فردي مي گفت من خداي مسلمانان را قبول ندارم من خداي واجب الوجود كه بي نياز است را قبول دارم ... چگونه مي شود به اين فرد پاسخ داد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

فردي مي گفت من خداي مسلمانان را قبول ندارم من خداي واجب الوجود كه بي نياز است را قبول دارم زيرا خداي مسلمانان خود را در قرآن مثل يك انسان معرفي كرده مثلا دست دارد از روح خود در انسان دميده و بسياري از مفاهيم ديگر كه قابل اطلاق بر انسان است ما گفتيم اين مفاهيم تشبيه است و براي درك بهتر مفاهيم از تشبيه استفاده شده ولي آن فرد مي گفت از كجا اين قدر با قاطعيت مي گوييد كه اين مفاهيم تشبيه است و هيچ جاي قرآن نيامده كه اين مفاهيم تشبيه است پس ما دليل را بر اين مي گذاريم كه خداي مسلمانان خدا نيست زيرا داراي جزء و خواص ممكن الوجود است و من فقط خداي واجب الوجود را قبول دارم نه خداي اسلام را چگونه مي شود به اين فرد پاسخ داد؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

در قرآن کريم و احاديث اسلامي دو گونه صفت براي خداوند متعال مطرح شده است، يک دسته از آنها صفاتي هستند که از طريق عقل نيز براي خداوند سبحان قابل اثباتند؛ مانند علم و قدرت و حکمت و مانند آنها و دسته ديگر صفاتي هستند که اگر در قرآن و سنت وارد نشده بودند به مقتضاي بحث عقلي براي خداوند سبحان اثبات نمي شدند و از او سلب مي شدند؛ مانند شنوايي، بينايي، استواء بر عرش، داشتن وجه، يد و مانند آن، اين گونه صفات را صفات خبريه گويند.

درباره اين صفات چند دسته نظريه مطرح شده است؛

1. گروهي در اسلام آنها را بر معاني ظاهريشان حمل کردند و قائل به تشبيه و تجسّم (جسم داشتن) خداي متعال شدند که آنها را مشبّهه و مجسّمه گويند.

2. گروهي ديگر اين صفات را براي خداوند ثابت شده دانسته ولي درباره معاني آنها توقف کردند و اظهار نظري نکردند (يعني اينها در خداوند وجود دارند ولي ما انسان ها از درک آنها عاجزيم).

3. دسته ديگر قائل شدند که اين صفات با همان معناي ظاهري در خداوند وجود ندارند بلکه قابل تأويل و تفسيراند البته با استناد به وجوه عقلي و نقلي و ارجاع آيات متشابه به محکم، که آنها را مؤوله گويند.[1]

در بررسي قرآن کريم بايد تمام آيات در يک موضوع را ديد سپس قضاوت کرد، لذا هميشه يکي از راه هاي فهم دقيق قرآن ارجاع آيات متشابه به محکم بوده است. در مورد صفات خداوند متعال نيز بايد گفت براي تبيين مسئله سه گام اساسي بايد برداشته شود:

1. بيان آيات محکم قرآن کريم درباره ذات و صفات ذاتي خداوند.

2. ذکر برخي از آيات متشابه مورد تمسک اهل تشبيه.

3. تبيين آيات متشابه در پرتو آيات محکم.

بررسي اين سه مطلب براي آن است که روشن شود هر جا وصفي از خداي متعال به ميان مي آيد (در قرآن) نه مذهب نفي صفات از خداوند صحيح است و نه مذهب تعطيلي عقول از معرفت حق و نه مذهب تشبيه خداوند به مخلوقات تا حق تعالي را در حد موجودات ممکن تنزل دهيم. بلکه حق همان است که آيات محکم قرآن بر آن دلالت دارند و روايات نيز آن را تأييد مي کند.

براي دور ماندن از گرايش هاي تشبيهي، پيوسته بايد در پي فهم آيات محکم قرآن باشيم، آيات کليدي در اين زمينه فراوان است که به چند مورد آن اشاره مي کنيم:

1. «...لَيْسَ کمِثْلِهِ شَيْءٌ...[2]».

اين آيه به بشر مي آموزد که در وصف خداي سبحان بايد به گونه اي حرکت کرد که او را به ممکن مانند مانند نکند، و هر گاه وصفي به او مستند مي کند که بوي تشبيه مي دهد با ارجاع آن به اين آيه کريمه يادآور تنزيه او شود.

2. «وَلَمْ يَکن لَّهُ کفُوًا أَحَدٌ[3]». هيچ کس مانند او نيست، مفاد اين آيه کريمه نفي هر نوع تشبيه از خداست. بنابراين اوصاف حق تعالي بايد چنان باشد که اثبات كننده نظير و مثل براي ذات يا صفات ذاتي او نباشد.

3. «يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاء إِلَي اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ[4]».

اي مردم شما به خداوند نيازمنديد و خداست که بي نياز و ستوده است. خدا در هر سه مقام ذات، صفات و افعال غني محض است و ديگران در هر سه جهت محتاج او، لذا انحصار غنا در خداوند متعال و اختصاص فقر به غير او مرز جدايي صفات او از مخلوقات است؛ پس هرگز نمي توان چيزي را در رديف خدا و تشبيه او دانست.

4. «... سُبْحَانَهُ وَتَعَالَي عَمَّا يَصِفُونَ[5]».

خدا پاک و منزه و والاست از آنچه بدان وي را وصف مي کنند. اين آيه دلالت مي کند که نه مشرکان مجاز به وصف خداوند هستند و نه موحدان، زيرا توان وصف او را ندارند.[6]

5. «اللَّهُ الصَّمَدُ[7]». خدا بي نياز است، يعني خداوند متعال از هر شي و هر شخصي بي نياز است و هيچ نوع نقص و نيازي در او يافت نمي گردد.

حال اين آيات چطور با آياتي جمع مي شوند که گوياي دست و پا و کرسي و عرش براي خداوند متعال هستند؛ آيا دست و پا داشتن با بي نيازي او سازگار است؟

لذا بايد گفت قطعا از آن آيات چيز ديگري اراده شده است و تنها براي کنايه و تشبيه و فهم مردم عوام آورده شده اند.

امّا چرا قرآن اين گونه سخن گفته است و راه تشبيه را در برگرفته؟ در جواب اين سؤال بايد گفت: انسان ها، فرهنگي مشترک به نام «فطرت الهي» دارند ليکن در هوشمندي و استعدادهاي فکري و ذهني يکسان نيستند. (بلکه بسيار متفاوتند).

کتابي که جهان شمول است بايد معارف فطري را با روش هاي متفاوت و در سطوح متعدد تبيين کند تا هيچ محققي به بهانه سطحي بودن مطلب، خود را از آن بي نياز نپندارد و هيچ ساده انديشي به بهانه پيچيدگي و عميق بودن معارف خود را از آن محروم نکند، از اين رو قرآن کريم گذشته از راه حکمت و موعظه، مي کوشد تا از راه تمثيل، بسياري از معارف بلند را تنزل دهد تا مردم عادي بتوانند در سايه اعتصام به «مَثَل» بالا روند از معقول به مشهود و از حصول به حضور و از غيب به شهود و از علم به عين و از منزل اطمينان به مقصد لقاي خداي سبحان رسند.

لذا قرآن کريم براي انسان هاي ساده انديش که برهان و استدلال بر ايشان قابل هضم نيست، از تمثيل براي رقيق و ساده شدن معارف سنگين استفاده مي کند. قرآن در اين باره مي فرمايد: «وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِن کلِّ مَثَلٍ لَّعَلَّهُمْ يَتَذَکرُونَ[8]»؛ «ما در اين قرآن براي مردم از هر گونه مثل مي آوريم تا آنان متذکر شوند».

انسان هر چه ساده انديش تر باشد، احتياجش به مثل بيشتر است و به همين دليل قرآن کريم نيز در ارائه معارف گوناگون خود، از مثل هاي متعدد استفاده کرده است. به طور مثال در وصف آنان که از کتب الهي چيزي نمي فهمند مي فرمايد مَثَل کساني که تورات را حمل مي کنند و بر خلاف آن عمل مي کنند مانند الاغي است که کتاب ها را حمل کند.[9] هم چنين قرآن منکران خود را کور معرفي مي کند و مي فرمايد: «....صُمٌّ بُکمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ[10]»؛ «آنان کرند و کورند و لنگ اند زيرا عقل خود را به کار نمي بندند».

خداوند گاهي به نور و زيت و مشکات و گاهي به گمشدگان بيابان در شب و جويندگان سراب در روز، و گاهي به حمار عنکبوت و مگس و... مثال مي زند و در تمثيل، تنوع را رعايت مي فرمايد.[11]

لذا مي توان نتيجه گرفت چون بيان صفات و ويژگي هاي خداوند متعال عموما فلسفي بوده و نياز به درک قوي و مقدمات فلسفي دارد، خداوند سبحان براي بيان آنها و همه فهم بودن آنها از روش تمثيل و تشبيه استفاده کرده است و آنها را به اشياء محسوس تشبيه کرده است تا انسان هاي عادي نيز از درک آنها عاجز نباشند، مثلا آنجا که مي خواهد از احاطه قدرت الهي بر سلطه او بر جهان سخن بگويد مي فرمايد: «دست خدا بالاي تمام دست ها و قدرت ها است».

اگر به تفاسير قرآن کريم رجوع کنيم غالب مفسرين به خصوص تفاسير شيعي نظريه سوم را پذيرفته اند، به طور مثال علامه طباطبايي در تفسير الميزان، مي نويسد: آياتي که کلمه «يد» در آنها آمده به حسب موارد، معاني مختلفي دارند؛ آياتي مثل «بل يداه مبسوطتان[12]»، و يا «...أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ...[13]». منظور قدرت خداوند و کمال قدرت اوست و در آياتي مثل «...بِيَدِک الْخَيْرُ...[14]». «فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَکوتُ کلِّ شَيْءٍ...[15]». «تَبَارَک الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْک...[16]». منظور ملک و سلطنت است و آيه «...تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ...[17]». منظور حضور است.[18]

هم چنين اگر نگاهي به روايات وارده از معصومين و ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ داشته باشيم به خوبي در مي يابيم که امامان شيعه و به تبع آنها شيعه هرگز قائل به تجسم خداوند متعال نبوده و نيستند و همان خداي واجب الوجود و بي نياز از هر شي و هر کسي را مي پرستند و هر گونه صفاتي را که از نقص و نقصان حاصل آيند را از خداي متعال نفي مي کنند.

به طور مثال: امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: «منزه باد کسي که هيچ کس نداند او چگونه است جز ذات او، نيست به مانندش چيزي و او است شنوا و آگاه، نه حدي دارد و نه محسوس گردد و نه حواس پنج گانه او را در يابند، نه در چيزي گنجد و نه جسم است و نه صورت، نه در معرض نقشه بندي است و نه در معرض محدوديت».[19]

هم چنين امام کاظم ـ عليه السلام ـ فرمودند: به راستي چيزي مانند خداي متعال نيست (شبيه ندارد)، چه هرزه گويي و ياوه سرائي است گفتار کسي که آفريننده عالم را به جسم بودن و يا صورت داشتن و يا محدوديت و يا داشتن اندام وصف کند، خدا بسيار بالاتر و برتر از اين گفتار است.[20]

هم چنين امام رضا ـ عليه السلام ـ در حديثي در توصيف خداي متعال فرمودند: بدان که به راستي خداي تبارک و تعالي قديم است و واجب الوجود و قديم بودنش يعني چيزي بيش از او نبوده و نه چيزي با او در دوام و هستي شريک باشد. سپس خداوند خود را به اوصافي ستوده است مثل سميع، بصير، قادر، قائم، ناطق، ظاهر، باطن، لطيف، خبير، قوي، عزيز، حکيم، عليم و... ولي اين اوصاف با آنچه در بندگان است تفاوت دارند و به يک معنا نيستند. خدا را عالم گويند به اين معنا که چيزي بر او مخفي نيست و در مخلوق براي علمي است که در آنها پديد آمده، زيرا پيش از آن نادان بودند. پروردگار ما شنواست نه به اين معنا که سوراخ گوشي داشته باشد و با آن بشنود، بلکه به معناي آن است که آوازها (صداها) از خدا نهان نيست. او بيناست نه به اين معنا که به واسطه سوراخ چشم ببيند بلکه به اين معنا که هيچ شخصي از او پنهان نيست و همه را عالم است.

خداوند قائم است نه به اين معنا که بر سر قد بايستد و بر ساق پا استوار شود چنان چه اجسام اين چنين اند، بلکه به اين معنا است که خدا حافظ و نگهدار است. لطيف در خدا به معناي کمي يا نازکي يا خردي نيست بلکه به معناي نفوذ در اشياء است. خبير آن کسي است که چيزي از او نهان نيست از او فوت نشود... «ظاهر» که صفت خداست که به اين معنا نيست که خدا بر دوش خلق بالا رفته و بر آن نشسته است بلکه به اين معناست که بر آنها مسلط و غلبه و قدرت دارد و اين که به خداوند «باطن» گويند به اين معنا نيست که درون اشياء است بلکه به اين معناست که درون هر چيزي را داند و حفظ کند و تدبير نمايد... «قاهر» به اين معنا نيست که در کار خود چاره جويي و  نقشه کشي و مدارا و نيرنگ به کار برد، بلکه به معناي اين است که هر آنچه که آفريده در برابر او خوار و زبون است و... لذا در اين اوصاف تنها در نام، شريک هستيم و در معني او ممتاز است».[21]

لذا در ميان مذاهب اسلامي تنها گروهي و نه همه مسلمين قائل به تجسم و تشبيه خداوند هستند که نظر آنها نيز با مراجعه به عقل و فطرت و ساير آيات قرآن که محکمات قرآن اند، باطل است.

و نظر درست همان است که در روايات معصومين ـ عليهم السلام ـ به آن اشاره شده است و فلاسفه و حکما نيز همان ها را اثبات کرده اند و چه بسا بتوان گفت آنها نيز از معصومين ـ عليهم السلام ـ نشأت گرفته اند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ درآمدي بر علم کلام، علي رباني گلپايگاني.

2ـ اصول کافي، شيخ کليني، ج1، کتاب توحيد.

3ـ توحيد، شيخ صدوق.

 


[1]. رباني گلپايگاني، علي، درآمدي بر علم کلام، قم، انتشارات دارالفکر، چاپ اول، 1378ش، ص174.

[2]. شوري / 11.

[3]. توحيد / 4.

[4]. فاطر / 15.

[5]. انعام / 100.

[6]. جوادي آملي، عبدالله، توحيد در قرآن (تفسير موضوعي)، قم، انتشارات اسراء، چاپ سوم، 1386ش، ص289ـ280.

[7]. توحيد / 2.

[8]. زمر / 27.

[9]. جمعه / 5.

[10]. بقره / 171.

[11]. جوادي آملي، عبدالله، قرآن در قرآن (تفسير موضوعي)، قم، انتشارات اسراء، چاپخانه اسوه، 1378ش، ج1، ص429ـ435.

[12]. مائده / 64.

[13]. ص / 75.

[14]. آل عمران / 26.

[15]. يس / 83.

[16]. ملک / 1.

[17]. حجرات / 1.

[18]. طباطبايي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، بيروت، موسسه الأعلمي للمطبوعات، 1417ق، ج6، ص34.

[19]. کليني، محمد بن يعقوب، اصول کافي، ترجمه کمره اي، قم، انتشارات اسوه، 1375ش، ج1، ص301.

[20]. همان، ص303.

[21]. همان، ج1، ص347.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
29 تیر 01
بازدید
۵۹
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.