به چه دلیل فقهاء شیعه تکتف ( دست روی دست گذاشتن) در نماز را مبطل و اهل سنّت لازم می دانند؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

به چه دلیل فقهاء شیعه تکتف ( دست روی دست گذاشتن) در نماز را مبطل و اهل سنّت لازم می دانند، مگر نه این است که کیفیت نماز از پیامبر خدا ص به ما رسیده است؟ آیا کسی از کیفیت نماز پیامبر ص خبر ندارد؟

 
پاسخ کارشناسی

پاسخ

گرفتن دست چپ با دست راست و گذاشتن آن روي سينه به نشانه خصوع در نماز، از مواردي است که استحباب آن ميان فقيهان اهل سنت شهرت دارد. بد نيست بدانيد که اين کار در زمان عمر ابن خطاب خليفه دوم وارد نماز گرديد. اين عمل به عنوان تذلّل در برابر بزرگان و پادشاهان از عادات و فرهنگ جامعه مجوسي بوده که بعد از فتح ايران توسط خليفه دوم ابداع گرديد. نقل شده وقتي اسراي ايراني در برابر خليفه قرار مي گيرند به عنوان احترام خليفه مسلمين و يا تذلّل؛ با گردن کج دست روي دست مي گذاردند، خليفه علت را جويا مي گردد درجواب مي گويند که براي احترام اين کارها را مي کنند. عمر اين عمل را مي پسندد و دستور مي دهد که از اين به بعد مسلمانان در نماز چنين کنند. گويا بعد از آن به اجتهاد و امر خليفه عمل تکتف در نماز به وجود آمد.[1]

حنفيه در اين زمينه گفته اند: تکتف مستحب است و واجب نيست، و بهتر است مردان کف دست راست را بر پشت دست چپ و زير ناف خود بگذارند، و زنان دستان خود را روي سينه قرار دهند.

شافعيه معتقدند: تکتف بر مرد و زن مستحب است و بهتر است در نماز، کف دست راست بر پشت دست چپ، زير سينه و بالاي ناف و متمايل به سمت چپ بدن قرار گيرد.

حنابله نيز گفته اند، تکتف سنت شمرده مي شود و بهتر است نمازگزار کف دست راست خود را بر پشت دست چپ گذاشته، آن را زير ناف قرار دهد.

مالکيه، در اين مسئله از ديگر مذاهب اهل سنت جدا شده و گفته اند: در نمازهاي واجب، رها کردن دست ها مستحب است گروهي نيز پيش از مالکيه همچون عبدالله بن زبير، سعيد بن مسيب، سعد بن جبير، عطاء، ابن جريح، نخعي، حسن بصري، ابن سيرين و برخي ديگر از فقيهان بر اين اعتقاد بودند ليث بن سعد هم اين عقيده را دارد با اين تفاوت که گفته است: مگر اين که قيام طول بکشد و نمازگزار به زحمت بيفتد که در اين صورت قبض (تکتف) جايز است.

از امام اوزاعي نقل شده که نمازگزار بين قبض، و رها کردن دست ها مخير است.

محمد عابد، مفتي مالکيه در حجاز، عقيده دارد که رها کردن و بستن دستها در نماز، هر دو سنت رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ است، و اگر قيام کسي در نماز طولاني شد، در صورتي که دست هايش رها باشد مي تواند يک دست را با دست ديگرش بگيرد. اين مفتي مالکي گفته است که رها کردن دست ها در نماز اصل و قبض فرع است: اما قول مشهور ميان شيعه اماميه اين است که قبض و تکتف حرام و مبطل نماز است، و از ميان آنها، معدودي از فقها مانند حلبي در کافي به کراهت آن نظر داده اند.[2]

مذاهب اهل سنت در اين مسأله گرچه به هر دري زده اند اما به دليل قانع کننده اي نه تنها بر استحباب قبض و تکتف در نماز، بلکه بر جواز آن هم دست نيافته اند؛ بلکه مي توان گفت دليل بر خلاف ديدگاه آنها وجود دارد، و رواياتي که از شيعه و اهل سنت در باب کيفيت نماز رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ نقل شده، اشاره اي به قبض نکرده اند و ممکن نيست پيامبر اکرم ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ درطول تمام زندگي يا بيشتر آن، چنين عمل مستحبي را ترک کرده باشد. اکنون دو نمونه از روايات مربوط را نقل مي کنيم. يکي از طريق اهل سنت و ديگري از طريق شيعه اماميه نقل شده و هر دو کيفيت نماز پيغمبر ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ را بيان مي کنند و در هيچ يک به تکتف و قبض اشاره اي نشده، چه رسد به کيفيت آن.

قبض، بدعتي است که پس از رحلت رسول اکرم ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ پديدار شده است. سند ما در اين زمينه، دو حديث صحيح است که يکي از طريق اهل سنت و ديگري از طريق شيعه روايت شده و هر دو، دليل قاطعي هستند که سيره پيامبر و اهل بيت بر رهاکردن دست ها در نماز بوده و گرفتن يکي از دو دست به وسيله ديگري به نشانه خضوع در نماز، پس از رحلت رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ ساخته و پرداخته شده است.

اوّل حديث ابو حميد ساعدي است اين حديث را بسياري از محدثان اهل سنت روايت کرده اند و ما اينجا آن را طبق نقل بيهقي نقل مي کنيم:

ابوعبدالله حافظ براي ما نقل کرد که ابوحميد ساعدي گفت: من داناترين شما به کيفيت نماز رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ هستم. به او گفتند: چگونه چنین چيزي ممکن است در حالي که تو بيشتر از ما با پيامبر نبوده اي؟ گفت آري: به او گفتند پس آنچه را ديده اي بر ما عرضه کن گفت وقتي رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ مي خواست نماز بخواند، دستان خود را تا شانه هايش بالا مي برد آنگاه تکبير مي گفت تا اين که هر عضوي از او در جايگاه خود آرام مي گرفت، سپس قرائت را آغاز مي کرد و پس از پايان قرائت تکبيري گفت و دستانش را تا شانه هاي خود بالا مي برد؛ آنگاه رکوع مي کرد و کف دستان خود را بر زانوانش قرار مي داد و آرام مي گرفت؛ و سرش را نه بالا مي گرفت و نه فرو مي انداخت، آن گاه بلند مي شد و مي گفت: سمع الله لمن حمده، سپس دستان خود را تا شانه هايش بالا مي برد تا اينکه هر عضوي از او در جايگاه خود آرام مي گرفت و مي گفت الله اکبر؛ آن گاه فرود مي آمد و دستانش را مقداري با فاصله از دو پهلو بر زمين مي گذاشت؛ سپس سرش را از زمين برداشته، پاي چپش را تا مي کرد و روي آن مي نشست، و هنگامي که به سجده رفت، انگشتان پاها را از يکديگر باز مي کرد، سپس برمي گشت و پس از آن، سر را از زمين بر مي داشت و مي گفت: الله اکبر، سپس پايش را تا مي کرد و روي آن آرام مي نشست، به گونه اي که هر عضوي به آرامي در جايگاه خود قرار گيرد، پس همين روند را در رکعت دوم انجام مي داد؛ آنگاه وقتي رکعت دوم تمام مي شد، بر مي خواست و تکبير مي گفت و دستانش را تا شانه هايش همچون آغاز نماز بالا مي برد، و همين اعمال را تا آخر نماز ادامه مي داد. تا اين که سجده آخر را انجام مي داد و سپس از سجده آخر به صورت تورّک بر نيم تنه چپ مي نشست. پس از بيان کيفيت نماز رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ به وسيله ابوحميد ساعدي همگي گفتند «راست گفت. رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ چنين نماز مي خواند».[3] از جمله آن افراد، ابوهريره ابواسيد ساعدي، ابوقتاده حارث بن ربعي و محمد بن سلمه بودند.

اموري وجود دارد که درستي اين گفتار را روشن مي کند.

1. اين که صحابه بزرگ، ابوحميد را تصديق کرده اند، نشان دهنده قوت حديث و ترجيح آن بر ديگر ادله است.

2. ابوحميد ساعدي واجبات و مستحبات نماز را وصف کرد، امّا از قبض و تکتف يادي به ميان نياورد و از حاضران هم کسي به اعتراض و مخالفت لب نگشود؛ در حالي که حديث نشان مي دهد آنها آماده مخالفت و يادآوري بوده اند؛ زيرا در آغاز نپذيرفتند که ابوحميد، داناترين آنها به کيفيت نماز رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ بوده است؛ در صورتي که همگي در پايان گفتند: راست گفتي، رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ اين چنين نماز مي خواند و بسيار بعيد است آنها که ده نفر و در مقام بحث بوده اند، فراموش کرده باشند.

3. در چگونگي قرار گرفتن دست ها، اصل، رها کردن آنها است، زيرا رها بودن آنها طبيعي است، پس حديث هم از آن حکايت دارد.

4. نمي توان گفت که اين حديث مطلق است و احاديث قبض آن را مقيد مي کند، زيرا اين حديث تمام واجبات و مستحبات و کيفيت کامل نماز را وصف و ذکر کرده، و اين در حالي است که در معرض تعليم و بيان بوده، و حذف موردي در آن، خيانت به شمار مي رفت و اين از راوي و حاضران بعيد است.

5. برخي از صحابه اي که در اين جمع حضور داشته اند، از جمله کساني هستند که حديث قبض از آنها نقل شده است؛ اما مي بينيم که اين جا اعتراض نکرده اند؛ پس روشن مي شود که قبض و تکتف، يا منسوخ شده يا دست کم از باب تکيه دادن براي کسي است که نمازش به درازا کشيده شده نه اين که از مستحبات نماز باشد.

دوم حديث حمّاد بن عيسي است که از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل کرده که فرمود: چه زشت است براي مرد که شصت يا هفتاد سال از سن او گذشته و يک نماز با تمام حدود آن اقامه نکرده باشد حمّاد مي گويد: با اين سخن، احساس حقارتي به من دست داد؛ از اين رو گفتم فدايت شوم! نماز با تمام حدود آن را به من بياموز. پس امام صادق ـ عليه السلام ـ برخاست و مقابل قبله ايستاد و دستش را بر ران هايش گذاشت انگشتان دست را به هم چسبانيده، پاها را به هم نزديک کرد به طوري که فاصله بين آنها به اندازه سه انگشت باز بود. تمام انگشتان پاها را با خضوع و خشوع رو به قبله قرار دارد!

آنگاه گفت الله اکبر، پس سوره حمد را و بعد توحيد را با ترتيل قرائت کرد، آنگاه در حالي که ايستاده بود، مقدار کمي، به اندازه يک نفس کشيدن، صبر کرد و گفت الله اکبر، پس از آن به رکوع رفت و...[4]

همچنان که ملاحظه مي شود، دراين دو روايت که در صدد بيان کيفيت نماز واجب هستند، هيچ اشاره اي به مسأله قبض با اقسام گوناگون آن نشده است. در حالي که اگر اين عمل سنت بود، امام بيان مي فرمود.

او با عمل خود، نماز رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ را براي ما به نمايش مي گذارد، زيرا اين کيفيت را از پدرش ، امام باقر ـ عليه السلام ـ و او هم از پدرانش از اميرالمومنين و از رسول اکرم صلوات الله عليهم اجمعين ـ دريافت کرده است؛ بنابراين قبض، بدعت شمرده مي شود؛ زيرا وارد کردن چيزي در شريعت است که جزو آن نيست قائلان به لزوم قبض نيز براي قول خود ادله اي دارند که در اين مختصر جاي بررسي تمام آنها وجود ندارد و ما از باب نمونه روايتي را با نقد آن براي شما بيان مي داريم:

بخاري از ابوحازم از سهل بن سعد روايت کرده که گفت: مردم مأمور بودند که مردان در نماز، دست راست را بر دست چپ قرار دهند. ابوحازم مي گويد: من در اين باره نمي دانم، مگر آن که به پيامبر نسبتش مي دهند.[5]

اين روايت در صدد بيان کيفيت قبض است؛ امّا اولا از حيث سند مشکل دارد و ثانيا از نظر دلالت بر لزوم قبض دلالتي ندارد. زيرا اگر پيامبر اکرم ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ به قبض امرکرده است، معناي اين سخن راوي که: مردم مأمور بوده اند چيست؟ اگر آمر پيامبر بود بهتر نبود راوي مي گفت پيامبر اکرم ـ صلّي الله عليه و آله وسلّم ـ امر مي کرد؟ و ديگر اينکه ذيل سند روايت عبارتي وجود دارد که نشان مي دهد راوي که روايت را از سهل نقل کرده، در صحت مضمون روايت ترديد داشته است، زيرا در پايان گفته است که مضمون روايت را درست نمي دانم، مگر اين که آن را به پيامبر نسبت مي دهند.

بنابراين روايت مذکور نمي تواند بر لزوم تکتف دلالت داشته باشد.

امّا روايتي که از امامان اهل بيت ـ عليهم السلام ـ نقل شده رها کردن دست ها در قيام نماز را واجب و قبض يا تکفير را بدعت بر شمرده اند، ازجمله احاديث مذکوره حديث محمد بن مسلم از امام صادق ـ عليه السلام ـ يا امام باقر ـ عليه السلام ـ چنين نقل مي کند، که درباره مردي که در نماز دست راستش را روي دست چپ مي گذارد پرسيدم، در پاسخ فرمود: اين عمل تکفير است و نبايد انجام شود.[6]

همچنين زراره از امام باقر ـ عليه السلام ـ روايت کرده که فرمود: بر تو است که به نماز روي آوري و تکفير نکني که اين کار را مجوسيان انجام مي دهند.[7]

و همان طور که بيان شد تکتف نزد اکثر فقها حرام و مبطل نماز است و شيخ طوسي در حرام بودن آن نزد فقها ادعاي اجماع کرده است.[8]

همچنين صاحب کتاب جواهر الکلام در مورد تکتف و تکفير فرموده است که مشهور بين اصحاب نقلا و تحصيلا جايز نبودن آن است همچنان که در کتاب هاي ديگر فقها از جمله خلاف شيخ طوسي و الدروس شهيد ثاني بر اين مطلب ادعاي اجماع شده است.[9] علماي عصر حاضر نيز همگي بر بطلان نمازي که با تکتف خوانده شود فتوا داده اند مگر اينکه از روي فراموشي يا تقيه باشد که اشکال ندارد.[10]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ شيعه شناسي و پاسخ به شبهات، علي اصغر رضواني، نشر مشعر، چاپ سوم، تابستان، 1385ش، ج2.

2ـ بحارالانوار، علامه مجلسي، تهران، 1377ش، ج10، و ديگر کتب مبسوط فقهي.

 


[1]. ر.ک: الهادي، جعفر، فقه مقارن، قم، دفتر نمايندگي مقام معظم رهبري در امور اهل سنت، 1379ش، ج1، ص19.

[2]. نجفي، محمد حسن، جواهر الکلام في شرح شرائع الاسلام، تهران، نشر دارالکتب الاسلاميه، چاپ سوم، پاييز 1367ش، ج11، ص15 و 16.

[3]. ترمذي، السنن، بيروت، داراحياء التراث العربي، چاپ اول، ج2، ص98.

[4]. حرّ عاملي، وسائل الشيعه، تهران، المکتبه الاسلاميه، چاپ پنجم، 1398ش؛ ج5، ص460 و 459، ح1.

[5]. ابن حجر عسقلاني، صح الباري في شرح صحيح البخاري، نشر مکتبه العبيکان، طبعه الثانيه، ج2، ص224.

[6]. وسائل الشيعه، ج7، ص266، باب 15، از ابواب قواطع الصلاه، ح1، 2، 3.

[7]. همان.

[8]. الشيخ علي بن الحسين الکرکي، المحقق الثاني، جامع المقاصد في شرح القواعد، قم، موسسه آل البيت(ع) لاحياء التراث، جزء ثاني، ج2، ص344.

[9]. نجفي، شيخ محمد حسن، جواهر الکلام في شرح شرايع الاسلام، تهران، دارالکتب الاسلاميه، چاپ سوم، 1367ش، ج11، ص15.

[10]. توضيح المسائل مراجع، بخش مبطلات نماز.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
26 امرداد 01
بازدید
۸۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.