منظور از کمالات بي نهايت در مورد خداوند چيست؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

منظور از کمالات بي نهايت در مورد خداوند چيست؟ بي نهايت در بحث هاي فلسفي با بي نهايت رياضي چه فرقي دارد؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

قبل از هر چيز به توضيح دو واژه کمال و بي نهايت مي پردازيم، در لسان العرب کمال به معناي تمام آمده (الکمال: تمام)، در قاموس قرآن آمده است که کمال و کمول به معني تمام است، مي شود گفت: کمال وضعي است بالاتر از تمام، مثلا تمام انسان آن است که اعضايش ناقص نباشد و کمال انسان آن است که بعضي از اوصاف حميده را هم داشته باشد، مانند علم و شجاعت.[1]در الرائد به معناي بي نقص و کاستي آمده است[2].

امّا در اصطلاح فلسفي: آنچه تماميت شيء به آن است را کمال آن شيء مي نامند. و آنچه کمال نوع بدان بستگي دارد در ذات يا در صفات، کمال گويند و آنچه شيئت شيء بدان است کمال گويند.[3]

جناب صدر المتألهين در حاشيه بر الهيات شفا، مي فرمايد: إعلم أنّ الکمال ما يتم به الشيء کما أن الصورة ما يوجد به الشيء بالفعل و الغاية ما لأجله الشيء، يعني بدان: همان طوري که فعليت شيء به صورت شيء است تماميت شيء هم به کمال آن است.[4]

کمال در موجودات از امور اضافي است زيرا موجودات در هر مرتبه اي واجد فعليتي هستند که نسبت به مرتبه نازل تر که فاقد آن فعليت است، کامل ترند، و کمال هر موجودي به فعليت آن است و نحوه وجود هر موجودي در همان موجود، کمال آن است.[5]

امّا واژه بي نهايت و نامتناهي

1. نامتناهي در مقابل متناهي است و به معني چيزي است که داراي حدّ و نهايت نيست. فرق نامتناهي با نامحدود اين است که نامحدود چيزي است که اگر چه شايد حدي داشته باشد، امّا بالفعل نمي توان حد آن را ترسيم کرد، در حالي که نامتناهي چيزي است که مطلقا نامحدود است.

2. نامتناهي يا بر حسب کميت است يا بر حسب کيفيت، اگر بر حسب کميت باشد، به معني مقدار بزرگ تر از تمام مقادير ممکن است. مثل عدد نامتناهي. امّا اگر بر حسب کيفيت باشد، دال بر صفاتي است که موجود کامل متصف به آنهاست، مثل صفات خداوند که صفات نامتناهي است.

3. نامتناهي يا موجود بالفعل است يا موجود بالقوه، بالفعل مثل کميتي که طبيعتاً و بالفعل بزرگتر از هر کميت ديگري است. بالقوه مثل کميتي که مي تواند از هر کميتي بزرگ تر باشد،[6] به عنوان مثال: دانه سيب، يک درخت سيب بالقوه است، به علت اين که استعداد آن را دارد و يک درخت سيب، درخت سيب بالفعل است.

نامتناهي بالفعل، نامتناهي مطلق و مترادف کامل است. امّا نامتناهي بالقوه نامتناهي نسبي و مترادف نامحدود است.

ابن سينا گويد: عدد و حرکات نامتناهي هستند، بلکه براي آن ها وجود بالقوه هست، البته نه قوه اي که به فعليت برسد، بلکه قوه به اين معنا که اگر به سلسله اعداد بيفزايي به آخر آن نميرسي، به طوري که ديگر چيزي بر آن افزوده نشود؛[7] و در جاي ديگر مي گويد: نهايتي در عدد نيست ولي بي نهايت بودن آن بالفعل نيست.[8]

حال بايد ديد کمال در خداوند به چه معنايي است؟ هرگاه سخن از کمال خداوند به ميان مي آيد، بحث از اسماء و صفات الهي مي شود و  همان طور که در کتب کلامي و فلسفي ثابت شده اسماء و صفات الهي  عين ذات حق متعال اند و چون ذات حق متعال نامتناهي است، پس اسماء و صفات او هم نامتناهي است. منتهي به طور کلي اسماء و صفات الهي به جلال و جمال يا ثبوتي و سلبي يا به اسماء ذاتي و صفاتي و افعالي و يا به حقيقي و اضافي و... تقسيم مي شود. محقق قيصري در فصل دوم مقدمه فصوص الحكم مي گويد: بدان که براي خداي سبحان به حسب آيه شريفه «کل يوم هو في شأن» شئون و تجلياتي در مراتب الهيه هست و مطابق با شئون و مراتبش اسماء و صفاتي داراست.[9] از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ روايت شده که: إن لله تبارک و تعالي تسعة و تسعين اسما، مائة الا واحدا من احصاها دخل الجنة ...، براي خداوند تبارک و تعالي نود و نه اسم هست، يکي از صد تا کمتر، هر کس آن ها را شمارش کند (دارا باشد) وارد بهشت مي شود.[10]

جناب ملا صدرا گويد: صفات خداوند از قبيل محسوسات نيست زيرا ذات او برتر از اين است که به حس آيد و از نوع صفات زايد لازم و زايد مفارقه هم نيست، زيرا اگر صفات حق زايد باشد (لازم يا مفارق) لازم مي آيد که صفات او در مرتبه ذات عاري باشد و فطرت حکم مي کند، ذاتي که کمالش از ناحيه ذاتش باشد، اشرف و اکمل است از ذاتي که به امري زايد کمال يابد، خلاصه در ذات خداوند از آن جهت که مبدأ همه خيرات است، مطلقا چيزي بالقوه وجود ندارد، بلکه همه او وجود بلاعدم و کمال بلا نقص و فعل بلا قوه و وجوب بلا امکان و خير بلاشر است، زيرا او غير متناهي است و از اين جهت ذاتش از قصور و انفعال ابا دارد پس صفات جماليه او همه عين ذاتش هستند، يعني وجود صفات، عين وجود واجب است، پس همه صفات او واجب الوجودند، بدون اين که تعدد در واجب لازم آيد.[11]

و در جاي ديگر در معناي واجب ذاتي مي گويد: موجودي که همه اموري که بتوان براي او فرض و تصور کرد، براي او بالفعل  محقق باشد، و فرق واجب با ممکن در اين است که در ممکنات مراحل قوه و فعليت وجود دارد و در واجب چنين امري متصور نيست.[12]

پس گفتيم:

1. خداوند ذاتا وجود نامتناهي است.

2. اين وجود نامتناهي داراي اسماء و صفاتي است.

3. هر کدام از اسماء و صفات کمالي از کمالات خداوند هستند.

4. اسماء و صفات او عين ذات اويند.

در نتيجه اسماء و صفات او (کمالات او) هم نامتناهي هستند. و چنين موجودي ثابت شده که مجرد است.

اگر اشکال شود که مطابق قول فلاسفه عالم عقل و موجودات آن از جمله ملائکه هم مجردند پس کمالات آن ها هم عين ذات آنهايند و غير متناهي مي شوند. درجواب گوئيم، براي موجود مجرد اقسامي بيان شده:

1. موجود يا مجرد از ماده است مثل صورت هاي ذهني ما که ماده ندارند، امّا مقدار و ماهيت دارند که جايگاه آن را عالم خيال نامند.

2. موجود مجرد از ماده و مقدار، مانند معاني کليه مثل محبت و غضب که جايگاه آن را عالم عقل نامند که عاري از ماده و مقدار است امّا ماهيت دارد.

3. موجود مجرد از ماده و مقدار و ماهيت و هر قيد ديگر.  مثل خداوند تعالي و منظور ما از موجود مجرد براي خداوند معناي سوم است که از هر قيد و شرط، از زمان و مکان و حد و... خالي و مبراست..[13] و عالم عقل گرچه مجرد از ماده و مقدار است امّا بدون ماهيت و حدّ نيست و با اين خصوصيت گاهي تعبير نامتناهي، بر عالم عقل هم اطلاق مي شود.

امّا نامتناهي براي خداوند ذاتي اوست و براي عقول ذاتي نيست بلکه عرضي است يعني خداوند بالذات نامتناهي است و عقل بالعرض. با اين بيانات روشن شد که کمالات خداوند همان اسماء و صفات الهي هستند که عين ذات بي نهايت خداوند هستند.

با اين بيانات، پاسخ قسمت دوم سوال هم آشکال شد که بي نهايت در رياضي به حسب کميت است، و رياضي که با اعداد سرو کار دارد، و عدد را نامتناهي مي داند، اين نامتناهي بالفعل نيست بلکه بالقوه است، البته نه قوه اي که به فعليت برسد، بلکه به اين معنا که هر چه بر سلسله اعداد اضافه شود به آخر نمي رسد، و نامتناهي که در فلسفه بحث مي شو نامتناهي بالفعل است که مطلقا بي نهايت است و مترادف با کامل و کمال مطلق است. البته در فلسفه از نامتناهي با تمام اقسامش بحث مي شود، يعني نامتناهي مطلق چه بالفعل و چه بالقوه جزء مسائل فلسفه است، امّا آنچه در رياضي بحث مي شود فقط همان يک قسم است که بر حسب کميت است.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ آموزش فلسفه، آيت الله محمد تقي مصباح يزدي.

2ـ قواعد کلي فلسفي در فلسفه اسلامي، استاد غلام حسين ابراهيمي ديناني.

3ـ غررالفوائد، (شرح منظومه)، ملا هادي سبزواري.

4ـ شرح اشارات و تنبيهات بوعلي سينا، خواجه نصير الدين طوسي.

 


[1]. ابن منظور، لسان العرب، انتشارات دارالفکر، ج11، ص598.

[2]. قاموس قرآن، قرشي، سيد علي اکبر، انتشارات دارالکتب الاسلاميه، تهران، 1371ش،ج6، ص147.

[3]. نرم افزار المنجد 2، فرهنگ لغت عربي، الرائد.

[4]. صدر الدين، شيرازي، محمد، حاشيه بر الهيات شفا، انتشارات بيدار، قم، فصل اول، ص2.

[5]. سجادي، سيد جعفر، فرهنگ معارف اسلامي، انتشارات دانشگاه تهران، 1371ش، ج3، ص1610.

[6]. صليبا، جميل، فرهنگ فلسفي، ترجمه منوچهري، صانعي دره بيدري، انتشارات حکمت تهران، 1366ش، ص548.

[7]. بو علي سينا، النجاة من الغرق في بحر الضلالات، انتشارات دانشگاه تهران، 1379ش، تصحيح محمد تقي دانش پژوه، مقاله دوم، از طبيعيات، فصل در مکان، ص244.

[8]. بو علي سينا، تعليقات، انتشارات مکتبة الاعلام الاسلامي، بيروت 1404ق، محقق عبدالرحمن بروي، ص38.

[9]. قيصري، داود؛ شرح فصوص، الحکم، انتشارات بوستان کتاب، محقق علامه حسن زاده، ج1، فصل 2، صفحه 61.

[10]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، 1404ق، باب 3 به نقل از توحيد صدوق. ج4، ص186.

[11]. صدر الدين شيرازي ، محمد ، اسفار اربعه، انتشارات مکتبة المصطفوي، قم، 1368ش، ج6، ص124.

[12]. همان، ج6، ص176.

[13]. بو علي سينا، الهيات شفاء، مصحح سعيد زايد، انتشارات مکتبة مرعشي نجفي، قم، 1404ق، ص312.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
29 تیر 01
بازدید
۱۹۶
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.