولا در مورد انسان به کار مي رود و چيزي را «فطري» مي گويند که نوع خلقت انسان اقتضاي آن را داشته باشد و خدادادي و غير اکتسابي و کما بيش مشترک بين همه افراد انسان باشد.

پس خاصيت امور فطري اين است که اولا اکتسابي نيست و ثانيا در عموم افراد وجود دارد، هر چند ممکن است شدت و ضعف داشته باشد.[1]

فطريات انسان را مي توان به دو دسته تقسيم کرد:

1. شناخت هاي فطري که هر انساني بدون نياز به آموزش از آنها برخوردار است.

2. ميلها و گرايش هاي فطري که هر انساني بدون نياز به آموزش، از آنها برخوردار است.

بنابراين اگر نوعي شناخت خدا براي هر فردي ثابت باشد که نيازي به آموزش و اکتساب نداشته باشد، مي توان آن را «خداشناسي» فطري ناميد.[2]

در مورد خداشناسي فطري دو نوع شناخت مطرح مي شود:

1. يکي شناخت حضوري و شهودي، يعني ارتباط دل با خدا.

2. ديگري شناخت حصولي و ذهني و عقلي يعني شناختي که عقل نسبت به خدا دارد.

منظور از قسم اول يعني شناخت حضوري، اين است که انسان آن چنان آفريده شده است که در اعماق قلبش يک رابطه وجودي با خدا دارد که اگر در دل خودش درست کندوکاو کند و به عمق قلب خود توجه کافي بنمايد اين رابطه را مي يابد. نه اين که مي داند خدايي هست، بلکه رابطه خود را با خدا مي يابد و به تعبير ديگر، مي بيند و شهود مي کند.

بسياري از مردم مخصوصاً در اوقات زندگي که سرگرم امور دنيا هستند، توجهي به اين رابطه قلبي ندارند و تنها هنگامي که توجهشان از همه چيز بريده مي شود و اميد شان از همه اسباب قطع مي گردد، مي توانند به اين رابطه قلبي، توجه نمايند.

در روايتي از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل شده است که شخصي خدمت حضرت عرض کرد خدا را آن چنان به من معرفي کن که گويي او را مي بينم. حضرت از او سؤال کرد؟ آيا هيچ وقت از راه دريا مسافرت کرده اي؟

گفت: بله

گفتند: اتفاق افتاده است که کشتي شما در دريا بشکند...؟

گفت: بلي، اتفاقا در سفري چنين قضيه اي واقع شد.

گفتند: به جايي رسيدي که اميدت از همه چيز قطع شود، و خود را مشرف به مرگ ببيني؟

گفت: بلي چنين شد.

گفتند: در آن حال اميدي به نجات داشتي؟

گفت: آري.

گفتند: در آنجا که وسيله اي براي نجات تو وجود نداشت به چه کسي اميدوار بودي؟ آن شخص متوجه شد که در آن حال گويا دل او با کسي ارتباط داشته در حدّي که گويا او را مي ديده است.[3] اين همان حالتي است که گفتيم گاهي اضطرارا توجه انسان از ماسوا قطع مي شود و آن حالت به انسان روي مي دهد که رابطه قلبي خودش با خدا را در مي يابد. انسان با اختيار هم چنين کاري را مي تواند بکند و اين ارزش دارد.

يعني سير و سلوکي که مورد قبول اديان حق باشد بر اين اساس استوار است که انسان تدريجا تعلقات خودش را از غير خدا قطع بکند و دلبستگي به غير خدا نداشته باشد تا به جايي برسد که به فرموده امير المؤمنين علي ـ عليه السلام ـ «ما کنت اعبد ربّا لم أره».[4] عبادت نمي کنم خدايي را که نمي بينم.

امّا منظور از قسم دوم، اين است که انسان بدون اين که نياز به تلاش داشته باشد، براي اين که مسأله خدا شناسي را حل بکند، با همان عقل فطري و خدا دادي که دارد به آساني پي به وجود خدا مي برد.

منظور از شناخت ذهني و عقلي فطري همان است که نوعي دليل بر مدعاي خود دارد ولي دليلي که ذهن براي آن احتياج به تلاش ندارد. مثل فهميدن اين كه كل هميشه بزرگتر از جزء است يا اين كه هر معلولي نيازمند علت است. اينجا نيز عقل انسان براي تصديق به وجود خدا نيازي به تلاش و کوشش ندارد بلکه به آساني درک مي کند که وجود انسان و همه پديده هاي جهان (نيازمند) است، پس (خداي بي نيازي) وجود دارد که نياز آنها را بر طرف مي کند.[5]

حاصل آن که: فطري بودن شناخت خدا بدين معنا است که دل و عقل انسان با خدا آشناست، و در ژرفاي روح وي مايه اي براي شناخت آگاهانه خداوند وجود دارد که قابل رشد و شکوفايي است.

البته براي رشد و شکوفايي فطرت خويش بايد راه هايي را بپيمايد و موانعي را بر طرف کند.[6]

راه هاي شکوفايي فطرت

1. تعاليم الهي توسط انبياء: با توجه به اين که خداشناسي و خدا گرايي و بلکه گرايش انسان به دين، فطري انسان هاست و در نماد و نهان همه تعبيه شده است، خداوند انبياء را ارسال کرده تا انسان ها را هدايت کرده و فطرت ديني آنها را شکوفا سازد.[7]

2. تزکيه نفس و رياضت و تقوا: راه دوم براي شکوفايي فطرت، راه تقوا و تهذيب نفس است، يعني انساني که روحش را از طريق رياضيت، تهذيب و دلش را تزکيه و تطهير کرد، غيب جهان و ملکوت عالم را مشاهده مي کند.[8]

موانع شکوفايي فطرت

1. غفلت: انساني که از خود و خدا و آيات الهي غافل شود، از حرکت علمي براي شناخت و شهود حق و از حرمت عملي براي شکوفايي فضايل نفساني محروم مي گردد؛ زيرا غفلت که در فرهنگ دين، رجس و چرک است، نمي گذارد انسان به سوي کمال حرکت کند.[9]

2. وسوسه علمي و شيطاني: انسان پيوسته با وسوسه هاي شيطان رو به رو است که با دسيسه خود، حق را به جاي باطل و باطل را به جاي حق مي نشاند و رأي انسان سالک را جاي وحي و يا عقل مبرهن قرار مي دهد تا انسان را از مشاهده ملکوت باز بدارد.[10]

3. پندار گرايي: از موانع شکوفايي فطرت توحيدي انسان، پندار گرايي است. انساني که مي پندارد خدا او را نمي بيند و او در مشهد و محضر خداي سبحان نيست، پنهان و نجواي او را نمي داند، انساني که مي پندارد هدايت يافته است و نيازي به رهبري پيامبران ندارد و انساني که مي پندارد (قدرت، مال و جاه او را جاودانه مي کند، در همه اين موارد و نظاير آن گرفتار يکي از موانع شکوفايي فطرت است.[11]

4. کبر: يکي از موانع شکوفايي فطرت تکبر است.[12] خداي متعال در سوره اعراف مي فرمايند: «به زودي کساني که در زمين به ناحق تکبر مي ورزند از آيات خود منصرف مي سازيم، آنها چنانند که اگر هر آيه و نشانه اي را ببينند به آن ايمان نمي آورند.[13]

5. خودبيني و هوس: از موانع بزرگ شکوفايي فطرت، گرفتار شدن در دام خود بيني و هوس مداري است. انساني که خواهش نفساني جلوي بينش و گرايش او را بگيرد از شکوفايي خود باز مي ماند.[14]

6. زنگار دل: يکي از موانع شکوفايي فطرت و شناخت حقيقت، زنگار دل است. خداي متعال مي فرمايد: سرّ اينکه عده اي حقايق دين را نمي بينند، آن است که جان آنان را پرده گناه و زنگار دل فرا گرفته است.[15]

7. دنيا گرايي: تعلّق به دنيا و محبت به آن از موانع اساسي شکوفايي فطرت است. به همين دليل در روايات آمده است:[16] «حبّ الدنيا رأس کلّ خطيئة».[17] دوست داشتن دنيا ريشه هر خطايي است.

نتيجه آن که خدا شناسي، امري فطري است، در صورتي که راه هاي شکوفايي فطرت را بپيماييم و موانع شکوفايي فطرت را هم بر طرف کنيم و کساني که منکر خدا هستند، يقيناً يا راه را درست نپيمودند و يا موانع را بر طرف نکردند و دچار چنين حالتي شدند.

اگر کساني که منکر خدا هستند، راه را درست بپيمايند و توجهات و تعلقاتي را که به عالم ماده دارند، قطع کنند يا در يک حالت اضطراري واقع شوند که خود به خود اين توجهات قطع شود، آنگاه در عمق در خود، آن رابطه را مي يابند، يعني اين رابطه در همه هست، منتهي مورد توجه نيست.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ تفسير الميزان، علامه طباطبايي، انتشارات موسسه أعلمي، ج16، ص189 تا 193.

2ـ چهل حديث، امام خميني(ره)، مرکز نشر فرهنگي رجا، چاپ اول.

3ـ پنجاه درس اصول عقائد براي جوانان، آيت الله مکارم شيرازي، انتشارات نسل جوان.

 


[1]. مصباح يزدي، محمد تقي؛ خداشناسي، انتشارات موسسه امام خميني (ره)، ص36.

[2]. هم‌او؛ آموزش عقائد، انتشارات موسسه امام خميني، ص44.

[3]. صدوق، محمد بن علي؛ التوحيد ، تهران، انتشارات مکتبه الصدوق، سال 1387ش، ص231.

[4]. کليني، محمد بن يعقوب، اصول کافي، ج1، ص98.

[5]. مصباح يزدي، محمد تقي؛ معارف قرآن (خداشناسي) انتشارات موسسه امام خميني (ره)، ص36.

[6]. هم او، آموزش عقائد، انتشارات موسسه امام خميني (ره) ، ص44.

[7]. جوادي آملي، عبدالله، تفسير موضوعي قرآن کريم، انتشارات اسراء، ج12، ص344.

[8]. همان، ج12، ص324.

[9]. همان، ج12، ص293.

[10]. همان، ج12، 394.

[11]. همان، ج12، ص396.

[12]. جوادي آملي، عبدالله، تفسير موضوعي قرآن کريم، انتشارات اسراء، ج12، ص398.

[13]. اعراف / 146.

[14]. جوادي آملي، عبدالله، تفسير موضوعي قرآن کريم، انتشارات اسراء، ج12، ص398.

[15]. همان، ج12، ص402.

[16]. همان، ج12، ص399.

[17]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، ج70، ص59.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
29 تیر 01
بازدید
۶۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.