قاعدة لا ضرر و لاضرار چه مفهوم و قلمرويي دارد؟
قاعدة لا ضرر و لاضرار چه مفهوم و قلمرويي دارد؟

پرسش
پاسخ
دربارة قاعده لاضرر دانشمندان و صاحبنظران علم اصول بخصوص مجتهدان نامداري چون: مرحوم شيخ انصاري، آخوند خراساني، آقا ضيا و ديگران به تفصيل در اين باره بحث كردهاند، و رسالههاي مستقلّي نيز دربارة «قاعدة لاضرر و لاضرار» تدوين يافته است كه مراجعهي به آنها مفيد و سودمند است.
دربارة خصوص سؤال شما بايد ديد كه «لاضرر و لاضرار» چه مفهومي دارد؟ و سپس ديد كه قلمرو آن تا كجا است؟
1.مفهوم و معناي لاضرر و لاضرار
حديث «لاضرر و لاضرار» در حدّ تواتر به اثبات رسيده است[1] و از طريق اهل سنت نيز وارد شده است.[2] دربارة مفهوم و معناي لاضرر و لاضرار تفسيرهاي متفاوت و احتمالات مختلفي ارايه شده است كه به بعضي از آنها اشاره ميشود:
1. مرحوم شيخ انصاري ميفرمايد كه: مراد از «لاضرر و لاضرار» اين است كه در اسلام حكم ضرري وضع نشده است، يعني شارع مقدّس نه در احكام تكليفيه و نه در احكام وضعيّه، حكمي را جعل نكرده است كه از ناحيةآن مكلف ضرر ببيند؛ مثل: وجوب وضو براي كسي كه تهيةآب براي او ممكن نباشد مگر به پرداخت پول بسيار زياد كه موجب ضرر باشد، در اين صورت شارع حكم به وجوب وضو نكرده است.[3] و يا اگر در زمستان با آب سرد غسل كند و از ناحية آن ضرر ببيند و كسالت شديد پيدا كند، در اين صورت شارع حكم به وجوب غسل نكرده است.[4]
2. مرحوم آخوند خراساني ميفرمايد: در ظاهر، ضرر چيزي است كه در برابر نفع قرار دارد، «بينايي» و «داشتن مال» براي انسان نفع است، «كوري» و «ناداري» ضرر است. و ضرار نيز به معناي ضرر است. و نفي ضرر هم به نحو حقيقت است، به اين معنا كه در اسلام حقيقتاً ضرري وجود ندارد.[5] كسي نميتواند به ديگري و يا به خودش ضرر بزند.
3. مرحوم نائيني ميفرمايد: بهترين وجه اين است كه لا ضرر حكم ضرري را به طور حقيقت نفي ميكند.[6]
4. آقا ضياء الدين در فوائد الاصول تصريح ميكند كه ادلة «ضرر، عسر و حرج» تشريع احكام ضرريّه و حرجيّه را نفي ميكند،[7] و نيز ايشان در «قاعدة لاضرر و لاضرار» تصريح ميكند كه ضرر نقص در شيء است.[8]
5. احتمال ديگري نيز وجود دارد كه «لاضرر» حكم ضرري را نفي نميكند بلكه ضرري را نفي ميكند كه قابل تدارك نباشد. به اين معنا كه هر كجا در اسلام ضرري وجود داشته باشد، آن ضرر تدارك و جبران دارد، و ضرري كه قابل تدارك و جبران نباشد در اسلام وجود ندارد.[9]
6. بعضي احتمال دادهاند «لاضرر و لاضرار» دلالت بر اين معنا دارد كه: در اسلام جايز نيست كه كسي به ديگري ضرر بزند».[10]
7. معناي ديگري كه براي ضرر ذكر شده اين است كه ضرر امر وجودي است كه از پديد آمدن نقص در جان، مال، و آبرو، پديد ميآيد.[11]
حال ميرسيم به پاسخ اين سؤال كه قلمرو «لاضرر و لاضرار» چيست؟
قدر متيقن اين است كه ضرر زدن به خود و يا به ديگري در اسلام نفي شده است، و همچنين حكم ضرري در شريعت جعل نشده است. مرجع در تعيين ضرر و ضرار عرف است. در مواردي كه نتوانيم ضرر را تشخيص بدهيم، مراجعه به عرف ميكنيم، اگر عرف يك امري را ضرر ندانست، قاعدة «لاضرر و لاضرار» آن را نميگيرد، و ارتكاب آن نيز حرام نميباشد. و البته اين در جايي است كه ما دليلي از طرف شارع براي تفسير و توسعه و تضييق ضرر نداشته باشيم. ولي اگر دليل خاصي داشته باشيم كه يك امري را ضرري بداند، به عرف مراجعه نميشود.
و اين نكته نيز ناگفته نماند كه ضرر هميشه امر ثابت نيست، بلكه ضرر نسبت به اشخاص، اموال و مكان و زمان فرق ميكند، و بايد اين اعتبارات هميشه مورد نظر باشد، از باب مثال، ممكن است در هواي سرد زمستاني استعمال آب سرد براي غسل و وضو نسبت به شخصي مضر باشد، و همان آب با همان اوصاف، نسبت به شخصي ضرر نداشته باشد، پس نميشود گفت كه استعمال آب سرد براي همه مضر است، بلكه نسبت به افراد و اشخاص و زمان و مكان فرق ميكند.[12]
و اما مثل جهاد، خمس، زكات كه به ظاهر ضرر ديده ميشود، ولي در حقيقت ضرر به حساب نميآيد، چون منافع جهاد، خمس، زكات بيشتر از ضرر ترك آنهاست و در آنها منافع زيادي وجود دارد. كه ضررهاي ظاهري را جبران ميكند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. سيري كامل در اصول فقه 13/ از ص 426 ـ 417، آيت الله فاضل لنكراني، ناشر روزنامة فيضيه.
2. «قاعدة لاضرر و لاضرار» ،تقريرات شيخ ضياء الدين عراقي، مركز النشر، التابع للمكتب الاعلام الاسلامي.
[1] . ر.ك: انصاري، مرتضي، فرائد الاصول، بيروت، مؤسسه الاعلمي، ج2، ص163.
[2] . فاضل لنكراني، محمد، سيري كامل در اصول فقه، نشر روزنامة فيضيه، ج13، ص426.
[3] . ر.ك: فرائد الاصول، همان، ص165.
[4] . سيري كامل در اصول فقه، همان، ص466.
[5] . خراساني، ملا محمد كاظم، كفايه الاصول، تهران، كتابفروشي اسلاميه، ج2، ص466 ـ 268.
[6] . سيري كامل در اصول فقه، ج13، ص477.
[7] . آقا ضياءالدين عراقي، فوائد الاصول، قم، جامعة مدرسين، ج3، ص262.
[8] . آقا ضياءالدين عراقي، قاعدة لاضرر و لاضرار، ص130.
[9] . ر.ك: سيري كامل در اصول فقه، همان، ج13، ص537.
[10] . همان، ص539.
[11] . ر.ك: آقا ضياءالدين عراقي، هامش قاعدة لاضرر و لاضرار، ص130.
[12] . همان، ص31 ـ 32.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 1 تیر 93
- بازدید
- ۱۱٬۴۷۳
قاعدة لا ضرر و لاضرار چه مفهوم و قلمرويي دارد؟
- نشان کردن
؟
متن کاربر
پرسش
قاعدة لا ضرر و لاضرار چه مفهوم و قلمرويي دارد؟
پاسخ کارشناسی
پاسخ
دربارة قاعده لاضرر دانشمندان و صاحبنظران علم اصول بخصوص مجتهدان نامداري چون: مرحوم شيخ انصاري، آخوند خراساني، آقا ضيا و ديگران به تفصيل در اين باره بحث كردهاند، و رسالههاي مستقلّي نيز دربارة «قاعدة لاضرر و لاضرار» تدوين يافته است كه مراجعهي به آنها مفيد و سودمند است.
دربارة خصوص سؤال شما بايد ديد كه «لاضرر و لاضرار» چه مفهومي دارد؟ و سپس ديد كه قلمرو آن تا كجا است؟
1.مفهوم و معناي لاضرر و لاضرار
حديث «لاضرر و لاضرار» در حدّ تواتر به اثبات رسيده است[1] و از طريق اهل سنت نيز وارد شده است.[2] دربارة مفهوم و معناي لاضرر و لاضرار تفسيرهاي متفاوت و احتمالات مختلفي ارايه شده است كه به بعضي از آنها اشاره ميشود:
1. مرحوم شيخ انصاري ميفرمايد كه: مراد از «لاضرر و لاضرار» اين است كه در اسلام حكم ضرري وضع نشده است، يعني شارع مقدّس نه در احكام تكليفيه و نه در احكام وضعيّه، حكمي را جعل نكرده است كه از ناحيةآن مكلف ضرر ببيند؛ مثل: وجوب وضو براي كسي كه تهيةآب براي او ممكن نباشد مگر به پرداخت پول بسيار زياد كه موجب ضرر باشد، در اين صورت شارع حكم به وجوب وضو نكرده است.[3] و يا اگر در زمستان با آب سرد غسل كند و از ناحية آن ضرر ببيند و كسالت شديد پيدا كند، در اين صورت شارع حكم به وجوب غسل نكرده است.[4]
2. مرحوم آخوند خراساني ميفرمايد: در ظاهر، ضرر چيزي است كه در برابر نفع قرار دارد، «بينايي» و «داشتن مال» براي انسان نفع است، «كوري» و «ناداري» ضرر است. و ضرار نيز به معناي ضرر است. و نفي ضرر هم به نحو حقيقت است، به اين معنا كه در اسلام حقيقتاً ضرري وجود ندارد.[5] كسي نميتواند به ديگري و يا به خودش ضرر بزند.
3. مرحوم نائيني ميفرمايد: بهترين وجه اين است كه لا ضرر حكم ضرري را به طور حقيقت نفي ميكند.[6]
4. آقا ضياء الدين در فوائد الاصول تصريح ميكند كه ادلة «ضرر، عسر و حرج» تشريع احكام ضرريّه و حرجيّه را نفي ميكند،[7] و نيز ايشان در «قاعدة لاضرر و لاضرار» تصريح ميكند كه ضرر نقص در شيء است.[8]
5. احتمال ديگري نيز وجود دارد كه «لاضرر» حكم ضرري را نفي نميكند بلكه ضرري را نفي ميكند كه قابل تدارك نباشد. به اين معنا كه هر كجا در اسلام ضرري وجود داشته باشد، آن ضرر تدارك و جبران دارد، و ضرري كه قابل تدارك و جبران نباشد در اسلام وجود ندارد.[9]
6. بعضي احتمال دادهاند «لاضرر و لاضرار» دلالت بر اين معنا دارد كه: در اسلام جايز نيست كه كسي به ديگري ضرر بزند».[10]
7. معناي ديگري كه براي ضرر ذكر شده اين است كه ضرر امر وجودي است كه از پديد آمدن نقص در جان، مال، و آبرو، پديد ميآيد.[11]
حال ميرسيم به پاسخ اين سؤال كه قلمرو «لاضرر و لاضرار» چيست؟
قدر متيقن اين است كه ضرر زدن به خود و يا به ديگري در اسلام نفي شده است، و همچنين حكم ضرري در شريعت جعل نشده است. مرجع در تعيين ضرر و ضرار عرف است. در مواردي كه نتوانيم ضرر را تشخيص بدهيم، مراجعه به عرف ميكنيم، اگر عرف يك امري را ضرر ندانست، قاعدة «لاضرر و لاضرار» آن را نميگيرد، و ارتكاب آن نيز حرام نميباشد. و البته اين در جايي است كه ما دليلي از طرف شارع براي تفسير و توسعه و تضييق ضرر نداشته باشيم. ولي اگر دليل خاصي داشته باشيم كه يك امري را ضرري بداند، به عرف مراجعه نميشود.
و اين نكته نيز ناگفته نماند كه ضرر هميشه امر ثابت نيست، بلكه ضرر نسبت به اشخاص، اموال و مكان و زمان فرق ميكند، و بايد اين اعتبارات هميشه مورد نظر باشد، از باب مثال، ممكن است در هواي سرد زمستاني استعمال آب سرد براي غسل و وضو نسبت به شخصي مضر باشد، و همان آب با همان اوصاف، نسبت به شخصي ضرر نداشته باشد، پس نميشود گفت كه استعمال آب سرد براي همه مضر است، بلكه نسبت به افراد و اشخاص و زمان و مكان فرق ميكند.[12]
و اما مثل جهاد، خمس، زكات كه به ظاهر ضرر ديده ميشود، ولي در حقيقت ضرر به حساب نميآيد، چون منافع جهاد، خمس، زكات بيشتر از ضرر ترك آنهاست و در آنها منافع زيادي وجود دارد. كه ضررهاي ظاهري را جبران ميكند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. سيري كامل در اصول فقه 13/ از ص 426 ـ 417، آيت الله فاضل لنكراني، ناشر روزنامة فيضيه.
2. «قاعدة لاضرر و لاضرار» ،تقريرات شيخ ضياء الدين عراقي، مركز النشر، التابع للمكتب الاعلام الاسلامي.
[1] . ر.ك: انصاري، مرتضي، فرائد الاصول، بيروت، مؤسسه الاعلمي، ج2، ص163.
[2] . فاضل لنكراني، محمد، سيري كامل در اصول فقه، نشر روزنامة فيضيه، ج13، ص426.
[3] . ر.ك: فرائد الاصول، همان، ص165.
[4] . سيري كامل در اصول فقه، همان، ص466.
[5] . خراساني، ملا محمد كاظم، كفايه الاصول، تهران، كتابفروشي اسلاميه، ج2، ص466 ـ 268.
[6] . سيري كامل در اصول فقه، ج13، ص477.
[7] . آقا ضياءالدين عراقي، فوائد الاصول، قم، جامعة مدرسين، ج3، ص262.
[8] . آقا ضياءالدين عراقي، قاعدة لاضرر و لاضرار، ص130.
[9] . ر.ك: سيري كامل در اصول فقه، همان، ج13، ص537.
[10] . همان، ص539.
[11] . ر.ك: آقا ضياءالدين عراقي، هامش قاعدة لاضرر و لاضرار، ص130.
[12] . همان، ص31 ـ 32.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 1 تیر 93
- بازدید
- ۱۱٬۴۷۳
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.