ديدگاه ابوهاشم بهشميه درباره وجود رابط بين عدم و وجود يعني چه و چه اشکالي دارد؟
ديدگاه ابوهاشم بهشميه درباره وجود رابط بين عدم و وجود يعني چه و چه اشکالي دارد؟
پرسش
پاسخ
ابتدا مناسب است در مورد خاستگاه اين بحث توضيح مختصري داشته باشيم. يکي از مباحث کلامي که منجر به اختلاف و نزاع هاي علمي بين علماي اسلامي شد، مسئله صفات کماليه و ذاتيه خداوند است که صفاتي چون علم و قدرت و حيات و غيره چه نسبتي با ذات الهي دارند؟يا اين که آيا اين صفات وجود خارجي متحد با ذات الهي دارند يا مستقل از ذات هستند؟
در بين فرق اسلامي در اين خصوص چند نظريه مطرح شد:[1]
1. عينيت صفات با ذات الهي از حيث وجودي و تغاير مفهومي بين ذات و صفات، اين ديدگاه اماميه و برخي معتزله بود.
2. زيادت صفات بر ذات و قديم بودن صفات، که ديدگاه اشاعره بود.
3. زيادت صفات بر ذات و حدوث صفات که فرقه کراميه به آن معتقد بودند.
4. نيابت ذات از صفات، يا نظريه حال که مربوط به برخي از معتزله همچون ابوهاشم جبائي (متوفاي 321ق) و پيروان اوست (بهشميه يکي از فرقه هاي انشعابي معتزله است که مؤسس آن ابوهاشم جبائي است).
در هر حال ديدگاه آنان در مورد صفات خدا مبتني بر نظريه «حال» است. او خدا را داراي احوالي مي داند که اين «احوال» زائد بر صفات او هستند.
تبيين نظريه حال
فلاسفه و بسياري از متکلمين اسلامي عقيده دارند که «وجود» و «عدم» دو امر متناقض اند و در نتيجه شق ثالثي بين آنها نيست. يک چيز يا موجود است و يا معدوم و چيز سومي غير از اين دو نيست و محال است که چيزي نه موجود باشد و نه معدوم، معناي اين كه چيزي نه موجود باشد نه معدوم همان ارتفاع نقيضين است كه تحقق آن محال است.
با اين وجود ابوهاشم جبائي قائل شد بين «موجود» و «معدوم» و به تعبيري بين «وجود» و «عدم» واسطه اي است که نه متصف به وجود مي شود و نه متصف به عدم. و به عبارتي نه موجود است و نه معدوم، بلکه چيزي است ميان اين دو، او اين واسطه را «حال» و مجموع آنها را «احوال» مي نامد.
پس تعريف حال به نظر ابوهاشم جبائي چنين است: «حال صفتي است متعلق به يک موجود که خود اين حال نه موجود است و نه معدوم».[2]
به عقيده فرقه بهشميه، تمام صفات انتزاعي از اين قبيل اند، صفاتي مانند عالم بودن، قادر بودن و پدر بودن، دليل اينکه چنين صفاتي نه موجودند و نه معدوم آن است که از طرفي فاقد ما بازاي خارجي هستند و يک وجود مستقل از طرفين خود ندارند و لذا نمي توان گفت اين صفات موجود مي باشند، از طرف ديگر، اين صفات، وصف براي موجود خارجي قرار مي گيرند و شي خارجي به آنها متصف مي گردد و لذا نمي توان آنها را معدوم دانست.
مثلا اگر يک شخص عالم را در نظر بگيريم، ذات آن شخص به عنوان يک جوهر در خارج وجود دارد و داراي ما به ازايي هست، علم او نيز به عنوان يک عرَض در خارج موجود است و مابه ازايي براي خود دارد، اما «عالم بودن او» چطور؟ نه مي توان گفت: «عالم بودن» نيز به عنوان يک امر سوم در خارج موجود است، زيرا در خارج دو چيز بيشتر وجود ندارد، يکي ذات عالم و ديگري علم او، و نه مي توان گفت: «عالم بودن» معدوم مي باشد و در خارج هيچ گونه ثبوت و تقرري ندارد، زيرا در هر حال، آن شخص به «عالميت» موصوف است يعني «عالميت» صفت يک موجود خارجي است و معدوم نمي تواند وصف يک موجود خارجي باشد. بنابراين، چاره اي نيست جز آن که بگوييم اين قبيل صفات نه موجودند و نه معدوم، بلکه ثابت مي باشند.[3]
با توجه به اين رويکرد، در مورد بحث صفات خدا، ابوهاشم معتقد است که ذات خدا، با ذات ديگر موجودات، مساوي و يکسان است. اما فرق خدا با بقيه موجودات اين است که خدا «حالي» به نام «الوهيت» دارد که به دليل داشتن اين «حال» از ساير موجودات متمايز است.
«حال» الوهيت خودش موجب چهار «حال» ديگر درخداوند مي شود که عبارتند از: قادريت، عالميت حيّييت (زنده بودن) و موجوديت، خدا به دليل «حال» عالميت است که عالم است و به دليل «حال» قادريت است که قادر است و همينطور در ديگر امور. از نظر ابوهاشم، اين احوال صفاتي هستند که زائد و عارض بر ذات خدا مي باشند.[4]
ظاهرا علت اصلي تمايل اين گروه از معتزليان به اين رأي آن است که اين گروه از يک سو قول به زيادت صفات بر ذات الهي را بر خلاف توحيد دانسته اند (چون تعدد قدماء لازم مي آمد) و از سوي ديگر، تصوير دقيقي از عينيت ذات با صفات نداشته و گمان کردند که طبيعت هر صفتي اقتضا دارد که بر موصوف عارض گردد.
نقد نظريه حال
براي بطلان رأي بهشميه از جهات مختلفي مي توان استدلال کرد:
1. يکي از اشکالات اساسي اين نظريه آن است که مخالف حكم عقل است. زيرا عقل بداهتا حکم مي کند که بين «وجود» و «عدم» واسطه اي نيست. يک چيز يا موجود است و يا معدوم و شق ثالثي بين اين دو وجود ندارد. چرا که وجود و عدم نقيض يکديگرند. نقيض هر چيزي، نبود و رفع آن چيز است و عدم، همان نيستي و نبود وجود است پس نقيض آن مي باشد. از طرف ديگر امتناع ارتفاع نقيضين، از امور بديهي است و کسي که آن را انکار کند به هيچ علمي نمي تواند دست يابد. قول به وجود واسطه ميان وجود و عدم، به معني پذيرش ارتفاع نقيضان بوده و غير قابل قبول مي باشد.[5]
2. از آنجا که هم وجود (موجود) و هم عدم (معدوم) به دو قسم تقسيم مي شوند يکي خارجي و ديگري ذهني، از اين رو اگر چيزي را متصف به موجود يا معدوم مي کنيم بايد از همان ابتدا مشخص کنيم که مراد از موجود يا معدوم کدام يک از اقسامش مي باشد، آيا منظور فقط موجود خارجي است يا موجود ذهني را هم شامل مي شود؟ همچنين منظور ازعدم آيا صرفا عدم در خارج است يا مراد عدم مطلق است اعم از عدم خارج و عدم ذهني؟ حال در پاسخ اين پرسش که «آيا صفات انتزاعيه (احوال به قول ابوهاشم) مانند عالميت، قادريت و...، موجودند يا معدومند؟» بايد گفت که اگر منظور از وجود، صرفا وجود خارجي است، در اين صورت بايدگفت که اين گونه صفات و مفاهيم انتزاعي و مصدري در خارج موجود نيستند و معدومند، اما اگر منظور از وجود داشتن، اعم از وجود خارجي و ذهني است، پاسخ اين است که چنين اموري، معدوم مطلق نيستند، بلکه در ذهن وجود دارند.
بنابراين يک چيز، يا موجود است و يا معدوم و چيزي که وجود خارجي و وجود ذهني نداشته باشد و در عين حال معدوم هم نباشد، نامعقول است.[6]
3. اين صفات از يک ثبوت تبعي برخوردارند و به تبع منشأ انتزاعشان، موجود مي باشند، مثلا «عالم بودن» در خارج نه وجود مستقل دارد و نه ثبوت مستقل، هم وجودش به تبع وجود منشأ انتزاعش است و هم ثبوتش، اين گروه از متکلمان گمان کرده اند که «عالم بودن» از يک ثبوت مستقل برخوردار است و در عين حال وجود مستقل ندارد و اين توهم، منشأ تفکيک ثبوت از وجود شده است. غافل از اين که ثبوت و وجود، مساوق يکديگرند و به هيچ وجه، قابل انفکاک از يکديگر نمي باشند.
حاصل آنکه نظريه حال بهشميه به طور خلاصه عبارت است از اينکه: ميان وجود و عدم واسطه اي به نام حال وجود دارد که همان صفات انتزاعيه است.
و نقد آن در يک جمله اين است که بين وجود و عدم هيچ واسطه اي نيست و يک چيز يا موجود است و يا معدوم و شق ثالثي نيست چرا که وجود و عدم نقيض يکديگر هستند و پذيرفتن قول به واسطه، نتيجه اي جز پذيرفتن ارتفاع نقيضين ندارد، که استحاله آن از بديهيات اوليه است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. مطهري، مرتضي، شرح مبسوط منظومه، ج2، انتشارات صدرا.
[1]. ر.ك: سعيدي مهر، محمد، آموزش كلام اسلامي، انتشارات طه، قم، 1381. ج1، ص95.
[2]. افضلي، علي م، كلام (1)، انتشارات دانشگاه پيام نور، چاپ هشتم، 1386ش. ص120.
[3]. شيرواني، علي، ترجمه و شرح بداية الحكمه، علامه طباطبائي، انتشارات دارالفكر، چاپ دوم 1386، ج1، ص146 و 147.
[4]. ر.ك: شيرواني، علي، ترجمه و شرح باب حادي عشر، فاضل مقداد، ص90و 91.
[5]. شيرواني، ترجمه و شرح بداية الحكمه، ج1، ص147.
[6]. شيرواني، علي، ترجمه و شرح بداية الحكمه، ج1، ص147.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 31 تیر 01
- بازدید
- ۹۹
ديدگاه ابوهاشم بهشميه درباره وجود رابط بين عدم و وجود يعني چه و چه اشکالي دارد؟
- نشان کردن
پرسش
ديدگاه ابوهاشم بهشميه درباره وجود رابط بين عدم و وجود يعني چه و چه اشکالي دارد؟
پاسخ
ابتدا مناسب است در مورد خاستگاه اين بحث توضيح مختصري داشته باشيم. يکي از مباحث کلامي که منجر به اختلاف و نزاع هاي علمي بين علماي اسلامي شد، مسئله صفات کماليه و ذاتيه خداوند است که صفاتي چون علم و قدرت و حيات و غيره چه نسبتي با ذات الهي دارند؟يا اين که آيا اين صفات وجود خارجي متحد با ذات الهي دارند يا مستقل از ذات هستند؟
در بين فرق اسلامي در اين خصوص چند نظريه مطرح شد:[1]
1. عينيت صفات با ذات الهي از حيث وجودي و تغاير مفهومي بين ذات و صفات، اين ديدگاه اماميه و برخي معتزله بود.
2. زيادت صفات بر ذات و قديم بودن صفات، که ديدگاه اشاعره بود.
3. زيادت صفات بر ذات و حدوث صفات که فرقه کراميه به آن معتقد بودند.
4. نيابت ذات از صفات، يا نظريه حال که مربوط به برخي از معتزله همچون ابوهاشم جبائي (متوفاي 321ق) و پيروان اوست (بهشميه يکي از فرقه هاي انشعابي معتزله است که مؤسس آن ابوهاشم جبائي است).
در هر حال ديدگاه آنان در مورد صفات خدا مبتني بر نظريه «حال» است. او خدا را داراي احوالي مي داند که اين «احوال» زائد بر صفات او هستند.
تبيين نظريه حال
فلاسفه و بسياري از متکلمين اسلامي عقيده دارند که «وجود» و «عدم» دو امر متناقض اند و در نتيجه شق ثالثي بين آنها نيست. يک چيز يا موجود است و يا معدوم و چيز سومي غير از اين دو نيست و محال است که چيزي نه موجود باشد و نه معدوم، معناي اين كه چيزي نه موجود باشد نه معدوم همان ارتفاع نقيضين است كه تحقق آن محال است.
با اين وجود ابوهاشم جبائي قائل شد بين «موجود» و «معدوم» و به تعبيري بين «وجود» و «عدم» واسطه اي است که نه متصف به وجود مي شود و نه متصف به عدم. و به عبارتي نه موجود است و نه معدوم، بلکه چيزي است ميان اين دو، او اين واسطه را «حال» و مجموع آنها را «احوال» مي نامد.
پس تعريف حال به نظر ابوهاشم جبائي چنين است: «حال صفتي است متعلق به يک موجود که خود اين حال نه موجود است و نه معدوم».[2]
به عقيده فرقه بهشميه، تمام صفات انتزاعي از اين قبيل اند، صفاتي مانند عالم بودن، قادر بودن و پدر بودن، دليل اينکه چنين صفاتي نه موجودند و نه معدوم آن است که از طرفي فاقد ما بازاي خارجي هستند و يک وجود مستقل از طرفين خود ندارند و لذا نمي توان گفت اين صفات موجود مي باشند، از طرف ديگر، اين صفات، وصف براي موجود خارجي قرار مي گيرند و شي خارجي به آنها متصف مي گردد و لذا نمي توان آنها را معدوم دانست.
مثلا اگر يک شخص عالم را در نظر بگيريم، ذات آن شخص به عنوان يک جوهر در خارج وجود دارد و داراي ما به ازايي هست، علم او نيز به عنوان يک عرَض در خارج موجود است و مابه ازايي براي خود دارد، اما «عالم بودن او» چطور؟ نه مي توان گفت: «عالم بودن» نيز به عنوان يک امر سوم در خارج موجود است، زيرا در خارج دو چيز بيشتر وجود ندارد، يکي ذات عالم و ديگري علم او، و نه مي توان گفت: «عالم بودن» معدوم مي باشد و در خارج هيچ گونه ثبوت و تقرري ندارد، زيرا در هر حال، آن شخص به «عالميت» موصوف است يعني «عالميت» صفت يک موجود خارجي است و معدوم نمي تواند وصف يک موجود خارجي باشد. بنابراين، چاره اي نيست جز آن که بگوييم اين قبيل صفات نه موجودند و نه معدوم، بلکه ثابت مي باشند.[3]
با توجه به اين رويکرد، در مورد بحث صفات خدا، ابوهاشم معتقد است که ذات خدا، با ذات ديگر موجودات، مساوي و يکسان است. اما فرق خدا با بقيه موجودات اين است که خدا «حالي» به نام «الوهيت» دارد که به دليل داشتن اين «حال» از ساير موجودات متمايز است.
«حال» الوهيت خودش موجب چهار «حال» ديگر درخداوند مي شود که عبارتند از: قادريت، عالميت حيّييت (زنده بودن) و موجوديت، خدا به دليل «حال» عالميت است که عالم است و به دليل «حال» قادريت است که قادر است و همينطور در ديگر امور. از نظر ابوهاشم، اين احوال صفاتي هستند که زائد و عارض بر ذات خدا مي باشند.[4]
ظاهرا علت اصلي تمايل اين گروه از معتزليان به اين رأي آن است که اين گروه از يک سو قول به زيادت صفات بر ذات الهي را بر خلاف توحيد دانسته اند (چون تعدد قدماء لازم مي آمد) و از سوي ديگر، تصوير دقيقي از عينيت ذات با صفات نداشته و گمان کردند که طبيعت هر صفتي اقتضا دارد که بر موصوف عارض گردد.
نقد نظريه حال
براي بطلان رأي بهشميه از جهات مختلفي مي توان استدلال کرد:
1. يکي از اشکالات اساسي اين نظريه آن است که مخالف حكم عقل است. زيرا عقل بداهتا حکم مي کند که بين «وجود» و «عدم» واسطه اي نيست. يک چيز يا موجود است و يا معدوم و شق ثالثي بين اين دو وجود ندارد. چرا که وجود و عدم نقيض يکديگرند. نقيض هر چيزي، نبود و رفع آن چيز است و عدم، همان نيستي و نبود وجود است پس نقيض آن مي باشد. از طرف ديگر امتناع ارتفاع نقيضين، از امور بديهي است و کسي که آن را انکار کند به هيچ علمي نمي تواند دست يابد. قول به وجود واسطه ميان وجود و عدم، به معني پذيرش ارتفاع نقيضان بوده و غير قابل قبول مي باشد.[5]
2. از آنجا که هم وجود (موجود) و هم عدم (معدوم) به دو قسم تقسيم مي شوند يکي خارجي و ديگري ذهني، از اين رو اگر چيزي را متصف به موجود يا معدوم مي کنيم بايد از همان ابتدا مشخص کنيم که مراد از موجود يا معدوم کدام يک از اقسامش مي باشد، آيا منظور فقط موجود خارجي است يا موجود ذهني را هم شامل مي شود؟ همچنين منظور ازعدم آيا صرفا عدم در خارج است يا مراد عدم مطلق است اعم از عدم خارج و عدم ذهني؟ حال در پاسخ اين پرسش که «آيا صفات انتزاعيه (احوال به قول ابوهاشم) مانند عالميت، قادريت و...، موجودند يا معدومند؟» بايد گفت که اگر منظور از وجود، صرفا وجود خارجي است، در اين صورت بايدگفت که اين گونه صفات و مفاهيم انتزاعي و مصدري در خارج موجود نيستند و معدومند، اما اگر منظور از وجود داشتن، اعم از وجود خارجي و ذهني است، پاسخ اين است که چنين اموري، معدوم مطلق نيستند، بلکه در ذهن وجود دارند.
بنابراين يک چيز، يا موجود است و يا معدوم و چيزي که وجود خارجي و وجود ذهني نداشته باشد و در عين حال معدوم هم نباشد، نامعقول است.[6]
3. اين صفات از يک ثبوت تبعي برخوردارند و به تبع منشأ انتزاعشان، موجود مي باشند، مثلا «عالم بودن» در خارج نه وجود مستقل دارد و نه ثبوت مستقل، هم وجودش به تبع وجود منشأ انتزاعش است و هم ثبوتش، اين گروه از متکلمان گمان کرده اند که «عالم بودن» از يک ثبوت مستقل برخوردار است و در عين حال وجود مستقل ندارد و اين توهم، منشأ تفکيک ثبوت از وجود شده است. غافل از اين که ثبوت و وجود، مساوق يکديگرند و به هيچ وجه، قابل انفکاک از يکديگر نمي باشند.
حاصل آنکه نظريه حال بهشميه به طور خلاصه عبارت است از اينکه: ميان وجود و عدم واسطه اي به نام حال وجود دارد که همان صفات انتزاعيه است.
و نقد آن در يک جمله اين است که بين وجود و عدم هيچ واسطه اي نيست و يک چيز يا موجود است و يا معدوم و شق ثالثي نيست چرا که وجود و عدم نقيض يکديگر هستند و پذيرفتن قول به واسطه، نتيجه اي جز پذيرفتن ارتفاع نقيضين ندارد، که استحاله آن از بديهيات اوليه است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. مطهري، مرتضي، شرح مبسوط منظومه، ج2، انتشارات صدرا.
[1]. ر.ك: سعيدي مهر، محمد، آموزش كلام اسلامي، انتشارات طه، قم، 1381. ج1، ص95.
[2]. افضلي، علي م، كلام (1)، انتشارات دانشگاه پيام نور، چاپ هشتم، 1386ش. ص120.
[3]. شيرواني، علي، ترجمه و شرح بداية الحكمه، علامه طباطبائي، انتشارات دارالفكر، چاپ دوم 1386، ج1، ص146 و 147.
[4]. ر.ك: شيرواني، علي، ترجمه و شرح باب حادي عشر، فاضل مقداد، ص90و 91.
[5]. شيرواني، ترجمه و شرح بداية الحكمه، ج1، ص147.
[6]. شيرواني، علي، ترجمه و شرح بداية الحكمه، ج1، ص147.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 31 تیر 01
- بازدید
- ۹۹
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.