چرا شيعيان بر مهر سجده مي کنند؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

چرا شيعيان بر مهر سجده مي کنند؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

سجود بر خاک یا آنچه که از زمین می روید از موارد اختلافی میان شیعیان و اهل سنّت است. شیعه معتقد است که همانگونه که اصل يک عبادت بايد از جانب شرع مقدس برسد، کيفيت اجزاء و شرايط آن نيز بايد از جانب شارع مقدس اعلام شود و از آنجا که رسول خدا، پيام آور و مخبر صادق از طرف خداوند متعال است، گفتار، رفتار، امضاء و رضايت او براي ما مکلّفين حجت است و ما بايد به آنچه که رسول خدا حکم و عمل مي نمايد، عمل کنيم. و رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به حکم قرآن کريم، بهترين اسوه و الگوي همه انسان هاي وارسته است. چنانکه مي فرمايد «لَقَدْ کانَ لَکم في رَسُولِ اللَّهِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَومَ الآخِرَ وَ ذَکرَ اللَّهَ کثيراً[1]»؛ «همانا، پيامبر خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ براي شما اسوه و الگوئي نيکو است، براي کساني که به خداوند و روز رستاخيز، اميدوارند و خدا را بسيار ياد مي کنند». از اين رو، در مسأله سجده نيز، پيش از هر چيز بايد از سنت و سيره (رفتار) رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پيروي نمائيم و سيره آن حضرت را سرمشق خود قرار بدهيم.

اکنون در پرتو روايات اسلامي ـ به ويژه احاديث کتب اهل سنّت ـ روش قولي و عملي رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ را مورد بررسي قرار مي دهيم، که هر دو حاکي از آن است که پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بر زمين (خاک) و بر اشياء ساخته شده از برخي گياهان مانند حصير، سجده مي نمودند. و اين درست همان راهي است که شيعه به پيروي از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي پيمايد. بنابراين سزاوار است روايات را در دو بخش ذيل تقسيم کنيم 1. رواياتي که حاکي از امر پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به سجده بر خاک است (سنت قول).

2. احاديثي که پيرامون سجده نمودن خود پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بر زمين و اجزاء برخي گياهان مانند حصير است (سيره عملي).

روايات دسته اول

1. گروهي از محدثان اسلامي، از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ چنين روايت نموده اند که فرمود:

الف) «جُعِلَت لِي الاَرْضُ مَسْجِداً و طَهُوراً؛ زمين سجده گاه و مايه پاکيزگي براي من قرار داده شده است».[2] از آنجا که اين حديث به طور متواتر در منابع شيعه و سني نقل شده[3] و مورد قبول همه علماء مسلمان مي باشد، به روشني معلوم مي گردد که سطح زمين، اعم ازخاک، سنگ، ريگ و گياه آن، اصل در سجود است و بدون عذر موجه نبايد از آن، تعدّي نمود. و نيز از واژه «جَعَلَ» که در اينجا به معناي تشريع و قانونگذاري است به خوبي آشکار مي شود که اين مسأله، يک حکم الهي براي پيروان آئين مقدس اسلام است، و بدين ترتيب، مشروع بودن سجده بر زمين و اجزاء آن، به ثبوت مي رسد.

ب) از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ چنين نقل شده است که: «(روزي) حضرت مشاهده نمودند که (صُهيب) هنگام سجود، از خاک پرهيز مي کند، فرمود: (ترّب وَجْهک يا صُهيب) صُهيب، صورت خود را بر خاک بگذار».[4]

ج) امّ سلمه (همسر پيامبر) از آن حضرت روايت مي کند که فرمود: «تَرّبْ وَجْهَک للَّهِ؛ صورت خود را براي خدا، بر خاک بگذار».[5]

از واژه «ترّب» در سخن پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دو نکته روشن مي شود؛ يکي آن که بايد انسان به هنگام سجده، پيشاني خود را به روي «تراب» يعني خاک بگذارد و ديگر آنکه کلمه «ترّب» (که از ماده «تراب» به معناي خاک است) صيغه امر است، و فعل امر دلالت بر وجوب مي کند.

د) پيامبر گرامي ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به «معاذ» فرمود: «عفّر وجهک في التراب؛ صورت خود را بر خاک بگذار».[6]

هـ) پيامبر گرامي ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ (به شخصي به نام رباح) فرمود: «يا رباح ترّب؛ اي رباح، پيشاني خود را بر خاک بگذار».[7]

و) پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: «هر گاه يکي از شما نماز گذارد، بايد پيشاني و دماغ خود را بر زمين نهد تا خضوع و تذلّل وي آشکار گردد».[8] از واژه «ترّب» و «عفّر» که صيغه امر است، استفاده مي شود که هنگام سجده بايد پيشاني را روي خاک گذاشت.

روايات دسته دوم

بعضي از احاديثي که دلالت بر سيره و عمل پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در سجده بر زمين و اجزاء برخي از گياهان مانند حصير دارند، عبارتند از:

1. وائل بن حجر مي گويد: «رأيت النبي ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اذا سجد وضع جبهته و أنفه علي الارض؛ آنگاه که پيامبر سجده مي نمود، پيشاني و بيني خود را بر زمين مي نهاد».[9]

2. ابن عباس مي گويد: «انّ النبي ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ سجد علي الحجر؛ پيامبر گرامي ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ، بر سنگ سجده نمود».[10]

3. احمد بن شعيب نسائي در سنن خود، از ابوسعيد خدري که از صحابه پيامبر است، چنين حکايت مي کند: «با دو چشم خويش، اثر آب و گِل را بر پيشاني و بيني رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مشاهده کردم».[11]

اين روايت، التزام پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در سجده بر خاک را نشان مي دهد، که حتي آن حضرت در روزهاي باراني نيز سجده بر خاک را ترک نمي کردند، و بدون اين که چيزي را بين زمين و پيشاني، واسطه قرار بدهند، بر خاک سجده مي کردند و اين اوج عبوديت و بندگي پيامبر عظيم الشأن اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ را نسبت به خداوند عزيز و جلال، مي رساند.

4. انس بن مالک و ابن عباس و برخي از همسران پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مانند عايشه و امّ سلمه و ميمونه، چنين روايت کرده اند: «پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بر خمره (که نوعي حصير بود و از ليف درخت خرما ساخته مي شد) سجده مي نمود».[12]

5. ابوسعيد (از صحابه رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ) مي گويد: «به محضر پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ وارد شدم، در حالي که بر حصيري نماز مي گزارد».[13] و از طرفي گفتار و رفتار صحابه و تابعان پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نيز گوياي سنت و سيره آن حضرت است.

6. در سنن کبري (بيهقي) از امير مؤمنان علي ـ عليه السلام ـ ، چنين روايت مي نمايد «هر گاه يکي از شما سجده نمايد، بايد عمامه خود را از پيشانيش کنار زند».[14]

7ـ جابر بن عبدالله انصاري مي گويد: «با پيامبر گرامي نماز ظهر مي گزاردم، مشتي سنگريزه برگرفته، و در دست خود نگه مي داشتم تا خنک شود و به هنگام سجده بر آنها پيشاني گذاردم و اين به خاطر شدت گرما بود».[15]

8. رزين مي گويد: «علي بن عبدالله بن عباس به من نوشت: لوحي از سنگ هاي کوه مروه را براي من بفرست تا بر آن سجده نمايم».[16]

9. ابي اميه مي گويد: «ابوبکر بر زمين سجده مي نمود (يا نماز مي خواند)...».[17]

10ـ ابوعبيده مي گويد: «ابن مسعود، جز بر زمين بر چيز ديگري سجده نمي کرد (يا نماز نمي گزارد)».[18]

و در پايان به دو نمونه از روايات پيشوايان معصوم که قرين جداناپذير قرآن مي باشند، تبرّک مي جوييم:

الف) امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد «السجود علي الارضِ فريضَةٌ وَ علَي الخُمْرَةِ سُنّتٌ؛ سجده بر زمين، حکم الهي و سجده بر حصير، سنت پيامبر است».[19]

ب) و در جاي ديگر مي فرمايد: «السجود لا يجوزُ الاّ علَي الارض او ما أنبتتِ الارض الاّ ما اکل و لبس؛ سجده نمودن جز بر زمين و آنچه مي روياند غير از خوردني ها و پوشيدني ها جايز نيست».[20]

ج) هشام بن حکم مي گويد: از امام صادق ـ عليه السلام ـ درباره آنچه سجده بر آنها صحيح است پرسيدم، حضرت فرمود: سجده تنها بايد بر زمين و آنچه مي روياند ـ جز خوردنيها و پوشيدني ها ـ انجام گيرد. گفتم: فدايت گردم، سبب آن چيست؟ فرمود: سجده، خضوع و اطاعت براي خداوند است شايسته نيست بر خوردني ها و پوشيدني ها صورت پذيرد؛ زيرا دنياپرستان، بردگان خوراک و پوشاکند، در حالي که انسان به هنگام سجده، در حال پرستش خدا به سر مي برد، پس سزاوار نيست پيشاني خود را بر آنچه که معبود دنياپرستان خيره سر است قرار دهد. و سجده نمودن بر زمين بالاتر و برتر است؛ زيرا با فروتني و خضوع در برابر خداي بزرگ، تناسب بيشتري دارد».[21]

اين روايت، به روشني گواه آن است که سجده نمودن بر خاک، تنها بدان جهت است که چنين کاري با تواضع و فروتني در برابر خداوند يگانه، سازگارتر است.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ کشف الاسرار، امام خميني(ره).

2ـ سجده بر تربت يا نهايت تواضع در پيشگاه خدا، حسيني نسب.

3ـ صد و يک مناظره، محمدي اشتهاردي.

4ـ شيعه پاسخ مي دهد، حسيني نسب.

5ـ ترجمه کتاب السجود علي الارض، احمد ميانجي.

 


[1]. احزاب / 21.

[2]. صحيح بخاري، با مقدمه شيخ احمد محمد شاکر، انتشارات دار الجيل، بيروت، الجزء الاول، ج 1، باب تيمم، ص 91.

[3]. جهت اطلاع بيشتر به کتاب «سيرتنا و سنتنا» مرحوم علامه اميني ص 126 مراجعه شود.

[4]. المصنف، لابي بکر عبدالرزاق بن همام الصّنعاني، با تعليق حبيب الرحمن الاعظمي، من منشورات المجلس العلمي، ج1، ص391، ح1528.

[5]. کنز العمال في سنن الاقوال و الافعال، علي المتقي الهندي، مؤسسه الرسالة بيروت، لبنان، الطبعة الخامسة، 1405ق، 1985م، ج7، ص465، ح19809.

[6]. ارشاد الساري، لشرح صحيح البخاري، شهاب الدين القسطلاني القاهري الشافعي، و بهامشه صحيح مسلم بشروح النَووي، دار احياء التراث العربي، بيروت - لبنان، ج 1، ص 405. و صحيح البخاري بشرح الکرماني، ج 4، کتاب الصلاة، ص 45، در شرح ذيل حديث 375.

[7]. الاصابة في تمييز الصحابة، لابن حجر العسقلاني، دار الکتب العربي، بيروت - لبنان، ج 1، ص 490، شماره 2562.

[8]. «اذا صلّي أحدکم فليلزم جبهته و أنفه الارض حتي تخرج منه الرغم»، النهايه في غريب الحديث و الاثر، لابن اثير، مؤسسه اسماعيليان، قم - ايران، چاپ چهارم، 1364، ج 2، ص 238.

[9]. احکام القرآن، لابي بکر احمد بن علي الرازي الجصّاص الحنفي، دار الکتاب العربي، بيروت - لبنان، ج 3، ص 209.

[10]. «سيرتنا و سنتنا»، علامه اميني، عبدالحسين، الطبعة الثانية، سنة 1368، طهران، ص 126، نقل از صحيح البخاري، ج 1، ص 163. و سنن بيهقي، ج 2، ص 102.

[11]. «بصرت عيناي رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ علي جبينه و أنفه أثر الماء و الطين». سنن النسائي، بشرح جلال الدين سيوطي، و حاشية الامام السندي، دار احياء التراث العربي، بيروت - لبنان، ج 2، ص 208، السجود علي جبين. قريب به اين مضمون در بسياري از کتب حديث مانند صحيح بخاري، سنن بيهقي، سنن ابي داود و غيره آمده است.

[12]. «عن ميمونة قالت کان النبي ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ يُصلّي علي الخمرةِ». فتح الباري، للعسقلاني الشافعي، محمد بن حجر، دار احياء التراث العربي، بيروت، لبنان، چاپ دوم، 1402 ه. ق، ج 1، ص 390.

[13]. «قال ابو سعيد: دخلت علي رسول اللَّه ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و هو يصلي علي حصير». السنن الکبري، للبيهقي، دار الصادر، بيروت، لبنان، طبع اول، سنة 344 ه. ق، ج 1، ص 212.

[14]. «اذا کان احدکم يصلّي فليحسر العمامة عن جبهته». السنن الکبري، للبيهقي، با پاورقي الجوهر النّقي، دار المعرفة، بيروت - لبنان، ج 2، ص 105.

[15]. «کنت اصلّي الظّهر مع رسول اللَّه ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فآخذ قبضة من الحصاء لتبرد في کفّي أضعها لجبهتي أسجد عليها لشدّة الحرّ». السنن الکبري، للبيهقي، دار صادر، بيروت - لبنان، سنة 1344 ه. ق، الطبعة الاولي، ج 1، ص 439، کتاب الصلوة، باب ما روي في التعجيل با في شدّة الحر.

[16]. «کتب الي علي بن عبداللَّه بن عباس رضي اللَّه عنه ان ابعث ألي بلوح من احجار المروة أسجد عليه». اخبار مکة (ازرقي)، ج 3، ص 151 (به نقل از «رزين»).

[17]. «انّ ابابکر کان يسجد او يصلّي علي الارض...». المصنف، لابي بکر عبدالرزاق بن همام الصّنعاني، با تعليق حبيب الرحمن الاعظمي، من منشورات العلمي، ج 1، ص 397، ح 1552.

[18]. «ان ابن مسعود لا يسجد - او قال: لا يصلّي - الاّ علي الارض». همان مدرک، ح 1553.

[19]. وسائل الشيعه، شيخ حر عاملي، کتاب الصلوة، ابواب ما يسجد عليه، ج 3، ص 593، ح 7.

[20]. وسائل الشيعه، شيخ حر عاملي، کتاب الصلوة، ابواب ما يسجد عليه، ج 3، ص 591، ح 1.

[21]. بحار الانوار، مجلسي، محمدباقر، مؤسسة الوفاء، بيروت، چاپ دوم، 1403 ه، 1983 م، کتاب، ج 82، ص 147، نقل از علل الشرايع، ج 2، ص 30.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
26 امرداد 01
بازدید
۵۶
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.