نقش زكات در آموزه هاي ديني چيست؟
نقش زكات در آموزه هاي ديني چيست؟

پرسش
پاسخ
زكات در لغت به معناي نموّ (رشد) و طهارت (پاكيزگي) است.[1] و در اصطلاح شرع به اين فريضه مالي زكات گفته مي شود. زيرا پرداخت زكات از يك طرف به سبب بركت الهي باعث رشد و زيادي ثروت و مال مي شود و از طرف ديگر موجب پاك شدن انسان از بخل و خودبيني مي شود.[2]
در قرآن كريم زكات هم در انفاق واجب استعمال شده و هم در انفاق مستحب.
انفاق واجب مانند: «و نماز را برپا داريد و زكات را بپردازيد و همراه ركوع كنندگان ركوع كنيد (نماز را با جماعت بگزاريد)».[3]
انفاق مستحب مانند: «سرپرست و ولي شما تنها خداست و پيامبر او آنها كه ايمان آورده اند همانا كه نماز را برپا مي دارند و در حال ركوع زكات مي دهند».[4]
و گاهي هم از زكات به صدقه تعبير شده مانند: «از اموال آنها صدقه اي (به عنوان زكات) بگير تا بوسيله آن آنها را پاك سازي و پرورش دهي و(به هنگام گرفتن زكات) به آنها دعا كن، كه دعاي تو، مايه آرامش آنهاست و خداوند شنوا و داناست».[5]
يكي از احكام بنيادي و بسيار مهم دين مبين اسلام، مسأله انفاق و زكات است، و اين حكم اسلامي به اندازه اي با شكوه و با عظمت است كه قرآن هشدارمي دهد كه در پرداخت آن نهايت ادب و احترم را به خرج دهيد چرا كه گيرنده خداست، و مي فرمايد: «آيا نمي دانستيد كه فقط خداوند توبه را از بندگانش مي پذيرد و صدقات را مي گيرد و خداوند توبه پذير و مهربان است».[6]
انفاق و زكات نيز مانند نماز در ميان آموزه هاي ديني نقش اساسي در شخصيت فرد و اصلاح جامعه دارد، و اثرات تربيتي براي پرداخت كننده آن و از بين بردن فقر و فساد در اجتماع در پرتو زكات حاصل مي گردد.
زكات و خودسازي فرد
شهيد مطهري (ره) درباره نقش زكات در خودسازي فرد مي فرمايد: اينكه انسان چيزي داشته باشد و از خود جدا كند و مظهر رحمانيت پروردگار شود، نقش بزرگي در ساختن انسان دارد، انسان ها در سايه گذشتها، بخششها و ايثارها روحشان روح انساني مي گردد، روي اين حساب كسي نمي تواند بگويد شخص قانعي هستم و به آرامي مي سازم و نمي خواهم چيزي داشته باشم لذا شخص كاملي هستم، خير شخصي كه مي تواند داشته باشد بايستي بدست بياورد و با بخشش مال، خود را تكميل كند، نداشتن و ندادن كمال نيست بدست آوردن و از خود جدا ساختن عامل سازندگي انسان است.[7] حضرت زهرا(عليها السلام) در خطبه معروف فدكيه مي فرمايد: «فرض اللّه الزكاة تزكية للنفس»[8] خداوند زكات را واجب كرد تا موجب تزكيه و خودسازي نفس گردد.
زكات ميدان امتحان
از سنت هاي ثابت الهي اين است كه انسان را مورد امتحان و آزمايش قرار مي دهد تا در سايه آن به كمال و تعالي نائل گردد و از جمله اين ميادين امتحان، ميدان مال است و لذا پرداخت كننده زكات در ميدان ابتلاء و امتحان موفق و سربلند بيرون آمده و پرداخت زكات براي او موجب كمال است. امام صادق(عليه السلام) مي فرمايد: فلسفه وجوب زكات آزمايش اغنياء و باز شدن درب كمك و ياري به روي محتاجان است.[9] و قرآن مي فرمايد: «به يقين (همه شما) در اموال و جانهاي خود آزمايش مي شويد،[10] امام صادق(عليه السلام) فرمود: منظور از امتحان در اموال پرداخت زكات است و امتحان در انفس، آماده كردن نفس است بر صبر».[11]
رواياتي دلالت دارند كه زكات موجب حفظ مال و حتي ازدياد آن مي شود، به عنوان نمونه: پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله)فرمودند: مريضهايتان را بوسيله صدقه مداوا و اموالتان را بوسيله زكات حفظ كنيد».[12]
حضرت علي(عليه السلام) مي فرمايند: «خداوند ايمان را جهت پاك شدن از شرك واجب نمود و نماز را براي منزه شدن از كبر، و زكات را موجب روزي و...».[13]
حضرت زهرا (عليها السلام) مي فرمايند: «خداوند زكات را براي تزكيه نفس و زياد شدن مال قرار داده است».[14]
آثار اجتماعي زكات
فقر عامل بسياري از مفاسد است و تأمين زندگي محرومين از طريق زكات جامعه را از بخشي از مفاسد پاك مي كند و جامعه را از آلودگي هاي ناشي از فقر و محروميت و فاصله طبقاتي تطهير مي كنند. چنان که در قرآن كريم مي فرمايد: «تطّهرهم» بوسيله زكات آنها را پاك ساز.[15]
امام صادق(عليه السلام) نيز در اين باره مي فرمايند: «اگر همه مردم زكات اموالشان را بدهند، فقير محتاجي باقي نمي ماند...».[16]
حاصل آنكه زكات در وجود فرد و جامعه اثر پاك كردن و كامل نمودن را دارد. جامعه را از فساد و آلودگي پاك مي كند و شخص پرداخت كننده زكات را به رشد و كمال مي رساند.
سؤال: نقش اصلي (آموزش اصلي) نماز و زكات به صورت پيوندي در دين چيست؟
از جوابي كه به دو سؤال قبلي شما داديم جواب اين سوال روشن شد، بعد از اصل ايمان مهمترين اصل عملي اقامه نماز و انفاق است، معمولاً دستور به نماز همراه با زكات در قرآن آمده است كه از 32 بار ذكر زكات 28 بار آن همراه با نماز آمده است. يعني ياد خدا همراه با توجه به خلق خداست. اگر كمك به محرومان همراه با نماز و رابطه با خدا بود مفيد است وگرنه همراه با منت و استحمار خواهد بود و سر از برده كشي در خواهد آورد، خلق منهاي خدا ماركسيسم است، خداي منهاي خلق رهبانيت، اما خلق در مسير اللّه روش اسلام است، در جامعه الهي كه حركت و سير الي اللّه دارد، اضطراب ها و ناهنجاريهاي روحي و رواني و كمبودهاي معنوي با نماز درمان مي يابد و خلأهاي اقتصادي و نابساماني هاي ناشي از آن با انفاق پر و مرتفع مي شود.[17]
اميرالمؤمنين امام علي(عليه السلام) نقش پيوندي نماز و زكات را اينگونه بيان مي فرمايند: «پس براي مسلمانان زكات با نماز وسيله ي آشنايي قرار داده شد (اداي آن مانند نماز وسيله تقرب بخداست) هر كه آنرا به ميل و رغبت و خوشدلي اداء نمايد براي او كفّاره و پوشاننده گناهان و مانع نگاهدارنده از آتش (دوزخ) است و نبايد كسي (كه آنرا پرداخت مي كند) بياد آن باشد و نبايد از آن بسيار اندوه به خود راه دهد، زيرا(به ياد مال بودن و اندوه خوردن بر اثر علاقه به دارايي است، و علاقه به آن منافات با تقرّب با خداست).[18] چنانكه ملاحظه مي شود با هم بودن نماز و زكات براي قرب به خداست. زيرا با نماز ذكر خدا در دل ريشه دار مي شود و با پرداخت زكات محبت غير خدا يعني مال و دنيا از دل خارج مي شود و پيوند اين دو (نماز و زكات) با هم موجب عشق و تقرّب به خداي متعال مي گردد و دل را كه حرم اللّه است از غير خدا پاك و منزه مي كند.
نكته ديگري كه از پيوند نماز و زكات بدست مي آيد اين است كه نماز مترتب بر زكات شده و لذا نماز بدون زكات مقبول نيست چنانكه اين معنا از روايات ائمه طاهرين نيز بدست مي آيد.
به عنوان نمونه: امام محمد باقر(عليه السلام) مي فرمايد: به درستي كه خداوند تبارك و تعالي زكات را همراه با نماز آورده و فرموده: «و اقيمواالصلواة و آتوا الزكاة»[19] نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد. پس اگر كسي نماز را بخواند ولي زكات را اداء نكند مثل اين است كه نماز نخوانده است.
در حديثي از امام صادق(عليه السلام) نقل شده كه يكسال بعد از نازل شدن آيه وجوب زكات پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله) به منادي امر كرد كه ندا دهد: اي مسلمانان زكات اموالتان را بدهيد و اموالتان را تزكيه كنيد تا نمازتان قبول گردد... .[20]
بنابراين همراه بودن نماز و زكات به منزله اين است كه انسان با اين دو بال مي تواند به خدا تقرب بجويد. با ترك يكي ديگري بي اثر مي شود و انسان را به كمال نمي رساند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، ج 8، ص 117 – 119.
2. تفسير نور، ج 1، ص 44 - 45 و 230، ج 2، ص 380 - 381 و ج 5، ص 125 – 127.
3. آشنايي با قرآن تفسير سوره حمد و بقره، شهيد مطهري، ص 67 - 70.
4. عرفان اسلامي، حسين انصاريان، ج 6، ص 250 – 280.
[1] . ابن اثير، نهايه، مطبوعاتي اسماعيليان، چاپ چهارم، 1367، ج 2، ص 307، و مقابيس اللغه، مكتب الاعلام، 1404 هـ . ق، ص 17.
[2] . الزكات و الخمس، مؤسسة البلاغ، مؤسسة البلاغ، چاپ اول، 1412 هـ . ق، ص 12 - 13.
[3] . بقره/ 43.
[4] . مائده/ 55. تفسير نور، مركز فرهنگي درسهايي از قرآن، چاپ سوم، 1416 هـ . ق، ص 119.
[5] . توبه/ 103.
[6] . توبه/ 104.
[7] . مطهري، مرتضي، آشنايي با قرآن، تفسير سوره حمد و بقره، انتشارات صدرا، ص 69 - 70.
[8] . ناسخ التواريخ، جلد4، از كتاب دوم، ص 104 - 103 و سجادي، محمد تقي، سيري كوتاه در زندگي فاطمه زهرا (س)، انتشارات نبوي، 1372، ص 156.
[9] . حر عاملي، وسائل الشيعه، مؤسسه ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـ . ق، ج 9، ص 12، ح 6.
[10] . آل عمران/ 86.
[11] . حر عاملي، وسائل الشيعه، موسسه ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـ . ق. ج9، ص 12 و 79.
[12] همان، ص 15.
[13] نهج البلاغه، كلمات قصار، حكمت 252.
[14] . ناسخ التواريخ، جلد 4 از كتاب دوم، ص 104 - 103، خطبه معروف فدكيه.
[15] . مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، مركز فرهنگي درسهايي از قرآن، چاپ ششم، 1379، ج 5، ص 125، و تفسير نمونه، دارالكتب الاسلامية، چاپ سيزدهم، 1371، ج 8، ص 118.
[16] . حر عاملي، وسائل الشيعه، مؤسسه ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـ . ق، ج 9، ص 12.
[17] . مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج 1، ص 45 و 230، ج 3، ص 119.
[18] . نهج البلاغه، فيض الاسلام، خطبه 190، ص 646 - 647.
[19] . حر عاملي، وسائل الشيعه، انتشارات ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـ . ق، ج 9، ص 22، ح 2.
[20] . همان، ص9، ح 1.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 1 تیر 93
- بازدید
- ۱٬۴۵۷
نقش زكات در آموزه هاي ديني چيست؟
- نشان کردن
؟
متن کاربر
پرسش
نقش زكات در آموزه هاي ديني چيست؟
پاسخ کارشناسی
پاسخ
زكات در لغت به معناي نموّ (رشد) و طهارت (پاكيزگي) است.[1] و در اصطلاح شرع به اين فريضه مالي زكات گفته مي شود. زيرا پرداخت زكات از يك طرف به سبب بركت الهي باعث رشد و زيادي ثروت و مال مي شود و از طرف ديگر موجب پاك شدن انسان از بخل و خودبيني مي شود.[2]
در قرآن كريم زكات هم در انفاق واجب استعمال شده و هم در انفاق مستحب.
انفاق واجب مانند: «و نماز را برپا داريد و زكات را بپردازيد و همراه ركوع كنندگان ركوع كنيد (نماز را با جماعت بگزاريد)».[3]
انفاق مستحب مانند: «سرپرست و ولي شما تنها خداست و پيامبر او آنها كه ايمان آورده اند همانا كه نماز را برپا مي دارند و در حال ركوع زكات مي دهند».[4]
و گاهي هم از زكات به صدقه تعبير شده مانند: «از اموال آنها صدقه اي (به عنوان زكات) بگير تا بوسيله آن آنها را پاك سازي و پرورش دهي و(به هنگام گرفتن زكات) به آنها دعا كن، كه دعاي تو، مايه آرامش آنهاست و خداوند شنوا و داناست».[5]
يكي از احكام بنيادي و بسيار مهم دين مبين اسلام، مسأله انفاق و زكات است، و اين حكم اسلامي به اندازه اي با شكوه و با عظمت است كه قرآن هشدارمي دهد كه در پرداخت آن نهايت ادب و احترم را به خرج دهيد چرا كه گيرنده خداست، و مي فرمايد: «آيا نمي دانستيد كه فقط خداوند توبه را از بندگانش مي پذيرد و صدقات را مي گيرد و خداوند توبه پذير و مهربان است».[6]
انفاق و زكات نيز مانند نماز در ميان آموزه هاي ديني نقش اساسي در شخصيت فرد و اصلاح جامعه دارد، و اثرات تربيتي براي پرداخت كننده آن و از بين بردن فقر و فساد در اجتماع در پرتو زكات حاصل مي گردد.
زكات و خودسازي فرد
شهيد مطهري (ره) درباره نقش زكات در خودسازي فرد مي فرمايد: اينكه انسان چيزي داشته باشد و از خود جدا كند و مظهر رحمانيت پروردگار شود، نقش بزرگي در ساختن انسان دارد، انسان ها در سايه گذشتها، بخششها و ايثارها روحشان روح انساني مي گردد، روي اين حساب كسي نمي تواند بگويد شخص قانعي هستم و به آرامي مي سازم و نمي خواهم چيزي داشته باشم لذا شخص كاملي هستم، خير شخصي كه مي تواند داشته باشد بايستي بدست بياورد و با بخشش مال، خود را تكميل كند، نداشتن و ندادن كمال نيست بدست آوردن و از خود جدا ساختن عامل سازندگي انسان است.[7] حضرت زهرا(عليها السلام) در خطبه معروف فدكيه مي فرمايد: «فرض اللّه الزكاة تزكية للنفس»[8] خداوند زكات را واجب كرد تا موجب تزكيه و خودسازي نفس گردد.
زكات ميدان امتحان
از سنت هاي ثابت الهي اين است كه انسان را مورد امتحان و آزمايش قرار مي دهد تا در سايه آن به كمال و تعالي نائل گردد و از جمله اين ميادين امتحان، ميدان مال است و لذا پرداخت كننده زكات در ميدان ابتلاء و امتحان موفق و سربلند بيرون آمده و پرداخت زكات براي او موجب كمال است. امام صادق(عليه السلام) مي فرمايد: فلسفه وجوب زكات آزمايش اغنياء و باز شدن درب كمك و ياري به روي محتاجان است.[9] و قرآن مي فرمايد: «به يقين (همه شما) در اموال و جانهاي خود آزمايش مي شويد،[10] امام صادق(عليه السلام) فرمود: منظور از امتحان در اموال پرداخت زكات است و امتحان در انفس، آماده كردن نفس است بر صبر».[11]
رواياتي دلالت دارند كه زكات موجب حفظ مال و حتي ازدياد آن مي شود، به عنوان نمونه: پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله)فرمودند: مريضهايتان را بوسيله صدقه مداوا و اموالتان را بوسيله زكات حفظ كنيد».[12]
حضرت علي(عليه السلام) مي فرمايند: «خداوند ايمان را جهت پاك شدن از شرك واجب نمود و نماز را براي منزه شدن از كبر، و زكات را موجب روزي و...».[13]
حضرت زهرا (عليها السلام) مي فرمايند: «خداوند زكات را براي تزكيه نفس و زياد شدن مال قرار داده است».[14]
آثار اجتماعي زكات
فقر عامل بسياري از مفاسد است و تأمين زندگي محرومين از طريق زكات جامعه را از بخشي از مفاسد پاك مي كند و جامعه را از آلودگي هاي ناشي از فقر و محروميت و فاصله طبقاتي تطهير مي كنند. چنان که در قرآن كريم مي فرمايد: «تطّهرهم» بوسيله زكات آنها را پاك ساز.[15]
امام صادق(عليه السلام) نيز در اين باره مي فرمايند: «اگر همه مردم زكات اموالشان را بدهند، فقير محتاجي باقي نمي ماند...».[16]
حاصل آنكه زكات در وجود فرد و جامعه اثر پاك كردن و كامل نمودن را دارد. جامعه را از فساد و آلودگي پاك مي كند و شخص پرداخت كننده زكات را به رشد و كمال مي رساند.
سؤال: نقش اصلي (آموزش اصلي) نماز و زكات به صورت پيوندي در دين چيست؟
از جوابي كه به دو سؤال قبلي شما داديم جواب اين سوال روشن شد، بعد از اصل ايمان مهمترين اصل عملي اقامه نماز و انفاق است، معمولاً دستور به نماز همراه با زكات در قرآن آمده است كه از 32 بار ذكر زكات 28 بار آن همراه با نماز آمده است. يعني ياد خدا همراه با توجه به خلق خداست. اگر كمك به محرومان همراه با نماز و رابطه با خدا بود مفيد است وگرنه همراه با منت و استحمار خواهد بود و سر از برده كشي در خواهد آورد، خلق منهاي خدا ماركسيسم است، خداي منهاي خلق رهبانيت، اما خلق در مسير اللّه روش اسلام است، در جامعه الهي كه حركت و سير الي اللّه دارد، اضطراب ها و ناهنجاريهاي روحي و رواني و كمبودهاي معنوي با نماز درمان مي يابد و خلأهاي اقتصادي و نابساماني هاي ناشي از آن با انفاق پر و مرتفع مي شود.[17]
اميرالمؤمنين امام علي(عليه السلام) نقش پيوندي نماز و زكات را اينگونه بيان مي فرمايند: «پس براي مسلمانان زكات با نماز وسيله ي آشنايي قرار داده شد (اداي آن مانند نماز وسيله تقرب بخداست) هر كه آنرا به ميل و رغبت و خوشدلي اداء نمايد براي او كفّاره و پوشاننده گناهان و مانع نگاهدارنده از آتش (دوزخ) است و نبايد كسي (كه آنرا پرداخت مي كند) بياد آن باشد و نبايد از آن بسيار اندوه به خود راه دهد، زيرا(به ياد مال بودن و اندوه خوردن بر اثر علاقه به دارايي است، و علاقه به آن منافات با تقرّب با خداست).[18] چنانكه ملاحظه مي شود با هم بودن نماز و زكات براي قرب به خداست. زيرا با نماز ذكر خدا در دل ريشه دار مي شود و با پرداخت زكات محبت غير خدا يعني مال و دنيا از دل خارج مي شود و پيوند اين دو (نماز و زكات) با هم موجب عشق و تقرّب به خداي متعال مي گردد و دل را كه حرم اللّه است از غير خدا پاك و منزه مي كند.
نكته ديگري كه از پيوند نماز و زكات بدست مي آيد اين است كه نماز مترتب بر زكات شده و لذا نماز بدون زكات مقبول نيست چنانكه اين معنا از روايات ائمه طاهرين نيز بدست مي آيد.
به عنوان نمونه: امام محمد باقر(عليه السلام) مي فرمايد: به درستي كه خداوند تبارك و تعالي زكات را همراه با نماز آورده و فرموده: «و اقيمواالصلواة و آتوا الزكاة»[19] نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد. پس اگر كسي نماز را بخواند ولي زكات را اداء نكند مثل اين است كه نماز نخوانده است.
در حديثي از امام صادق(عليه السلام) نقل شده كه يكسال بعد از نازل شدن آيه وجوب زكات پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله) به منادي امر كرد كه ندا دهد: اي مسلمانان زكات اموالتان را بدهيد و اموالتان را تزكيه كنيد تا نمازتان قبول گردد... .[20]
بنابراين همراه بودن نماز و زكات به منزله اين است كه انسان با اين دو بال مي تواند به خدا تقرب بجويد. با ترك يكي ديگري بي اثر مي شود و انسان را به كمال نمي رساند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، ج 8، ص 117 – 119.
2. تفسير نور، ج 1، ص 44 - 45 و 230، ج 2، ص 380 - 381 و ج 5، ص 125 – 127.
3. آشنايي با قرآن تفسير سوره حمد و بقره، شهيد مطهري، ص 67 - 70.
4. عرفان اسلامي، حسين انصاريان، ج 6، ص 250 – 280.
[1] . ابن اثير، نهايه، مطبوعاتي اسماعيليان، چاپ چهارم، 1367، ج 2، ص 307، و مقابيس اللغه، مكتب الاعلام، 1404 هـ . ق، ص 17.
[2] . الزكات و الخمس، مؤسسة البلاغ، مؤسسة البلاغ، چاپ اول، 1412 هـ . ق، ص 12 - 13.
[3] . بقره/ 43.
[4] . مائده/ 55. تفسير نور، مركز فرهنگي درسهايي از قرآن، چاپ سوم، 1416 هـ . ق، ص 119.
[5] . توبه/ 103.
[6] . توبه/ 104.
[7] . مطهري، مرتضي، آشنايي با قرآن، تفسير سوره حمد و بقره، انتشارات صدرا، ص 69 - 70.
[8] . ناسخ التواريخ، جلد4، از كتاب دوم، ص 104 - 103 و سجادي، محمد تقي، سيري كوتاه در زندگي فاطمه زهرا (س)، انتشارات نبوي، 1372، ص 156.
[9] . حر عاملي، وسائل الشيعه، مؤسسه ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـ . ق، ج 9، ص 12، ح 6.
[10] . آل عمران/ 86.
[11] . حر عاملي، وسائل الشيعه، موسسه ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـ . ق. ج9، ص 12 و 79.
[12] همان، ص 15.
[13] نهج البلاغه، كلمات قصار، حكمت 252.
[14] . ناسخ التواريخ، جلد 4 از كتاب دوم، ص 104 - 103، خطبه معروف فدكيه.
[15] . مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، مركز فرهنگي درسهايي از قرآن، چاپ ششم، 1379، ج 5، ص 125، و تفسير نمونه، دارالكتب الاسلامية، چاپ سيزدهم، 1371، ج 8، ص 118.
[16] . حر عاملي، وسائل الشيعه، مؤسسه ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـ . ق، ج 9، ص 12.
[17] . مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج 1، ص 45 و 230، ج 3، ص 119.
[18] . نهج البلاغه، فيض الاسلام، خطبه 190، ص 646 - 647.
[19] . حر عاملي، وسائل الشيعه، انتشارات ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـ . ق، ج 9، ص 22، ح 2.
[20] . همان، ص9، ح 1.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 1 تیر 93
- بازدید
- ۱٬۴۵۷
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.