حكماي شيعه معتقداند كه صفات خداوند عين ذات خداوند است و از طرف ديگر ما از اينكه در ذات خداوند بحث كنيم نهي شده ايم در حالي كه ما هميشه به طور مفصل از صفات خداوند بحث مي كنيم اينها چطور با هم سازگارند؟ آيا واقعاً اخبار هم دلالت بر عينيت ذات با صفات دارند؟
حكماي شيعه معتقداند كه صفات خداوند عين ذات خداوند است و از طرف ديگر ما از اينكه در ذات خداوند بحث كنيم نهي شده ايم در حالي كه ما هميشه به طور مفصل از صفات خداوند بحث مي كنيم اينها چطور با هم سازگارند؟
پرسش
پاسخ
در بحث عينيت صفات با ذات خداوند بايد به مواردي توجه شود؛
1. توحيد صفاتي به معني عينيت صفات با ذات الهي است[1] پس بحث و نظر در معني عينيت صفات با ذات خداوند، در واقع بررسي يکي از اقسام توحيد است و بديهي است که دليل هايي که توحيد صفاتي را اثبات مي کند قهرا مسأله عينيت را هم اثبات مي کند.
2. عينيت صفات با ذات خداوند يعني بين صفات با ذات، وحدت خارجي وجود دارد؛ يعني ذات و صفات از لحاظ مصداق و خارج، يکي هستند اگر چه از لحاظ مفهومي، با هم متفاوت اند.
مثلا اگر با دقت در صفت هاي گوناگون خودمان نگاه کنيم؛ مي بينيم بعضي از صفات ما از ذات ما خارج نيستند بلکه با ذات ما عينيت دارند مثل انسانيت ما که وصفي ذاتي و عين ذات ماست.[2]
3. همه صفات خداوند متعال عين ذات او نيستند بلکه فقط صفات ذاتي خداوند (علم و قدرت و حيات و...) عين ذات او هستند نه صفات فعلي خداوند.
توضيح اينکه: اگر بخواهيم به طور جامع به بحث صفات الهي نگاه کنيم در اين مسأله چهار نظريه است که چون بيان ساير نظرات، مقصود گفتار نيست به بيان قول صحيح مي پردازيم؛
و آن اين است که: صفات ذاتي خداوند عين ذات متعالي او هستند و هر يک از صفات نيز عين ديگري است.[3]
دليل عقلي بر عينيت صفات با ذات خداوند:
اگرصفات الهي عين ذات او نباشد با دو احتمال مواجه هستيم؛
الف) صفات الهي، جزء ذات باشند،که اين احتمال باطل است چون لازمه اش مرکب بودن ذات الهي است.
ب) صفات الهي، خارج از ذات باشند که يا واجب الوجود هستند که مستلزم چند خدايي است و باطل و يا ممکن الوجود هستند که محال است چون معني اش اين است که در مخلوقات، کمالي هست که خداوند آن کمال را ندارد.[4]
با بطلان اين فرض ها نتيجه مي گيريم که صفات الهي، مصاديق جداگانه اي از ذات خداوند ندارند.
اما بررسي روايات: درباره رواياتي که دلالت بر عينيت ذات خداوند با صفات او دارند بايد گفت:
که اين روايات به سه دسته تقسيم مي شوند؛
1.رواياتي که صفات زائده را نفي مي کنند مثل خطبه اول نهج البلاغه و...
2. رواياتي که دلالت بر عينيت صفات با ذات خداوند دارند مثل حديث 1 باب 11 از توحيد صدوق و...
3. رواياتي که زائد بودن صفات بر ذات را مستلزم شرک و تشبيه مي دانند مثل حديث 9 و 8 از همان باب از کتاب توحيد و...[5]
پس نتيجه مي گيريم که در دسته بندي روايات هم، مسأله عينيت کاملا تأييد و تأکيد مي شود و روايتي که بر غيريت ذات با صفات دلالت کند يافت نشد.
اما درباره نهي از تفکر:
به نظر ميرسد منظور پرسشگر اين است که:
تفکر در ذات الهي ممنوع ولي در صفات او جايز است حال اگر صفات عين ذاتند و از آن سو تفکر در صفات منعي ندارد پس تفکر در ذات هم جايز است.
در اين باره ميتوان چنين پاسخ داد که:
1. اينکه تفکر در ذات الهي ممنوع است لازمه اش اين نيست که تفکر در صفات هم ممنوع باشد چون که اگر عينيت به معني وحدت مفهومي بود اشکال شما وارد بود. يعني هر حکمي ذات داشته باشد بايد به صفات هم سرايت داد. ولي حال که اثبات شد عينيت به معني وحدت خارجي و مصداقي است نه مفهومي، ديگر لازم نيست که هر حکمي که ذات دارد صفات هم داشته باشد. پس هيچ اشکالي نيست که تفکر در ذات، ممنوع باشد ولي در صفات، جايز باشد.
2. قرآن کريم تفکر در محسوسات و معقولات و عوالم ماوراء ماده را يکي از لوازم دستيابي به بينش صحيح در جهان بيني اسلامي مي شمارد.[6]
3. منظور روايات نهي از تفکر، نهي از تفکر در مصداق ذات خداوند است نه صفات و مفاهيمي که از آن ذات انتزاع شده است؛ پس مورد نهي در روايات، مصداق ذات است نه صفات، چون شناخت کنه و همه جانبه خداي متعال، امري است که انسان قطعا در آن عاجز است، ولي شناخت برخي از ابعاد (صفات) اگر مجاز نباشد راهي براي شناخت خداوند نيست. لازم به توجه است که در همين عالم ماده هم اموري داريم که بشر از شناخت کنه آن عاجز است چه رسد به شناخت کنه ذات خداوند که بي نهايت و نامحدود است.
4. نهي از تفکر در ذات خداوند راهنمايي به اين است که کساني که راه ورود به مسائل عقلي و عميق را بلد نيستند و استعداد آن را ندارند، در ذات خداوند فکر نکنند چون قطعا دچار تحيّر و شک و فساد عقيده مي شوند وگرنه کساني که اهل فهم مسائل عقلي هستند و استعداد آن را دارند اين نهي، شامل آنها نمي شود.[7]
پس نتيجه مي گيريم که روايات نهي از تفکر، قيد دارند و مطلق نيستند يعني کساني که اهل فهم مسائل عقلي و عميق نيستند در ذات الهي تفکر نکنند و اين نهي شامل متخصصين و متفکرين نيست. البته اين بدين معنا نيست که اين گروه از افراد واقعاً مي توانند حقيقت و کنه ذات خدا را دريابند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ خدا از ديدگاه قرآن، دکتر بهشتي.
2ـ معارف قرآن، محمد تقي مصباح.
3ـ آموزش کلام اسلامي، محمد سعيدي مهر.
[1]. حلي، جمال الدين، کشف المراد، ترجمه شيخ ابوالحسن شعراني، تهران، کتابفروشي اسلاميه، چاپ هفتم، 1372ش، ص413. مصباح، محمد تقي، معارف قرآن (خداشناسي)، قم، موسسه در راه حق، چاپ اول، 1367ش، ص79. مطهري، مرتضي، کليات علوم اسلامي، قم، صدرا، چاپ 26، 1381ش، ج2، ص73. مسجد جامعي، عليرضا، عقائد الاماميه (محمد رضا مظفر)، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم، 1380ش، ص70.
[2]. سعيدي مهر، محمد، آموزش کلام اسلامي، قم، کتاب طه، 1381ش، ج1، ص89.
[3]. طباطبائي، سيد محمد حسين، نهاية الحکمة، قم، موسسه نشر اسلامي، 1362ش، ص284.
[4]. مصباح يزدي، محمد تقي، آموزش عقايد، تهران، شرکت چاپ و نشر بين الملل سازمان تبليغات، چاپ دوم، 1377ش، ص136.
[5]. رباني گلپايگاني، علي، الالهيات في مدرسة اهل بيت، قم، لوح محفوظ، چاپ اول، ص94.
[6]. مصطفوي، حسن، التحقيق في کلمات القرآن الکريم، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360ش، ج9، ص126.
[7]. موسوي همداني، سيد محمد باقر، ترجمه تفسير الميزان، بنياد علمي علامه طباطبائي، چاپ 4، 1367ش، ج19، ص86.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 29 تیر 01
- بازدید
- ۷۴
حكماي شيعه معتقداند كه صفات خداوند عين ذات خداوند است و از طرف ديگر ما از اينكه در ذات خداوند بحث كنيم نهي شده ايم در حالي كه ما هميشه به طور مفصل از صفات خداوند بحث مي كنيم اينها چطور با هم سازگارند؟
- نشان کردن
پرسش
حكماي شيعه معتقداند كه صفات خداوند عين ذات خداوند است و از طرف ديگر ما از اينكه در ذات خداوند بحث كنيم نهي شده ايم در حالي كه ما هميشه به طور مفصل از صفات خداوند بحث مي كنيم اينها چطور با هم سازگارند؟ آيا واقعاً اخبار هم دلالت بر عينيت ذات با صفات دارند؟
پاسخ
در بحث عينيت صفات با ذات خداوند بايد به مواردي توجه شود؛
1. توحيد صفاتي به معني عينيت صفات با ذات الهي است[1] پس بحث و نظر در معني عينيت صفات با ذات خداوند، در واقع بررسي يکي از اقسام توحيد است و بديهي است که دليل هايي که توحيد صفاتي را اثبات مي کند قهرا مسأله عينيت را هم اثبات مي کند.
2. عينيت صفات با ذات خداوند يعني بين صفات با ذات، وحدت خارجي وجود دارد؛ يعني ذات و صفات از لحاظ مصداق و خارج، يکي هستند اگر چه از لحاظ مفهومي، با هم متفاوت اند.
مثلا اگر با دقت در صفت هاي گوناگون خودمان نگاه کنيم؛ مي بينيم بعضي از صفات ما از ذات ما خارج نيستند بلکه با ذات ما عينيت دارند مثل انسانيت ما که وصفي ذاتي و عين ذات ماست.[2]
3. همه صفات خداوند متعال عين ذات او نيستند بلکه فقط صفات ذاتي خداوند (علم و قدرت و حيات و...) عين ذات او هستند نه صفات فعلي خداوند.
توضيح اينکه: اگر بخواهيم به طور جامع به بحث صفات الهي نگاه کنيم در اين مسأله چهار نظريه است که چون بيان ساير نظرات، مقصود گفتار نيست به بيان قول صحيح مي پردازيم؛
و آن اين است که: صفات ذاتي خداوند عين ذات متعالي او هستند و هر يک از صفات نيز عين ديگري است.[3]
دليل عقلي بر عينيت صفات با ذات خداوند:
اگرصفات الهي عين ذات او نباشد با دو احتمال مواجه هستيم؛
الف) صفات الهي، جزء ذات باشند،که اين احتمال باطل است چون لازمه اش مرکب بودن ذات الهي است.
ب) صفات الهي، خارج از ذات باشند که يا واجب الوجود هستند که مستلزم چند خدايي است و باطل و يا ممکن الوجود هستند که محال است چون معني اش اين است که در مخلوقات، کمالي هست که خداوند آن کمال را ندارد.[4]
با بطلان اين فرض ها نتيجه مي گيريم که صفات الهي، مصاديق جداگانه اي از ذات خداوند ندارند.
اما بررسي روايات: درباره رواياتي که دلالت بر عينيت ذات خداوند با صفات او دارند بايد گفت:
که اين روايات به سه دسته تقسيم مي شوند؛
1.رواياتي که صفات زائده را نفي مي کنند مثل خطبه اول نهج البلاغه و...
2. رواياتي که دلالت بر عينيت صفات با ذات خداوند دارند مثل حديث 1 باب 11 از توحيد صدوق و...
3. رواياتي که زائد بودن صفات بر ذات را مستلزم شرک و تشبيه مي دانند مثل حديث 9 و 8 از همان باب از کتاب توحيد و...[5]
پس نتيجه مي گيريم که در دسته بندي روايات هم، مسأله عينيت کاملا تأييد و تأکيد مي شود و روايتي که بر غيريت ذات با صفات دلالت کند يافت نشد.
اما درباره نهي از تفکر:
به نظر ميرسد منظور پرسشگر اين است که:
تفکر در ذات الهي ممنوع ولي در صفات او جايز است حال اگر صفات عين ذاتند و از آن سو تفکر در صفات منعي ندارد پس تفکر در ذات هم جايز است.
در اين باره ميتوان چنين پاسخ داد که:
1. اينکه تفکر در ذات الهي ممنوع است لازمه اش اين نيست که تفکر در صفات هم ممنوع باشد چون که اگر عينيت به معني وحدت مفهومي بود اشکال شما وارد بود. يعني هر حکمي ذات داشته باشد بايد به صفات هم سرايت داد. ولي حال که اثبات شد عينيت به معني وحدت خارجي و مصداقي است نه مفهومي، ديگر لازم نيست که هر حکمي که ذات دارد صفات هم داشته باشد. پس هيچ اشکالي نيست که تفکر در ذات، ممنوع باشد ولي در صفات، جايز باشد.
2. قرآن کريم تفکر در محسوسات و معقولات و عوالم ماوراء ماده را يکي از لوازم دستيابي به بينش صحيح در جهان بيني اسلامي مي شمارد.[6]
3. منظور روايات نهي از تفکر، نهي از تفکر در مصداق ذات خداوند است نه صفات و مفاهيمي که از آن ذات انتزاع شده است؛ پس مورد نهي در روايات، مصداق ذات است نه صفات، چون شناخت کنه و همه جانبه خداي متعال، امري است که انسان قطعا در آن عاجز است، ولي شناخت برخي از ابعاد (صفات) اگر مجاز نباشد راهي براي شناخت خداوند نيست. لازم به توجه است که در همين عالم ماده هم اموري داريم که بشر از شناخت کنه آن عاجز است چه رسد به شناخت کنه ذات خداوند که بي نهايت و نامحدود است.
4. نهي از تفکر در ذات خداوند راهنمايي به اين است که کساني که راه ورود به مسائل عقلي و عميق را بلد نيستند و استعداد آن را ندارند، در ذات خداوند فکر نکنند چون قطعا دچار تحيّر و شک و فساد عقيده مي شوند وگرنه کساني که اهل فهم مسائل عقلي هستند و استعداد آن را دارند اين نهي، شامل آنها نمي شود.[7]
پس نتيجه مي گيريم که روايات نهي از تفکر، قيد دارند و مطلق نيستند يعني کساني که اهل فهم مسائل عقلي و عميق نيستند در ذات الهي تفکر نکنند و اين نهي شامل متخصصين و متفکرين نيست. البته اين بدين معنا نيست که اين گروه از افراد واقعاً مي توانند حقيقت و کنه ذات خدا را دريابند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ خدا از ديدگاه قرآن، دکتر بهشتي.
2ـ معارف قرآن، محمد تقي مصباح.
3ـ آموزش کلام اسلامي، محمد سعيدي مهر.
[1]. حلي، جمال الدين، کشف المراد، ترجمه شيخ ابوالحسن شعراني، تهران، کتابفروشي اسلاميه، چاپ هفتم، 1372ش، ص413. مصباح، محمد تقي، معارف قرآن (خداشناسي)، قم، موسسه در راه حق، چاپ اول، 1367ش، ص79. مطهري، مرتضي، کليات علوم اسلامي، قم، صدرا، چاپ 26، 1381ش، ج2، ص73. مسجد جامعي، عليرضا، عقائد الاماميه (محمد رضا مظفر)، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم، 1380ش، ص70.
[2]. سعيدي مهر، محمد، آموزش کلام اسلامي، قم، کتاب طه، 1381ش، ج1، ص89.
[3]. طباطبائي، سيد محمد حسين، نهاية الحکمة، قم، موسسه نشر اسلامي، 1362ش، ص284.
[4]. مصباح يزدي، محمد تقي، آموزش عقايد، تهران، شرکت چاپ و نشر بين الملل سازمان تبليغات، چاپ دوم، 1377ش، ص136.
[5]. رباني گلپايگاني، علي، الالهيات في مدرسة اهل بيت، قم، لوح محفوظ، چاپ اول، ص94.
[6]. مصطفوي، حسن، التحقيق في کلمات القرآن الکريم، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360ش، ج9، ص126.
[7]. موسوي همداني، سيد محمد باقر، ترجمه تفسير الميزان، بنياد علمي علامه طباطبائي، چاپ 4، 1367ش، ج19، ص86.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 29 تیر 01
- بازدید
- ۷۴
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.