قاعدة لا ضرر و لاضرار چه مفهوم و قلمرويي دارد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

قاعدة لا ضرر و لاضرار چه مفهوم و قلمرويي دارد؟
پاسخ کارشناسی

پاسخ

دربارة قاعده لاضرر دانشمندان و صاحب‎نظران علم اصول بخصوص مجتهدان نامداري چون: مرحوم شيخ انصاري، آخوند خراساني، آقا ضيا و ديگران به تفصيل در اين باره بحث كرده‎اند، و رساله‎هاي مستقلّي نيز دربارة «قاعدة لاضرر و لاضرار» تدوين يافته است كه مراجعه‎ي به آنها مفيد و سودمند است. دربارة ‌خصوص سؤال شما بايد ديد كه «لاضرر و لاضرار» چه مفهومي دارد؟ و سپس ديد كه قلمرو آن تا كجا است؟ 1.مفهوم و معناي لاضرر و لاضرار حديث «لاضرر و لاضرار» در حدّ تواتر به اثبات رسيده است[1] و از طريق اهل سنت نيز وارد شده است.[2] دربارة مفهوم و معناي لاضرر و لاضرار تفسيرهاي متفاوت و احتمالات مختلفي ارايه شده است كه به بعضي از آنها اشاره مي‎شود: 1. مرحوم شيخ انصاري مي‎فرمايد كه: مراد از «لاضرر و لاضرار» اين است كه در اسلام حكم ضرري وضع نشده است، يعني شارع مقدّس نه در احكام تكليفيه و نه در احكام وضعيّه، حكمي را جعل نكرده است كه از ناحية‌آن مكلف ضرر ببيند؛ مثل: وجوب وضو براي كسي كه تهية‌آب براي او ممكن نباشد مگر به پرداخت پول بسيار زياد كه موجب ضرر باشد، در اين صورت شارع حكم به وجوب وضو نكرده است.[3] و يا اگر در زمستان با آب سرد غسل كند و از ناحية ‌آن ضرر ببيند و كسالت شديد پيدا كند، در اين صورت شارع حكم به وجوب غسل نكرده است.[4] 2. مرحوم آخوند خراساني مي‎فرمايد: در ظاهر، ضرر چيزي است كه در برابر نفع قرار دارد، «بينايي» و «داشتن مال» براي انسان نفع است، «كوري» و «ناداري» ضرر است. و ضرار نيز به معناي ضرر است. و نفي ضرر هم به نحو حقيقت است، به اين معنا كه در اسلام حقيقتاً ضرري وجود ندارد.[5] كسي نمي‎تواند به ديگري و يا به خودش ضرر بزند. 3. مرحوم نائيني مي‎فرمايد: بهترين وجه اين است كه لا ضرر حكم ضرري را به طور حقيقت نفي مي‎كند.[6] 4. آقا ضياء الدين در فوائد الاصول تصريح مي‎كند كه ادلة‌ «ضرر، عسر و حرج» تشريع احكام ضرريّه و حرجيّه را نفي مي‎كند،[7] و نيز ايشان در «قاعدة لاضرر و لاضرار» تصريح مي‎كند كه ضرر نقص در شيء است.[8] 5. احتمال ديگري نيز وجود دارد كه «لاضرر» حكم ضرري را نفي نمي‎كند بلكه ضرري را نفي مي‎كند كه قابل تدارك نباشد. به اين معنا كه هر كجا در اسلام ضرري وجود داشته باشد، آن ضرر تدارك و جبران دارد، و ضرري كه قابل تدارك و جبران نباشد در اسلام وجود ندارد.[9] 6. بعضي احتمال داده‎اند «لاضرر و لاضرار» دلالت بر اين معنا دارد كه:‌ در اسلام جايز نيست كه كسي به ديگري ضرر بزند».[10] 7. معناي ديگري كه براي ضرر ذكر شده اين است كه ضرر امر وجودي است كه از پديد آمدن نقص در جان، مال، و آبرو، پديد مي‎آيد.[11] حال مي‎رسيم به پاسخ اين سؤال كه قلمرو «لاضرر و لاضرار» چيست؟ قدر متيقن اين است كه ضرر زدن به خود و يا به ديگري در اسلام نفي شده است، و همچنين حكم ضرري در شريعت جعل نشده است. مرجع در تعيين ضرر و ضرار عرف است. در مواردي كه نتوانيم ضرر را تشخيص بدهيم، مراجعه به عرف مي‎كنيم، اگر عرف يك امري را ضرر ندانست، قاعدة «لاضرر و لاضرار» آن را نمي‎گيرد، و ارتكاب آن نيز حرام نمي‎باشد. و البته اين در جايي است كه ما دليلي از طرف شارع براي تفسير و توسعه و تضييق ضرر نداشته باشيم. ولي اگر دليل خاصي داشته باشيم كه يك امري را ضرري بداند، به عرف مراجعه نمي‎شود. و اين نكته نيز ناگفته نماند كه ضرر هميشه امر ثابت نيست، بلكه ضرر نسبت به اشخاص، اموال و مكان و زمان فرق مي‎كند، و بايد اين اعتبارات هميشه مورد نظر باشد، از باب مثال، ممكن است در هواي سرد زمستاني استعمال آب سرد براي غسل و وضو نسبت به شخصي مضر باشد، و همان آب با همان اوصاف، نسبت به شخصي ضرر نداشته باشد،‌ پس نمي‎شود گفت كه استعمال آب سرد براي همه مضر است، بلكه نسبت به افراد و اشخاص و زمان و مكان فرق مي‎كند.[12] و اما مثل جهاد، خمس، زكات كه به ظاهر ضرر ديده مي‎شود، ولي در حقيقت ضرر به حساب نمي‎آيد، چون منافع جهاد، خمس، زكات بيشتر از ضرر ترك آنهاست و در آنها منافع زيادي وجود دارد. كه ضررهاي ظاهري را جبران مي‎كند. معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر: 1. سيري كامل در اصول فقه 13/ از ص 426 ـ 417، آيت الله فاضل لنكراني، ناشر روزنامة فيضيه. 2. «قاعدة لاضرر و لاضرار» ،‌تقريرات شيخ ضياء الدين عراقي، مركز النشر، التابع للمكتب الاعلام الاسلامي. [1] . ر.ك: انصاري، مرتضي، فرائد الاصول، بيروت، مؤسسه الاعلمي، ج2، ص163. [2] . فاضل لنكراني، محمد، سيري كامل در اصول فقه، نشر روزنامة‌ فيضيه، ج13، ص426. [3] . ر.ك: فرائد الاصول، همان، ص165. [4] . سيري كامل در اصول فقه، همان، ص466. [5] . خراساني، ملا محمد كاظم، كفايه الاصول، تهران، كتابفروشي اسلاميه، ج2، ص466 ـ 268. [6] . سيري كامل در اصول فقه، ج13، ص477. [7] . آقا ضياء‌الدين عراقي، فوائد الاصول، قم، جامعة مدرسين، ج3، ص262. [8] . آقا ضياء‌الدين عراقي، قاعدة لاضرر و لاضرار، ص130. [9] . ر.ك: سيري كامل در اصول فقه، همان، ج13، ص537. [10] . همان، ص539. [11] . ر.ك: آقا ضياء‌الدين عراقي، هامش قاعدة لاضرر و لاضرار، ص130. [12] . همان، ص31 ـ 32.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
1 تیر 93
بازدید
۱۱٬۴۷۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.