آيا احكامي كه در كتاب توضيح المسائل آمده را مي‎توان از طريق ...

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

آيا احكامي كه در كتاب توضيح المسائل آمده را مي‎توان از طريق علمي اثبات كرد مثلاً شنيده‎ايم تراشيدن ريش با تيغ، دندان را خراب مي‎كند آيا دلايل علمي وجود دارد؟
پاسخ کارشناسی

پاسخ

دربارة دلايل علمي احكام فقهي پاسخ با ذكر چند نكته روشن خواهد شد. 1. هر علمي روش تحقيق خاص خود را دارد كه با روش تحقيق در علم ديگر متفاوت است، در علم شيمي آزمايش‎هاي پي درپي روش تحقيق هستند، ولي براي فهم اين كه چرا ناپلئون در جنگ واترلو شكست خورد كسي به آزمايشگاه كاري ندارد. چرا كه تاريخ علمي است نقلي و نيازمند مراجعه به اسناد تاريخي. و يا براي اثبات خدا، نيازمند دلايل عقلي محض هستيم. براي شناخت احكام عملي دين نيز ما راهي به جز مراجعه به كتاب (قرآن) و سنت (گفته‎ها،‌اعمال و تقريرات معصومين) نداريم. كه البته در اين راه از عقل براي فهم كمك مي‎گيريم ولي منبع مطالعاتي براي كشف احكام، همان موارد فوق است. 2. خداوند متعال، عليم و حكيم است و كار بيهوده نمي‎كند پس اگر حكمي صادر كرده و عملي را واجب يا حرام نموده است بايد علتي را داشته باشد، اين نكته همان است كه از آن به وجود مصالح و مفاسد واقعي در احكام تعبير شده است. يعني هر حكمي مصلحت يا مفسده‎اي در درون خود دارد كه باعث صدور آن حكم شده است اين نكته مورد پذيرش عدليه اعم از معتزله و شيعه مي‎باشد ولي اشاعره آن را قبول ندارند. و برخي از علماي ايشان به شدت آن را انكار مي‎كنند. كه البته مي‎توان ريشه اين اختلاف را در مسئله حسن و قبح ذاتي جستجو كرد كه مورد قبول اشاعره نيست.[1] 3. مصالح و مفاسد مفاهيمي گسترده‎اند كه شامل تمامي جوانب زندگي انسان مي‎شوند. و فقط ناظر بر امور مادي و دنيوي نيستند و لذا چنين نيست كه فقط از طريق علوم تجربي تأييد و اثبات شوند. بسياري از اين مصالح و مفاسد را مي‎توان در رشد و تعالي روحي انسان و قرب او به خداوند متعال جستجو كرد.[2] 4. گاهي شنيده مي شود كه علت حرمت گوشت خوك، مثلاً وجود نوعي ميكروب در آن است كه باعث بيماري مي شود و يا علت وجوب روزه سلامتي روزه و كاهش چربي و... است. دربارة چنين تفكراتي توضيح ذيل لازم است: ذهن انسان دو گزاره جدا از هم را دريافت مي‎كند: 1. خوردن گوشت خوك حرام است؛ 2. گوشت خوك باعث بيماري انسان مي‎شود. و سپس از اين دو جمله نتيجه مي‎گيرد كه پس علت حرمت گوشت خوك بيماري‎زا بودن ‌آن است. ولي اگر با علم منطق و شيوه‎هاي استنتاج گزاره‎ها آشنايي داشته باشيد، خواهيد دانست كه اين دو گزاره به هيچ وجه چنين نتيجه‎اي نمي‎دهد. علاوه از كجا مي‎دانيم كه خداوند به همين دليل گوشت خوك را حرام كرده است، شايد مصلحت مهمتر ديگري در كار باشد، آيا موارد ديگري سراغ نداريم كه ضرر دارند و بيماري‎زا هستند ولي حرام نيستند، آيا پرخوري مضر نيست. در حالي كه خدا آن را حرام نكرده است. پس دليلي نداريم كه تنها علت صدور حكم الهي، بيماري‎زابودن گوشت خوك باشد. و آيا علم تجربي مي‎تواند ادعا كند كه گوشت خوك حاوي هيچ بيماري ديگري جز همين ميكروب كشف شده نيست؟‌آيا امكان ندارد سالها بعد علل ديگري نيز كشف شوند و يا اين كه دانشمندان بفهمند كه آنچه دربارة گوشت خوك فهميده‎اند اشتباه بوده است؟ با توجه به اين چند نكته روشن مي شود كه آن چه مهم است امر و نهي خداست كه البته خداوند نيز بر اساس مصلحت و مفسده امر مي‎كند. اما دليلي نداريم كه ما بتوانيم آن مصالح و مفاسد را درك كنيم. هر چند در برخي موارد امكان درك مصالح را نفي نمي‎كنيم. 5. يكي از مصالحي كه مي‎توان براي احكام الهي برشمرد. اين است كه ممكن است متعلق حكم، مصلحت خاصي نداشته باشد. بلكه خود حكم و اطاعت از حكم مصلحت داشته باشد، مثلاً شايد بتوان گفت اين كه نماز صبح دو ركعت و ظهر چهار ركعت است دليل بر اين نيست كه اگر خداوند براي صبح نيز چهار ركعت امر مي‎كرد قوانين طبيعي عالم جابجا مي‎شد، بلكه هدف فقط سنجش اطاعت بندگان و تربيت روح عبوديت در آنهاست (البته اين نكته فقط مثالي است براي فهم مطلب و نگارنده هيچ اطلاعي دربارة حكمت ركعات نماز ندارد) چنان كه در داستان حضرت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ مصلحت در اطاعت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ بود نه ‌در ذبح اسماعيل ـ عليه السّلام ـ . در اين گونه موارد فقها قائلند كه مصلحت در جعل حكم است نه مجعول. گرچه برخي از علما نيز در تمامي احكام قايل به مصلحت در جعل هستند.[3]يعني خود متعلق احكام ضرر و يا فايده‎اي ندارند بلكه مهم امر و نهي الهي است. 6. مي‎توان بحث را نسبت به احكام واقعي و ظاهري، احكام تكليفي و وضعي و... به صورت مجزا مطرح كرد. ولي به دليل تخصصي بودن و طولاني شدن از آن خودداري مي شود. نتيجه آن كه آنچه براي ما حجيت دارد فهم ما از كتاب و سنت است و بايد به آن عمل شود، احكام نيز به هر حال داراي مصلحت هستند كه يا در خود حكم است و يا در متعلق و موضوع حكم. بخش كوچكي از اين مصالح و مفاسد را شايد بتوان با علوم تجربي درك كرد. ولي عدم شناخت اين ملاك‎هاي تأثيري در وجود و عدم احكام و وظايف ما ندارد. 7. متأسفانه در قرون اخير به دليل حاكميت تفكرات علم‎گرايانه. بسياري از انديشه‎ها بدين سو جهت‎گيري كرده‎اند كه احكام خدا را با علوم تجربي بسنجند كه در عمل نيز ناكارآمدي اين روش به اثبات رسيده است. علوم تجربي بخش كوچكي از دانش بشري را تشكيل مي‎دهند و قابليت آن را ندارند كه ملاك فهم همه حقايق، به خصوص حقايق ديني قرار بگيرند به علاوه با گذشت زمان، تغيير و تحول و كشف خطا در بسياري از گزاره‎هاي اين علوم. به امري عادي بدل شده است و همه روزه مي‎توان در ميان مجلات علمي و حتي اخبار روزانه رسانه‎ها مواردي از اين تغييرات را مشاهده كرد. معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر: 1. براي شناخت برخي از مصلحت‎ها كه بر اساس علوم طبيعي تحليل شده است: اولن دانشگاه و آخرين پيامبر ـ دكتر شهيد سيد رضا پاك‎نژاد، اثري است 40 جلدي. 2. اسلام و مقتضيات زمان، شهيد مرتضي مطهري، ج 1 و 20، به خصوص صفحات 86 ـ 95 از جلد 1 و 37 ـ 40 از جلد 2. [1] . ر. ك: اصفهاني، محمد تقي، هداية المسترشدين، چاپ سنگي ، ص 211 و خراساني، محمد كاظم، كفاية الاصول، دفتر نشر اسلامي، 1415 ق، ص 354، و ناييني، محمد حسين، فوائد الاصول، به تقرير حسين محمد علي كاظمي، دفتر نشر اسلامي، 1409 ق، ج 1، ص 326، و ج 3، ص 220 و ج 3، ص 57، قول اشاعره را نقل كرده است. [2] . خراساني، كفاية الاصول، ص 391. [3] . موسوي خميني، سيد روح الله، تهذيب الاصول، ‌به تقرير آيت الله جعفر سبحاني، ج 2، ص 245 و خراساني، محمد كاظم، فوائد الاصول، تحقيق سيد مهدي شمس الدين، انتشارات وزارت ارشاد اسلامي، 1407 ق، ص 129، مائده/ 14.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
1 تیر 93
بازدید
۹۰۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.