آیا حدیث صحيحی در خصوص اين که پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پولي از مردم به عنوان خمس ارباح مکاسب گرفته باشد وجود دارد؟
آیا حدیث صحيحی در خصوص اين که پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پولي از مردم به عنوان خمس ارباح مکاسب گرفته باشد وجود دارد؟
پرسش
پاسخ
اصل تشریع خمس پیش از آن که روایی باشد قرآنی است. قرآن می فرماید:
«وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي[1]...»؛ «بدانيد آن چه را که سود مي بريد از هر چيزي خمس آن مال خدا و رسول و... مي باشد».
تعبیری که در این آیه به کار رفته است « غنیمت» است.
اين واژه به اتفاق ارباب لغت، به معني مطلق فايده است. بنابر این، از نظر لغت اختصاص به اموال تصرف شده در جنگ ندارد بلکه هر چيزي که عرفاً نوعي سود و فائده محسوب مي شود، به آن غنيمت گفته مي شود.[2]
با بررسي موارد استعمال اين واژه در قرآن کريم و روايات ،نیز در مي يابيم که اين واژه به همان معنای مطلق فاییده به کار رفته است:
پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ هنگام گرفتن زکات مي فرمودند: «اللهم اجعلها مغنما و لا تجعلها مغرما».[3] پروردگارا اين زکات را سود و فائده اي براي صاحبش قرار بده و ضرري برايش نباشد.
حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «من أخذ بها لحق و غنم».[4] هر کسي در راه اهل بيت پيغمبر قرار بگيرد به سر منزل مي رسد و سود فراواني مي برد.
در جاي ديگر مي فرمايد: «يري الغنم مغرما و الغرم مغنما».[5] در مورد کسي که بدون عمل آخرت را مي خواهد، و توبه را به جهت آرزوها به تأخير مي اندازد مي گويد: سود را خسارت و ضرر و خسارت را سود و فائده مي بيند.
در حديث ديگري آمده: «الرّهن لمن رهنه، له غنمه و عليه غرمه».[6] مال مرهونه مال صاحبش هست، اگر فايده اي داشت مال اوست و اگر خسارتي ديد بر عهده رهن گيرنده است در اين حکم فقهي «غنيمت» را در مقابل «غرامت» قرار داده است.[7]
خلاصه سخن این که اين واژه در همه جا در معناي لغوي خودش يعني مطلق فائده و سود، استعمال شده، و اگر به اموالي که در جنگ از دشمني گرفته شده غنيمت مي گويند، به جهت اين است که در اين راه سودي نصيب مسلمانان گشته است.
اعراب عصر نزول قرآن همين معناي را از آيه شريفه مي فهميدند، در اينجا به يک نمونه اشاره مي شود: ابوبکر براي اين که خداوند از او راضي باشد، وصيت کرد که خمس تمام اموالش را بپردازند. براي اين کار به قرآن کريم استناد مي کند و فوراً آيه شريفه خمس را مي خواند.
يعني خداوند فرموده است که خمس تمام اموالتان را بپردازيد.[8]
مضافا بر اين، اهل بيت پيغمبر که مفسران واقعي قرآن کريم اند، و ناقلان سنّت واقعي پيامبر هستند لفظ غنيمت را در آيه شريفه عام گرفته اند، و به معناي مطلق فائده تفسير کرده اند ممکن است گفته شود: آيه مذکور در جنگ بدر نازل شده است، همين مسأله کافي است براي اين که منظور غنائم جنگي باشد؟
اين اشکال به دو دليل وارد نيست: اولا: موارد فراواني در قرآن کريم هست که آيه در مورد خاصّي نازل شده و تمام مسلمانان حکم عمومي را از آن استفاده کرده اند. خداوند حکم عامّي را هنگام تحقق يک فرد و مصداقش بيان مي کند.
ثانيا: در مورد غنائم جنگي مخاطب پيامبر است يا فرماندهاني که او معين کرده چون خمس غنيمت جنگي به سربازان واجب نيست بلکه امير لشکر اوّل خمس را جدا مي کند بعد مابقي را بين سربازان تقسيم مي کند در حالي که آيه شريفه همه مؤمنين را مورد خطاب قرار داده در نتيجه مورد خاص نمي تواند مخصوص باشد.
از آيه شريفه دو نکته اساسي استفاده مي شود:
1. خمس به ارباح مکاسب تعلق مي گيرد و اداي آن واجب است.
2. اين حکم در زمان رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ابلاغ شده است. چون هر حکمي نازل مي شد پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در مسجد آن را قرائت مي کرد.
بررسي احاديث نبوي پيرامون خمس ارباح مکاسب
اين احاديث که در قالب نامه هاي رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ وارد شده اند، از دو جهت بايد مورد بررسي و تحليل قرار بگيرند: 1. جهت صدور و سند آنها؛ 2. جهت دلالت.
1. از جهت سند، اين نامه ها در حدّ تواترند، در نزد علماي شيعه و سنّي معروفند، به گونه اي که سيوطي عالم بزرگ اهل سنت مي گويد: از جهت شهرت نيازي به ذکر سند ندارند. علاوه بر اين، برخي از اين نامه ها در موزه ها و کتابخانه هاي بزرگ به همان صورت اصليشان موجودند.
اين نامه ها را عالم محقق، فقيه زاهد، شيخ علي احمدي ميانجي در کتاب شريف مکاتيب الرسول، با تمام اسناد و منابع گرد آوري کرده، و عکس بعضي از نامه ها را ضميمه نموده است براي اطلاع بيشتر به اين کتاب رجوع شود.[9]
2. بزرگاني که اين روايات و نامه ها را شرح کرده اند بدون هيچ شک و ترديدي نتيجه گرفته اند که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ از ارباح مکاسب خمس مي گرفته.
براي اطمينان بيشتر اين سخنان نوراني را مورد نظر و تحليل قرار مي دهيم .
1 / 2 پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در نامه اي به قبيله جهينه چنين مي نويسد: «هذا کتاب من الله العزيز علي لسان رسوله بحق صادق و کتاب ناطق مع عمرو بن مرة لجهينه بن زيد: انّ لکم بطون الارض و سهولها و تلاع الاوديه و طهورها، علي ان ترعوا بناتها و تشربوها، علي ان تؤدوا الخمس و تصلّوا الخمس».[10]
خداوند معادن زمين، کوه ها، دشت ها و رود خانه هاي زمين را در اختيار شما قرار داده تا از آنها بهره ببريد، گياهش را بچرانيد، آبش را بنوشيد. در مقابل اين همه نعمت بايد خمس اموالتان را ادا کنيد و نمازهاي پنج گانه را بجا آوريد.
دلالت اين حديث واضح است و نيازي به تفسير ندارد. يعني بر روي دوش اين زمين سوار شويد، بهره ببريد و سرمايه کسب کنيد و نهايتا خمس مالتان را پرداخت کنيد. با قرار دادن خمس در مقابل نماز بر اين مطلب تأکيد نموده اند.
2 /2 نامه پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به طايفه حدس از قوم لخم: «لمن أسئلهم من حدس من لخم و أقام الصلوة و آتي الزّکاة و أعطي حظّ الله و حظّ الرّسول و فارق المشرکين فأنّه آمن بذمّة اله و ذمّه محمد» هر کس از طايفه حدس از قوم لخم مسلمان شود، نماز را بپا دارد، زکات مالش را بپردازد، سهم خدا و رسولش را عطا کند، و از مشرکین دوری کند، در امان خدا و رسولش مي باشد.[11]
مراد از حظّ الله و حظ الرسول خمس است و اشاره به آيه شريفه خمس مي باشد. ايشان در مقام بيان بودند و کلامشان را به مورد خاصي مقيّد نکرده اند بلکه به صورت عام فرموده اند که سهم خدا را عطا کنيد از چه چيزي عطا کنيم؟ عدم تقيد مفيد عموم است يعني از هر آنچه داريد خمس بدهيد. دلالت اين حديث هم روشن و واضح است که حضرت از آنها خمس طلب کرده و در مقابل امنيت آنها را تضمين نموده اند.
3 / 3 نامه حضرت به وائل بن الحجر الحضرمي و قبيله اش: «من محمد رسول الله الي الأقيال العباهلة من اهل حضرموت: بأقم الصلوة و ايتاء الزکاة، و علي التيعة شاة و التيمة لصاحبها، و في السّيوب الخمس».[12]
در اين نامه چند دستور صادر مي کند: 1. اقامه نماز، 2. پرداخت زکات، 3. از هر چهل گوسفند يک گوسفند به عنوان زکات واجب است، 3. بعد از چهل تا زماني که به نصاب بعدي نرسيده اند زکات ندارند، 4. بر اموالي که مورد نياز نيست خمس تعلق مي گيرد.
واژه «سيب» در لغت عرب به معناي رها کردن و ترک نمودن شتر است در بيابان تا بچرد. اعراب شتراني را که به شير و پشم آن ها نياز نداشتند در بيابان رها مي کردند تا براي خود بچرد در حالي که خود را مالک اين شتر مي دانستند.
بعدا اين واژه در هر مالي که مورد نياز نيست استعمال شده، لذا عرب به هر چيز ترک شده که خارج از نياز است «سائبة» مي گويد: بر اساس اين معنا دلالت حديث واضح و روشن است: هر مالي که مازاد بر نياز شماست خمس بر آن واجب است، حتي پرداخت زکاة کفايت از خمس نمي کند. قرار دادن وجوب اداي خمس در سياق پرداخت زکات گوسفندان با اين تعبير مفيد اين امر است که: اگر اين گوسفنداني که زکاتشان را داده ايد مازاد بر نياز شما باشد خمسشان را هم بدهيد،
4 / 2 ـ سفارش پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به طايفه بني عبدالقيس: نمايندگاني از مردان اين طايفه نزد رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ آمدند و گفتند: «أنا لا نستطيع أنا نأتيک الا في أشهر حرم، بيننا و بينک هذا الحيّ من کفّار مضر، فمرنا بأمر فصل نخبر به من وراءنا و ندخل به الجنة...».
ما جز ماه هاي حرام نمي توانيم خدمت شما برسيم چون در مسير ما کفار مضر هستند و ما در امان نيستيم، پس دستور روشني بفرمائيد تا ما به ديگران بگوئيم و با عمل به آن وارد بهشت شويم پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به چهار چيز امر نمود و از چهار چيز نهي فرمودند، آنها را امر کردند به ايمان به خداي يگانه، بعد سؤال کردند مي دانيد ايمان يعني چه؟ عرضه داشتند: رسول خدا عالم است به اين امر حضرت فرمودند: «شهادة أن لا إله إلا هو، و أن محمد رسول الله و أقام الصلوة و اتياء الزکاة و صيام رمضان، و أن تعطوا من المغنم الخمس».[13]
ايمان يعني: 1. شهادت به وحدانيت خداوند، 2. شهادت به رسالت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ، 3. اقامه نماز 4. اداي زکاة، 5. روزه ماه رمضان، 6. پرداختن خمس از در آمدها و فوائد.
به چند دليل منظور پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پرداخت خمس از غنائم جنگي نيست بلکه همان معناي لغوي را اراده فرموده اند.
الف) اينها طائفه کوچکي بودند که جرأت جنگيدن نداشتند، بلکه به خاطر ترس از بني مضر نمي توانستند در همه زمان ها نزد پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ حاضر شوند، پس جنگي در کار نبود تا غنيمتي باشد.
ب) حکم شروع جنگ بر عهده پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بود و هيچ کس حق نداشت بدون اذن او جنگي راه بياندازد در حالي که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ هيچ حکم جهادي براي اين طائفه صادر نکرده اند.
ج) پرداخت خمس غنائم به عهده امير لشکر است و هيچ حکمي متوجه سربازان نيست در حالي که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرد فرد اين قبيله را مکلف کرد به پرداخت خمس همان گونه که همه مکلف بودند به اقامه نماز، پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ براي اينها احکام فردي صادر کرد.
در نتيجه دلالت اين حديث هم تامّ است، که حضرت امر فرموده اند از هر فائده اي که به دست تک تک شما مي رسد اگر اضافه بر نياز بود بايد خمس پرداخت شود.
5/ 2 نامه پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به عمرو بن حزم، زماني که او را به عنوان نماينده خود به يمن فرستادند اين نامه بسيار طويل است، پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ احکام شريعت را در اين نامه براي مردم يمن توضيح داده است. امام صادق ـ عليه السلام ـ به اين نامه عنايت خاصي داشتند، ايشان امر فرمودند. اين نامه را نزد حضرت بياورند تا در آن نظاره کند.
يک فراز اين نامه در مورد خمس است: «و آمره أن يأخذ من المغانم خمس الله» من به نماينده ام امر مي کنم: خمس اموال را از مردم يمن بگيرند.[14]
دلالت اين حديث هم واضح است به جهت اين که:
1. مردم يمن بدون جنگ و از روي اختيار ايمان آوردند پس غنائمي در کار نبود.
2. امر مي کند از فرد فرد جامعه خمس بگيرد در حالي که خمس غنائم جنگي بر افراد جامعه واجب نيست.
3. تاريخ، هيچ جنگي را براي مردم يمن بعد از اسلامشان ذکر نکرده است.
4. اگر جنگي هم باشد مخاطب فرمانده لشکر است نه ديگران.
به ذکر اين پنج نامه اکتفاء مي کنيم و يک نتيجه کلي مي گيريم:
پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در زمان خودشان از ارباح مکاسب هم خمس مي گرفتند و بسيار بر آن تأکيد مي کردند و از قبائل تازه مسلمان بر اداي آن پيمان مي گرفتند.
بر آن چه بیان گردید باید افزود که حتّی اگر ما حدیث صحیح از پیامبر(ص) در خصوص خمس نداشته باشیم، از آنجا که ایمان داریم امام معصوم بعد از ایشان به نص صریح ده ها روایت صحیح السند، بلکه متواتر، اوصیاء ایشان و مفسر دین بعد از ایشان می باشد، روایات بسیار زیادی که از ائمه برای ما در خصوص وجوب خمس رسیده است کافی بود. زیرا احکام زیادی وجود دارد که در زمان پیامبر (ص) فرصت بیان آن ها پیدا نشد و ائمه (ع) آن ها را بیان فرمودند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ مکاتيب الرسول، علي احمدي ميانجي، دارالحديث.
2ـ الصحيح من سيرة النبي الاعظم، سيد جعفر مرتضي عاملي، دارالحديث، ج6.
[1]. انفال / 41.
[2]. اصفهاني راغب، مفردات الفاظ قرآن کريم، ماده «غنم» و ابن اثير، نهايه.
[3]. سنن ابن ماجه، کتاب الزکاة، ح1797.
[4]. نهج البلاغه، خطبه 120.
[5]. نهج البلاغه، حکمت / 150.
[6]. ابن اثير، همان، ماده (غنم).
[7]. عاملي، مرتضي، سيد جعفر، الصحيح من سيرة النبي الاعظم، دارالحديث، ج6، ص140.
[8]. همان، ص152.
[9]. احمدي ميانجي، علي، مکاتيب الرّسول، دارالحديث، ج2، 3.
[10]. همان، ج3، ص226.
[11]. همان، ج3، ص188.
[12]. همان، ج3، ص338.
[13]. عاملي، مرتضي، سيد جعفر، همان، ص142.
[14]. احمدي، علي، ميانجي، همان، ج2، ص519 تا 520.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 امرداد 01
- بازدید
- ۵۲
آیا حدیث صحيحی در خصوص اين که پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پولي از مردم به عنوان خمس ارباح مکاسب گرفته باشد وجود دارد؟
- نشان کردن
پرسش
آیا حدیث صحيحی در خصوص اين که پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پولي از مردم به عنوان خمس ارباح مکاسب گرفته باشد وجود دارد؟
پاسخ
اصل تشریع خمس پیش از آن که روایی باشد قرآنی است. قرآن می فرماید:
«وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي[1]...»؛ «بدانيد آن چه را که سود مي بريد از هر چيزي خمس آن مال خدا و رسول و... مي باشد».
تعبیری که در این آیه به کار رفته است « غنیمت» است.
اين واژه به اتفاق ارباب لغت، به معني مطلق فايده است. بنابر این، از نظر لغت اختصاص به اموال تصرف شده در جنگ ندارد بلکه هر چيزي که عرفاً نوعي سود و فائده محسوب مي شود، به آن غنيمت گفته مي شود.[2]
با بررسي موارد استعمال اين واژه در قرآن کريم و روايات ،نیز در مي يابيم که اين واژه به همان معنای مطلق فاییده به کار رفته است:
پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ هنگام گرفتن زکات مي فرمودند: «اللهم اجعلها مغنما و لا تجعلها مغرما».[3] پروردگارا اين زکات را سود و فائده اي براي صاحبش قرار بده و ضرري برايش نباشد.
حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «من أخذ بها لحق و غنم».[4] هر کسي در راه اهل بيت پيغمبر قرار بگيرد به سر منزل مي رسد و سود فراواني مي برد.
در جاي ديگر مي فرمايد: «يري الغنم مغرما و الغرم مغنما».[5] در مورد کسي که بدون عمل آخرت را مي خواهد، و توبه را به جهت آرزوها به تأخير مي اندازد مي گويد: سود را خسارت و ضرر و خسارت را سود و فائده مي بيند.
در حديث ديگري آمده: «الرّهن لمن رهنه، له غنمه و عليه غرمه».[6] مال مرهونه مال صاحبش هست، اگر فايده اي داشت مال اوست و اگر خسارتي ديد بر عهده رهن گيرنده است در اين حکم فقهي «غنيمت» را در مقابل «غرامت» قرار داده است.[7]
خلاصه سخن این که اين واژه در همه جا در معناي لغوي خودش يعني مطلق فائده و سود، استعمال شده، و اگر به اموالي که در جنگ از دشمني گرفته شده غنيمت مي گويند، به جهت اين است که در اين راه سودي نصيب مسلمانان گشته است.
اعراب عصر نزول قرآن همين معناي را از آيه شريفه مي فهميدند، در اينجا به يک نمونه اشاره مي شود: ابوبکر براي اين که خداوند از او راضي باشد، وصيت کرد که خمس تمام اموالش را بپردازند. براي اين کار به قرآن کريم استناد مي کند و فوراً آيه شريفه خمس را مي خواند.
يعني خداوند فرموده است که خمس تمام اموالتان را بپردازيد.[8]
مضافا بر اين، اهل بيت پيغمبر که مفسران واقعي قرآن کريم اند، و ناقلان سنّت واقعي پيامبر هستند لفظ غنيمت را در آيه شريفه عام گرفته اند، و به معناي مطلق فائده تفسير کرده اند ممکن است گفته شود: آيه مذکور در جنگ بدر نازل شده است، همين مسأله کافي است براي اين که منظور غنائم جنگي باشد؟
اين اشکال به دو دليل وارد نيست: اولا: موارد فراواني در قرآن کريم هست که آيه در مورد خاصّي نازل شده و تمام مسلمانان حکم عمومي را از آن استفاده کرده اند. خداوند حکم عامّي را هنگام تحقق يک فرد و مصداقش بيان مي کند.
ثانيا: در مورد غنائم جنگي مخاطب پيامبر است يا فرماندهاني که او معين کرده چون خمس غنيمت جنگي به سربازان واجب نيست بلکه امير لشکر اوّل خمس را جدا مي کند بعد مابقي را بين سربازان تقسيم مي کند در حالي که آيه شريفه همه مؤمنين را مورد خطاب قرار داده در نتيجه مورد خاص نمي تواند مخصوص باشد.
از آيه شريفه دو نکته اساسي استفاده مي شود:
1. خمس به ارباح مکاسب تعلق مي گيرد و اداي آن واجب است.
2. اين حکم در زمان رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ابلاغ شده است. چون هر حکمي نازل مي شد پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در مسجد آن را قرائت مي کرد.
بررسي احاديث نبوي پيرامون خمس ارباح مکاسب
اين احاديث که در قالب نامه هاي رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ وارد شده اند، از دو جهت بايد مورد بررسي و تحليل قرار بگيرند: 1. جهت صدور و سند آنها؛ 2. جهت دلالت.
1. از جهت سند، اين نامه ها در حدّ تواترند، در نزد علماي شيعه و سنّي معروفند، به گونه اي که سيوطي عالم بزرگ اهل سنت مي گويد: از جهت شهرت نيازي به ذکر سند ندارند. علاوه بر اين، برخي از اين نامه ها در موزه ها و کتابخانه هاي بزرگ به همان صورت اصليشان موجودند.
اين نامه ها را عالم محقق، فقيه زاهد، شيخ علي احمدي ميانجي در کتاب شريف مکاتيب الرسول، با تمام اسناد و منابع گرد آوري کرده، و عکس بعضي از نامه ها را ضميمه نموده است براي اطلاع بيشتر به اين کتاب رجوع شود.[9]
2. بزرگاني که اين روايات و نامه ها را شرح کرده اند بدون هيچ شک و ترديدي نتيجه گرفته اند که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ از ارباح مکاسب خمس مي گرفته.
براي اطمينان بيشتر اين سخنان نوراني را مورد نظر و تحليل قرار مي دهيم .
1 / 2 پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در نامه اي به قبيله جهينه چنين مي نويسد: «هذا کتاب من الله العزيز علي لسان رسوله بحق صادق و کتاب ناطق مع عمرو بن مرة لجهينه بن زيد: انّ لکم بطون الارض و سهولها و تلاع الاوديه و طهورها، علي ان ترعوا بناتها و تشربوها، علي ان تؤدوا الخمس و تصلّوا الخمس».[10]
خداوند معادن زمين، کوه ها، دشت ها و رود خانه هاي زمين را در اختيار شما قرار داده تا از آنها بهره ببريد، گياهش را بچرانيد، آبش را بنوشيد. در مقابل اين همه نعمت بايد خمس اموالتان را ادا کنيد و نمازهاي پنج گانه را بجا آوريد.
دلالت اين حديث واضح است و نيازي به تفسير ندارد. يعني بر روي دوش اين زمين سوار شويد، بهره ببريد و سرمايه کسب کنيد و نهايتا خمس مالتان را پرداخت کنيد. با قرار دادن خمس در مقابل نماز بر اين مطلب تأکيد نموده اند.
2 /2 نامه پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به طايفه حدس از قوم لخم: «لمن أسئلهم من حدس من لخم و أقام الصلوة و آتي الزّکاة و أعطي حظّ الله و حظّ الرّسول و فارق المشرکين فأنّه آمن بذمّة اله و ذمّه محمد» هر کس از طايفه حدس از قوم لخم مسلمان شود، نماز را بپا دارد، زکات مالش را بپردازد، سهم خدا و رسولش را عطا کند، و از مشرکین دوری کند، در امان خدا و رسولش مي باشد.[11]
مراد از حظّ الله و حظ الرسول خمس است و اشاره به آيه شريفه خمس مي باشد. ايشان در مقام بيان بودند و کلامشان را به مورد خاصي مقيّد نکرده اند بلکه به صورت عام فرموده اند که سهم خدا را عطا کنيد از چه چيزي عطا کنيم؟ عدم تقيد مفيد عموم است يعني از هر آنچه داريد خمس بدهيد. دلالت اين حديث هم روشن و واضح است که حضرت از آنها خمس طلب کرده و در مقابل امنيت آنها را تضمين نموده اند.
3 / 3 نامه حضرت به وائل بن الحجر الحضرمي و قبيله اش: «من محمد رسول الله الي الأقيال العباهلة من اهل حضرموت: بأقم الصلوة و ايتاء الزکاة، و علي التيعة شاة و التيمة لصاحبها، و في السّيوب الخمس».[12]
در اين نامه چند دستور صادر مي کند: 1. اقامه نماز، 2. پرداخت زکات، 3. از هر چهل گوسفند يک گوسفند به عنوان زکات واجب است، 3. بعد از چهل تا زماني که به نصاب بعدي نرسيده اند زکات ندارند، 4. بر اموالي که مورد نياز نيست خمس تعلق مي گيرد.
واژه «سيب» در لغت عرب به معناي رها کردن و ترک نمودن شتر است در بيابان تا بچرد. اعراب شتراني را که به شير و پشم آن ها نياز نداشتند در بيابان رها مي کردند تا براي خود بچرد در حالي که خود را مالک اين شتر مي دانستند.
بعدا اين واژه در هر مالي که مورد نياز نيست استعمال شده، لذا عرب به هر چيز ترک شده که خارج از نياز است «سائبة» مي گويد: بر اساس اين معنا دلالت حديث واضح و روشن است: هر مالي که مازاد بر نياز شماست خمس بر آن واجب است، حتي پرداخت زکاة کفايت از خمس نمي کند. قرار دادن وجوب اداي خمس در سياق پرداخت زکات گوسفندان با اين تعبير مفيد اين امر است که: اگر اين گوسفنداني که زکاتشان را داده ايد مازاد بر نياز شما باشد خمسشان را هم بدهيد،
4 / 2 ـ سفارش پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به طايفه بني عبدالقيس: نمايندگاني از مردان اين طايفه نزد رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ آمدند و گفتند: «أنا لا نستطيع أنا نأتيک الا في أشهر حرم، بيننا و بينک هذا الحيّ من کفّار مضر، فمرنا بأمر فصل نخبر به من وراءنا و ندخل به الجنة...».
ما جز ماه هاي حرام نمي توانيم خدمت شما برسيم چون در مسير ما کفار مضر هستند و ما در امان نيستيم، پس دستور روشني بفرمائيد تا ما به ديگران بگوئيم و با عمل به آن وارد بهشت شويم پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به چهار چيز امر نمود و از چهار چيز نهي فرمودند، آنها را امر کردند به ايمان به خداي يگانه، بعد سؤال کردند مي دانيد ايمان يعني چه؟ عرضه داشتند: رسول خدا عالم است به اين امر حضرت فرمودند: «شهادة أن لا إله إلا هو، و أن محمد رسول الله و أقام الصلوة و اتياء الزکاة و صيام رمضان، و أن تعطوا من المغنم الخمس».[13]
ايمان يعني: 1. شهادت به وحدانيت خداوند، 2. شهادت به رسالت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ، 3. اقامه نماز 4. اداي زکاة، 5. روزه ماه رمضان، 6. پرداختن خمس از در آمدها و فوائد.
به چند دليل منظور پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پرداخت خمس از غنائم جنگي نيست بلکه همان معناي لغوي را اراده فرموده اند.
الف) اينها طائفه کوچکي بودند که جرأت جنگيدن نداشتند، بلکه به خاطر ترس از بني مضر نمي توانستند در همه زمان ها نزد پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ حاضر شوند، پس جنگي در کار نبود تا غنيمتي باشد.
ب) حکم شروع جنگ بر عهده پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بود و هيچ کس حق نداشت بدون اذن او جنگي راه بياندازد در حالي که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ هيچ حکم جهادي براي اين طائفه صادر نکرده اند.
ج) پرداخت خمس غنائم به عهده امير لشکر است و هيچ حکمي متوجه سربازان نيست در حالي که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرد فرد اين قبيله را مکلف کرد به پرداخت خمس همان گونه که همه مکلف بودند به اقامه نماز، پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ براي اينها احکام فردي صادر کرد.
در نتيجه دلالت اين حديث هم تامّ است، که حضرت امر فرموده اند از هر فائده اي که به دست تک تک شما مي رسد اگر اضافه بر نياز بود بايد خمس پرداخت شود.
5/ 2 نامه پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به عمرو بن حزم، زماني که او را به عنوان نماينده خود به يمن فرستادند اين نامه بسيار طويل است، پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ احکام شريعت را در اين نامه براي مردم يمن توضيح داده است. امام صادق ـ عليه السلام ـ به اين نامه عنايت خاصي داشتند، ايشان امر فرمودند. اين نامه را نزد حضرت بياورند تا در آن نظاره کند.
يک فراز اين نامه در مورد خمس است: «و آمره أن يأخذ من المغانم خمس الله» من به نماينده ام امر مي کنم: خمس اموال را از مردم يمن بگيرند.[14]
دلالت اين حديث هم واضح است به جهت اين که:
1. مردم يمن بدون جنگ و از روي اختيار ايمان آوردند پس غنائمي در کار نبود.
2. امر مي کند از فرد فرد جامعه خمس بگيرد در حالي که خمس غنائم جنگي بر افراد جامعه واجب نيست.
3. تاريخ، هيچ جنگي را براي مردم يمن بعد از اسلامشان ذکر نکرده است.
4. اگر جنگي هم باشد مخاطب فرمانده لشکر است نه ديگران.
به ذکر اين پنج نامه اکتفاء مي کنيم و يک نتيجه کلي مي گيريم:
پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در زمان خودشان از ارباح مکاسب هم خمس مي گرفتند و بسيار بر آن تأکيد مي کردند و از قبائل تازه مسلمان بر اداي آن پيمان مي گرفتند.
بر آن چه بیان گردید باید افزود که حتّی اگر ما حدیث صحیح از پیامبر(ص) در خصوص خمس نداشته باشیم، از آنجا که ایمان داریم امام معصوم بعد از ایشان به نص صریح ده ها روایت صحیح السند، بلکه متواتر، اوصیاء ایشان و مفسر دین بعد از ایشان می باشد، روایات بسیار زیادی که از ائمه برای ما در خصوص وجوب خمس رسیده است کافی بود. زیرا احکام زیادی وجود دارد که در زمان پیامبر (ص) فرصت بیان آن ها پیدا نشد و ائمه (ع) آن ها را بیان فرمودند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ مکاتيب الرسول، علي احمدي ميانجي، دارالحديث.
2ـ الصحيح من سيرة النبي الاعظم، سيد جعفر مرتضي عاملي، دارالحديث، ج6.
[1]. انفال / 41.
[2]. اصفهاني راغب، مفردات الفاظ قرآن کريم، ماده «غنم» و ابن اثير، نهايه.
[3]. سنن ابن ماجه، کتاب الزکاة، ح1797.
[4]. نهج البلاغه، خطبه 120.
[5]. نهج البلاغه، حکمت / 150.
[6]. ابن اثير، همان، ماده (غنم).
[7]. عاملي، مرتضي، سيد جعفر، الصحيح من سيرة النبي الاعظم، دارالحديث، ج6، ص140.
[8]. همان، ص152.
[9]. احمدي ميانجي، علي، مکاتيب الرّسول، دارالحديث، ج2، 3.
[10]. همان، ج3، ص226.
[11]. همان، ج3، ص188.
[12]. همان، ج3، ص338.
[13]. عاملي، مرتضي، سيد جعفر، همان، ص142.
[14]. احمدي، علي، ميانجي، همان، ج2، ص519 تا 520.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 امرداد 01
- بازدید
- ۵۲
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.