آيا احكامي كه در كتاب توضيح المسائل آمده را ميتوان از طريق علمي اثبات كرد مثلاً شنيدهايم تراشيدن ريش با تيغ، دندان را خراب ميكند آيا دلايل علمي وجود دارد؟
آيا احكامي كه در كتاب توضيح المسائل آمده را ميتوان از طريق ...

پرسش
پاسخ
دربارة دلايل علمي احكام فقهي پاسخ با ذكر چند نكته روشن خواهد شد.
1. هر علمي روش تحقيق خاص خود را دارد كه با روش تحقيق در علم ديگر متفاوت است، در علم شيمي آزمايشهاي پي درپي روش تحقيق هستند، ولي براي فهم اين كه چرا ناپلئون در جنگ واترلو شكست خورد كسي به آزمايشگاه كاري ندارد. چرا كه تاريخ علمي است نقلي و نيازمند مراجعه به اسناد تاريخي. و يا براي اثبات خدا، نيازمند دلايل عقلي محض هستيم.
براي شناخت احكام عملي دين نيز ما راهي به جز مراجعه به كتاب (قرآن) و سنت (گفتهها،اعمال و تقريرات معصومين) نداريم. كه البته در اين راه از عقل براي فهم كمك ميگيريم ولي منبع مطالعاتي براي كشف احكام، همان موارد فوق است.
2. خداوند متعال، عليم و حكيم است و كار بيهوده نميكند پس اگر حكمي صادر كرده و عملي را واجب يا حرام نموده است بايد علتي را داشته باشد، اين نكته همان است كه از آن به وجود مصالح و مفاسد واقعي در احكام تعبير شده است. يعني هر حكمي مصلحت يا مفسدهاي در درون خود دارد كه باعث صدور آن حكم شده است اين نكته مورد پذيرش عدليه اعم از معتزله و شيعه ميباشد ولي اشاعره آن را قبول ندارند. و برخي از علماي ايشان به شدت آن را انكار ميكنند. كه البته ميتوان ريشه اين اختلاف را در مسئله حسن و قبح ذاتي جستجو كرد كه مورد قبول اشاعره نيست.[1]
3. مصالح و مفاسد مفاهيمي گستردهاند كه شامل تمامي جوانب زندگي انسان ميشوند. و فقط ناظر بر امور مادي و دنيوي نيستند و لذا چنين نيست كه فقط از طريق علوم تجربي تأييد و اثبات شوند. بسياري از اين مصالح و مفاسد را ميتوان در رشد و تعالي روحي انسان و قرب او به خداوند متعال جستجو كرد.[2]
4. گاهي شنيده مي شود كه علت حرمت گوشت خوك، مثلاً وجود نوعي ميكروب در آن است كه باعث بيماري مي شود و يا علت وجوب روزه سلامتي روزه و كاهش چربي و... است.
دربارة چنين تفكراتي توضيح ذيل لازم است: ذهن انسان دو گزاره جدا از هم را دريافت ميكند:
1. خوردن گوشت خوك حرام است؛ 2. گوشت خوك باعث بيماري انسان ميشود. و سپس از اين دو جمله نتيجه ميگيرد كه پس علت حرمت گوشت خوك بيماريزا بودن آن است. ولي اگر با علم منطق و شيوههاي استنتاج گزارهها آشنايي داشته باشيد، خواهيد دانست كه اين دو گزاره به هيچ وجه چنين نتيجهاي نميدهد.
علاوه از كجا ميدانيم كه خداوند به همين دليل گوشت خوك را حرام كرده است، شايد مصلحت مهمتر ديگري در كار باشد، آيا موارد ديگري سراغ نداريم كه ضرر دارند و بيماريزا هستند ولي حرام نيستند، آيا پرخوري مضر نيست. در حالي كه خدا آن را حرام نكرده است. پس دليلي نداريم كه تنها علت صدور حكم الهي، بيماريزابودن گوشت خوك باشد. و آيا علم تجربي ميتواند ادعا كند كه گوشت خوك حاوي هيچ بيماري ديگري جز همين ميكروب كشف شده نيست؟آيا امكان ندارد سالها بعد علل ديگري نيز كشف شوند و يا اين كه دانشمندان بفهمند كه آنچه دربارة گوشت خوك فهميدهاند اشتباه بوده است؟ با توجه به اين چند نكته روشن مي شود كه آن چه مهم است امر و نهي خداست كه البته خداوند نيز بر اساس مصلحت و مفسده امر ميكند. اما دليلي نداريم كه ما بتوانيم آن مصالح و مفاسد را درك كنيم. هر چند در برخي موارد امكان درك مصالح را نفي نميكنيم.
5. يكي از مصالحي كه ميتوان براي احكام الهي برشمرد. اين است كه ممكن است متعلق حكم، مصلحت خاصي نداشته باشد. بلكه خود حكم و اطاعت از حكم مصلحت داشته باشد، مثلاً شايد بتوان گفت اين كه نماز صبح دو ركعت و ظهر چهار ركعت است دليل بر اين نيست كه اگر خداوند براي صبح نيز چهار ركعت امر ميكرد قوانين طبيعي عالم جابجا ميشد، بلكه هدف فقط سنجش اطاعت بندگان و تربيت روح عبوديت در آنهاست (البته اين نكته فقط مثالي است براي فهم مطلب و نگارنده هيچ اطلاعي دربارة حكمت ركعات نماز ندارد) چنان كه در داستان حضرت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ مصلحت در اطاعت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ بود نه در ذبح اسماعيل ـ عليه السّلام ـ .
در اين گونه موارد فقها قائلند كه مصلحت در جعل حكم است نه مجعول. گرچه برخي از علما نيز در تمامي احكام قايل به مصلحت در جعل هستند.[3]يعني خود متعلق احكام ضرر و يا فايدهاي ندارند بلكه مهم امر و نهي الهي است.
6. ميتوان بحث را نسبت به احكام واقعي و ظاهري، احكام تكليفي و وضعي و... به صورت مجزا مطرح كرد. ولي به دليل تخصصي بودن و طولاني شدن از آن خودداري مي شود.
نتيجه آن كه آنچه براي ما حجيت دارد فهم ما از كتاب و سنت است و بايد به آن عمل شود، احكام نيز به هر حال داراي مصلحت هستند كه يا در خود حكم است و يا در متعلق و موضوع حكم. بخش كوچكي از اين مصالح و مفاسد را شايد بتوان با علوم تجربي درك كرد. ولي عدم شناخت اين ملاكهاي تأثيري در وجود و عدم احكام و وظايف ما ندارد.
7. متأسفانه در قرون اخير به دليل حاكميت تفكرات علمگرايانه. بسياري از انديشهها بدين سو جهتگيري كردهاند كه احكام خدا را با علوم تجربي بسنجند كه در عمل نيز ناكارآمدي اين روش به اثبات رسيده است. علوم تجربي بخش كوچكي از دانش بشري را تشكيل ميدهند و قابليت آن را ندارند كه ملاك فهم همه حقايق، به خصوص حقايق ديني قرار بگيرند به علاوه با گذشت زمان، تغيير و تحول و كشف خطا در بسياري از گزارههاي اين علوم. به امري عادي بدل شده است و همه روزه ميتوان در ميان مجلات علمي و حتي اخبار روزانه رسانهها مواردي از اين تغييرات را مشاهده كرد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. براي شناخت برخي از مصلحتها كه بر اساس علوم طبيعي تحليل شده است: اولن دانشگاه و آخرين پيامبر ـ دكتر شهيد سيد رضا پاكنژاد، اثري است 40 جلدي.
2. اسلام و مقتضيات زمان، شهيد مرتضي مطهري، ج 1 و 20، به خصوص صفحات 86 ـ 95 از جلد 1 و 37 ـ 40 از جلد 2.
[1] . ر. ك: اصفهاني، محمد تقي، هداية المسترشدين، چاپ سنگي ، ص 211 و خراساني، محمد كاظم، كفاية الاصول، دفتر نشر اسلامي، 1415 ق، ص 354، و ناييني، محمد حسين، فوائد الاصول، به تقرير حسين محمد علي كاظمي، دفتر نشر اسلامي، 1409 ق، ج 1، ص 326، و ج 3، ص 220 و ج 3، ص 57، قول اشاعره را نقل كرده است.
[2] . خراساني، كفاية الاصول، ص 391.
[3] . موسوي خميني، سيد روح الله، تهذيب الاصول، به تقرير آيت الله جعفر سبحاني، ج 2، ص 245 و خراساني، محمد كاظم، فوائد الاصول، تحقيق سيد مهدي شمس الدين، انتشارات وزارت ارشاد اسلامي، 1407 ق، ص 129، مائده/ 14.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 1 تیر 93
- بازدید
- ۹۰۳
آيا احكامي كه در كتاب توضيح المسائل آمده را ميتوان از طريق ...
- نشان کردن
؟
متن کاربر
پرسش
آيا احكامي كه در كتاب توضيح المسائل آمده را ميتوان از طريق علمي اثبات كرد مثلاً شنيدهايم تراشيدن ريش با تيغ، دندان را خراب ميكند آيا دلايل علمي وجود دارد؟
پاسخ کارشناسی
پاسخ
دربارة دلايل علمي احكام فقهي پاسخ با ذكر چند نكته روشن خواهد شد.
1. هر علمي روش تحقيق خاص خود را دارد كه با روش تحقيق در علم ديگر متفاوت است، در علم شيمي آزمايشهاي پي درپي روش تحقيق هستند، ولي براي فهم اين كه چرا ناپلئون در جنگ واترلو شكست خورد كسي به آزمايشگاه كاري ندارد. چرا كه تاريخ علمي است نقلي و نيازمند مراجعه به اسناد تاريخي. و يا براي اثبات خدا، نيازمند دلايل عقلي محض هستيم.
براي شناخت احكام عملي دين نيز ما راهي به جز مراجعه به كتاب (قرآن) و سنت (گفتهها،اعمال و تقريرات معصومين) نداريم. كه البته در اين راه از عقل براي فهم كمك ميگيريم ولي منبع مطالعاتي براي كشف احكام، همان موارد فوق است.
2. خداوند متعال، عليم و حكيم است و كار بيهوده نميكند پس اگر حكمي صادر كرده و عملي را واجب يا حرام نموده است بايد علتي را داشته باشد، اين نكته همان است كه از آن به وجود مصالح و مفاسد واقعي در احكام تعبير شده است. يعني هر حكمي مصلحت يا مفسدهاي در درون خود دارد كه باعث صدور آن حكم شده است اين نكته مورد پذيرش عدليه اعم از معتزله و شيعه ميباشد ولي اشاعره آن را قبول ندارند. و برخي از علماي ايشان به شدت آن را انكار ميكنند. كه البته ميتوان ريشه اين اختلاف را در مسئله حسن و قبح ذاتي جستجو كرد كه مورد قبول اشاعره نيست.[1]
3. مصالح و مفاسد مفاهيمي گستردهاند كه شامل تمامي جوانب زندگي انسان ميشوند. و فقط ناظر بر امور مادي و دنيوي نيستند و لذا چنين نيست كه فقط از طريق علوم تجربي تأييد و اثبات شوند. بسياري از اين مصالح و مفاسد را ميتوان در رشد و تعالي روحي انسان و قرب او به خداوند متعال جستجو كرد.[2]
4. گاهي شنيده مي شود كه علت حرمت گوشت خوك، مثلاً وجود نوعي ميكروب در آن است كه باعث بيماري مي شود و يا علت وجوب روزه سلامتي روزه و كاهش چربي و... است.
دربارة چنين تفكراتي توضيح ذيل لازم است: ذهن انسان دو گزاره جدا از هم را دريافت ميكند:
1. خوردن گوشت خوك حرام است؛ 2. گوشت خوك باعث بيماري انسان ميشود. و سپس از اين دو جمله نتيجه ميگيرد كه پس علت حرمت گوشت خوك بيماريزا بودن آن است. ولي اگر با علم منطق و شيوههاي استنتاج گزارهها آشنايي داشته باشيد، خواهيد دانست كه اين دو گزاره به هيچ وجه چنين نتيجهاي نميدهد.
علاوه از كجا ميدانيم كه خداوند به همين دليل گوشت خوك را حرام كرده است، شايد مصلحت مهمتر ديگري در كار باشد، آيا موارد ديگري سراغ نداريم كه ضرر دارند و بيماريزا هستند ولي حرام نيستند، آيا پرخوري مضر نيست. در حالي كه خدا آن را حرام نكرده است. پس دليلي نداريم كه تنها علت صدور حكم الهي، بيماريزابودن گوشت خوك باشد. و آيا علم تجربي ميتواند ادعا كند كه گوشت خوك حاوي هيچ بيماري ديگري جز همين ميكروب كشف شده نيست؟آيا امكان ندارد سالها بعد علل ديگري نيز كشف شوند و يا اين كه دانشمندان بفهمند كه آنچه دربارة گوشت خوك فهميدهاند اشتباه بوده است؟ با توجه به اين چند نكته روشن مي شود كه آن چه مهم است امر و نهي خداست كه البته خداوند نيز بر اساس مصلحت و مفسده امر ميكند. اما دليلي نداريم كه ما بتوانيم آن مصالح و مفاسد را درك كنيم. هر چند در برخي موارد امكان درك مصالح را نفي نميكنيم.
5. يكي از مصالحي كه ميتوان براي احكام الهي برشمرد. اين است كه ممكن است متعلق حكم، مصلحت خاصي نداشته باشد. بلكه خود حكم و اطاعت از حكم مصلحت داشته باشد، مثلاً شايد بتوان گفت اين كه نماز صبح دو ركعت و ظهر چهار ركعت است دليل بر اين نيست كه اگر خداوند براي صبح نيز چهار ركعت امر ميكرد قوانين طبيعي عالم جابجا ميشد، بلكه هدف فقط سنجش اطاعت بندگان و تربيت روح عبوديت در آنهاست (البته اين نكته فقط مثالي است براي فهم مطلب و نگارنده هيچ اطلاعي دربارة حكمت ركعات نماز ندارد) چنان كه در داستان حضرت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ مصلحت در اطاعت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ بود نه در ذبح اسماعيل ـ عليه السّلام ـ .
در اين گونه موارد فقها قائلند كه مصلحت در جعل حكم است نه مجعول. گرچه برخي از علما نيز در تمامي احكام قايل به مصلحت در جعل هستند.[3]يعني خود متعلق احكام ضرر و يا فايدهاي ندارند بلكه مهم امر و نهي الهي است.
6. ميتوان بحث را نسبت به احكام واقعي و ظاهري، احكام تكليفي و وضعي و... به صورت مجزا مطرح كرد. ولي به دليل تخصصي بودن و طولاني شدن از آن خودداري مي شود.
نتيجه آن كه آنچه براي ما حجيت دارد فهم ما از كتاب و سنت است و بايد به آن عمل شود، احكام نيز به هر حال داراي مصلحت هستند كه يا در خود حكم است و يا در متعلق و موضوع حكم. بخش كوچكي از اين مصالح و مفاسد را شايد بتوان با علوم تجربي درك كرد. ولي عدم شناخت اين ملاكهاي تأثيري در وجود و عدم احكام و وظايف ما ندارد.
7. متأسفانه در قرون اخير به دليل حاكميت تفكرات علمگرايانه. بسياري از انديشهها بدين سو جهتگيري كردهاند كه احكام خدا را با علوم تجربي بسنجند كه در عمل نيز ناكارآمدي اين روش به اثبات رسيده است. علوم تجربي بخش كوچكي از دانش بشري را تشكيل ميدهند و قابليت آن را ندارند كه ملاك فهم همه حقايق، به خصوص حقايق ديني قرار بگيرند به علاوه با گذشت زمان، تغيير و تحول و كشف خطا در بسياري از گزارههاي اين علوم. به امري عادي بدل شده است و همه روزه ميتوان در ميان مجلات علمي و حتي اخبار روزانه رسانهها مواردي از اين تغييرات را مشاهده كرد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. براي شناخت برخي از مصلحتها كه بر اساس علوم طبيعي تحليل شده است: اولن دانشگاه و آخرين پيامبر ـ دكتر شهيد سيد رضا پاكنژاد، اثري است 40 جلدي.
2. اسلام و مقتضيات زمان، شهيد مرتضي مطهري، ج 1 و 20، به خصوص صفحات 86 ـ 95 از جلد 1 و 37 ـ 40 از جلد 2.
[1] . ر. ك: اصفهاني، محمد تقي، هداية المسترشدين، چاپ سنگي ، ص 211 و خراساني، محمد كاظم، كفاية الاصول، دفتر نشر اسلامي، 1415 ق، ص 354، و ناييني، محمد حسين، فوائد الاصول، به تقرير حسين محمد علي كاظمي، دفتر نشر اسلامي، 1409 ق، ج 1، ص 326، و ج 3، ص 220 و ج 3، ص 57، قول اشاعره را نقل كرده است.
[2] . خراساني، كفاية الاصول، ص 391.
[3] . موسوي خميني، سيد روح الله، تهذيب الاصول، به تقرير آيت الله جعفر سبحاني، ج 2، ص 245 و خراساني، محمد كاظم، فوائد الاصول، تحقيق سيد مهدي شمس الدين، انتشارات وزارت ارشاد اسلامي، 1407 ق، ص 129، مائده/ 14.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 1 تیر 93
- بازدید
- ۹۰۳
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.