فرق بين اين که بگوييم «خداوند قيّوم يا قائم بالذات است» و بين اين که بگوييم «خداوند جوهر است» چيست؟ و چرا اوّلي را جايز مي دانند امّا دومي را نه؟
فرق بين اين که بگوييم «خداوند قيّوم يا قائم بالذات است» و بين اين که بگوييم «خداوند جوهر است» چيست؟
پرسش
پاسخ
براي پاسخ به اين سؤال ابتداء لازم است معناي هر يک از قيوميت و جوهريت را بدانيم. قيوميت عبارت است از قائم بودن موجود به ذات خود، يا ضرورت وجود موجود از ذات خود. اين مفهوم يکي از صفات خداوند است زيرا خداوند حيّ قيوم است و هيچ موجودي در اين صفت شريک او نيست. قيوميت مقابل تبعيت است که عبارت است از اين که موجود، قائم به موجود ديگر باشد.[1]
به عبارت ديگر و در توضيح بهتر بايد بگوئيم موجود بر دو قسم است يکي موجودي که في نفسه است يعني وجودش از خودش و براي خودش مي باشد که آن را وجود مستقل يا وجود محمولي مي ناميم و ديگري موجودي است که وجودش از خودش نيست و اعطايي از ديگري است يعني ديگري وجود را به او داده است و اگر بخواهد مي تواند وجود را از او بگيرد. و به عبارت بهتر وجودش مديون و وابسته به وجود آن ديگري است اين قسم موجود را وجود رابط يا وجود في غيره مي ناميم. خداوند چون وجودش از خود و براي خود است (وجود في نفسه لنفسه): واجب الوجود و ما بقي موجودات چون در وجود به حق تعالي وابستگي دارند، ممکن الوجود و وجودشان في غيره است. پس او قيوم است و ما وابسته به او هستيم.
صفت قيوم، صيغه مبالغه از قيوميت تام خداوند بر خلق است و از آن دو معنا به دست مي آيد اوّل آن که گفته شد قيوميت، قائم بودن موجود به ذات خود است يعني موجودي که وجودش از خود اوست و کس ديگري به او وجود را عطا نکرده و به عبارت ديگر واجب الوجود است. و چون واجب الوجود در عالم يکي بيشتر نداريم معناي دوم نيز از آن حاصل مي شود و آن اين است که موجودات ديگر به او قائمند يعني وجود خود را از او گرفته اند زيرا اگر واجب الوجودي نباشد، هيچ ممکني موجود نخواهد شد. پس قيوم کسي است که قائم به خود و ديگران قائم به او هستند.[2]
امّا جوهر اصطلاحي فلسفي است، و در تعريف آن گفته اند: اشياء و موجودات خارجي را هر گاه بررسي کنيم در مي يابيم که بعضي موجود مستقل بوده و بعضي ديگر مستقل نبوده و قائم به غيرند؛ بعضي وجود استقلالي دارند و بعضي تبعي و به طور کلي وجود بعضي موجودات انتزاعي است و به عبارت ديگر برخي در محلّند و بعضي بي نياز از محل.[3] به عنوان مثال هر گاه ميزي را مشاهده مي کنيم در مي يابيم که جوهري است که عوارضي از قبيل شکل و رنگ و... بر آن عارض شده است. يا مثلا انسان خود جوهري است که چاقي و لاغري و سفيدي و سياهي يا بسياري ديگر از خصوصيات بر او عارض شده است. پس عرض در مقابل جوهر است به اين معنا که رنگ سفيدي عرضي است که در محل ديوار نشسته است و به عنوان مثال اگر آن ديوار نباشد سفيدي اش هم نخواهد بود.
بنا به تعريف فلاسفه جواهر 5 قسمند: جسم، ماده، صورت، نفس و عقل.
يکي از صفات سلبيه خداوند اين است که جوهر نيست. دليل بر نفي اين صفت همان نفي ترکيب است. براي اين که جسم و جوهر و عرض به جميع اقسامشان مرکبند و چون خداوند مرکب نيست (به دليل آن که اگر مرکب باشد، ناقص است) پس جسم و جوهر نيست.[4] بيان ترکيب آن است که جوهر اگر ماده باشد هيچ فعليت و وجود حقيقي بدون وجود صورت ندارد هم چنين اگر جوهر، صورت باشد، در اين حال صورت، محلّي جز ماده ندارد بنابراين در فعليت يافتن، ماده و صورت محتاج يکديگرند اگر جوهر، جسم باشد که مرکب از ماده و صورت است که تشکيل شده از اجزاء کوچک اتم و ملکول و اگر عقل و نفس، جوهر باشند که متشکل از وجود و ماهيتند پس تمام جواهر عالم يا متشکل از ماده و صورتند يا وجود و ماهيت و در هر صورت مرکبند و خداوند چون مرکب نيست از تمام اقسام جواهر جدا و از جوهريت مبرّاست.
از اين توضيحات معلوم مي شود، مفهوم قيوم با جوهر يا قيوميت با جوهريت بسيار متفاوت بوده و به بيان ديگر غير قابل قياسند. زيرا جواهر هر چند محلّي براي اعراض مي باشند امّا قائم به ذات نيستند، بلکه ما تنها آنها را از آن جهت جوهر مي ناميم که محل اعراضند نه چيز ديگر.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ کشف المعني، محي الدين عربي، مطبوعات ديني، 1386ش، ص143.
2ـ فرهنگ معارف اسلامي، سيد جعفر سجادي، ج1، ص661.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 29 تیر 01
- بازدید
- ۱۱۵
فرق بين اين که بگوييم «خداوند قيّوم يا قائم بالذات است» و بين اين که بگوييم «خداوند جوهر است» چيست؟
- نشان کردن
پرسش
فرق بين اين که بگوييم «خداوند قيّوم يا قائم بالذات است» و بين اين که بگوييم «خداوند جوهر است» چيست؟ و چرا اوّلي را جايز مي دانند امّا دومي را نه؟
پاسخ
براي پاسخ به اين سؤال ابتداء لازم است معناي هر يک از قيوميت و جوهريت را بدانيم. قيوميت عبارت است از قائم بودن موجود به ذات خود، يا ضرورت وجود موجود از ذات خود. اين مفهوم يکي از صفات خداوند است زيرا خداوند حيّ قيوم است و هيچ موجودي در اين صفت شريک او نيست. قيوميت مقابل تبعيت است که عبارت است از اين که موجود، قائم به موجود ديگر باشد.[1]
به عبارت ديگر و در توضيح بهتر بايد بگوئيم موجود بر دو قسم است يکي موجودي که في نفسه است يعني وجودش از خودش و براي خودش مي باشد که آن را وجود مستقل يا وجود محمولي مي ناميم و ديگري موجودي است که وجودش از خودش نيست و اعطايي از ديگري است يعني ديگري وجود را به او داده است و اگر بخواهد مي تواند وجود را از او بگيرد. و به عبارت بهتر وجودش مديون و وابسته به وجود آن ديگري است اين قسم موجود را وجود رابط يا وجود في غيره مي ناميم. خداوند چون وجودش از خود و براي خود است (وجود في نفسه لنفسه): واجب الوجود و ما بقي موجودات چون در وجود به حق تعالي وابستگي دارند، ممکن الوجود و وجودشان في غيره است. پس او قيوم است و ما وابسته به او هستيم.
صفت قيوم، صيغه مبالغه از قيوميت تام خداوند بر خلق است و از آن دو معنا به دست مي آيد اوّل آن که گفته شد قيوميت، قائم بودن موجود به ذات خود است يعني موجودي که وجودش از خود اوست و کس ديگري به او وجود را عطا نکرده و به عبارت ديگر واجب الوجود است. و چون واجب الوجود در عالم يکي بيشتر نداريم معناي دوم نيز از آن حاصل مي شود و آن اين است که موجودات ديگر به او قائمند يعني وجود خود را از او گرفته اند زيرا اگر واجب الوجودي نباشد، هيچ ممکني موجود نخواهد شد. پس قيوم کسي است که قائم به خود و ديگران قائم به او هستند.[2]
امّا جوهر اصطلاحي فلسفي است، و در تعريف آن گفته اند: اشياء و موجودات خارجي را هر گاه بررسي کنيم در مي يابيم که بعضي موجود مستقل بوده و بعضي ديگر مستقل نبوده و قائم به غيرند؛ بعضي وجود استقلالي دارند و بعضي تبعي و به طور کلي وجود بعضي موجودات انتزاعي است و به عبارت ديگر برخي در محلّند و بعضي بي نياز از محل.[3] به عنوان مثال هر گاه ميزي را مشاهده مي کنيم در مي يابيم که جوهري است که عوارضي از قبيل شکل و رنگ و... بر آن عارض شده است. يا مثلا انسان خود جوهري است که چاقي و لاغري و سفيدي و سياهي يا بسياري ديگر از خصوصيات بر او عارض شده است. پس عرض در مقابل جوهر است به اين معنا که رنگ سفيدي عرضي است که در محل ديوار نشسته است و به عنوان مثال اگر آن ديوار نباشد سفيدي اش هم نخواهد بود.
بنا به تعريف فلاسفه جواهر 5 قسمند: جسم، ماده، صورت، نفس و عقل.
يکي از صفات سلبيه خداوند اين است که جوهر نيست. دليل بر نفي اين صفت همان نفي ترکيب است. براي اين که جسم و جوهر و عرض به جميع اقسامشان مرکبند و چون خداوند مرکب نيست (به دليل آن که اگر مرکب باشد، ناقص است) پس جسم و جوهر نيست.[4] بيان ترکيب آن است که جوهر اگر ماده باشد هيچ فعليت و وجود حقيقي بدون وجود صورت ندارد هم چنين اگر جوهر، صورت باشد، در اين حال صورت، محلّي جز ماده ندارد بنابراين در فعليت يافتن، ماده و صورت محتاج يکديگرند اگر جوهر، جسم باشد که مرکب از ماده و صورت است که تشکيل شده از اجزاء کوچک اتم و ملکول و اگر عقل و نفس، جوهر باشند که متشکل از وجود و ماهيتند پس تمام جواهر عالم يا متشکل از ماده و صورتند يا وجود و ماهيت و در هر صورت مرکبند و خداوند چون مرکب نيست از تمام اقسام جواهر جدا و از جوهريت مبرّاست.
از اين توضيحات معلوم مي شود، مفهوم قيوم با جوهر يا قيوميت با جوهريت بسيار متفاوت بوده و به بيان ديگر غير قابل قياسند. زيرا جواهر هر چند محلّي براي اعراض مي باشند امّا قائم به ذات نيستند، بلکه ما تنها آنها را از آن جهت جوهر مي ناميم که محل اعراضند نه چيز ديگر.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ کشف المعني، محي الدين عربي، مطبوعات ديني، 1386ش، ص143.
2ـ فرهنگ معارف اسلامي، سيد جعفر سجادي، ج1، ص661.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 29 تیر 01
- بازدید
- ۱۱۵
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.