چرا خداوند در قرآن فرموده، آن قسمت كه براي وضو دستور داده شده، طاهر ميشود و ميتواند دست به قرآن و اسماء جلاله بزند ولي اگر كل بدنش را بشويد، البته غير از غسل جنابت، بجاي وضو كفايت نميكند و نميتواند دست به قرآن بزند. به طور كلي فلسفة وضو گرفتن چيست؟
چرا خداوند در قرآن فرموده، آن قسمت كه براي وضو دستور داده شد...

پرسش
پاسخ
در مفاهيم فقهي مفهومي وجود دارد به نام واجب غيري، واجب غيري به آن عبادتي گفته ميشود كه خودش في نفسه واجب نيست بلكه به خاطر واجب ديگر، وجوب پيدا ميكند. از جمله عباداتي كه وجوب غيري دارد «وضو» و «غسل جنابت» است كه اين دو مورد خودشان في نفسه مأمورٌ به شارع نيستند. بلكه تنها از آن جهت واجباند كه شرط صحت واجب ديگري هستند. مثلاً وضو و غسل جنابت به خاطر نماز، و طواف وجوب پيدا ميكنند. و اگر بر كسي نماز واجب نباشد وضو و غسل هم بر او واجب نيست. هم چنان كه در رسالة توضيح المسائل، احكام جنابت، نيز اين مسأله آمده است كه: غسل جنابت به خودي خود مستحب است (واجب نيست) ولي براي خواندن نماز و مانند آن واجب ميشود.
وضو و غسل اگر چه در زمرة واجبات غيري قرار ميگيرند ولي جزء عبادات هستند و از آن جا كه جزء عبادات هستند، قصد قربت در آنان شرط صحت است. و تنها در صورتي كه شخصي براي انجام فرمان خداوند و قربةً الي الله به همان صورتي که از طرف خدا دستور داده شده انجام دهد، تكليف از او ساقط ميشود و در غير اين صورت تكليف از او ساقط نميشود.
البته خلوص در نيت نيز درجاتي دارد ولي هر كدام از مراتب نيت را درك كنيم ساقط تكليف است. الا اين كه درجات بالاتر نيت، انسان را نيز به كمالاتي ميرساند.
نتيجه: ما امر به خواندن نماز شدهايم، لكن همان طور كه به ما امر كردهاند بايد بخوانيم. يعني واجبات را همان طور كه شارع فرموده ما بايد انجام دهيم. شرط خواندن نماز را شارع مقدس طهارت بدن ذكر نموده و طهارت بدن هم با غسل يا وضو (البته همراه با قصد قربت و نيت) حاصل ميشود. و يا تيمم بدل از اين دو. (البته طهارت از حدث) بنابراين اگر تمام بدن را هم بشوئيم، لكن بدون نيت، كفايت از غسل يا وضو نميكند. پس نکته اصلي وجود نيت در اعمال است نه صرف شستشو.
زيرا امور عبادي بصورت دلخواه نيست بلکه بايد به همان گونه که شارع مقدس معلوم کرده عمل شود و اگر از طرف ما در آن کم و زياد شود باطل مي گردد. مثل اين که کسي در صبح بجاي دو رکعت 3 يا 4 رکعت نماز بخواند يا بجاي يک بار دو بار رکوع کند و يا بيش از دو بار به سجده برود و بگويد خب من کمي بيشتر خواندم و ثواب بيشتري مي برم در حالي که به او گفته ميشود نمازت باطل است.
معني تعبد آن است که آن چه را شارع فرمان داده بدون کم و زياد انجام دهد.
حال اگر بجاي وضو تمام بدن را شستشو دهد کفايت از وضو نمي کند. ممکن است بگوئيد که اينگونه وضو گرفتن چه علت و حکمتي دارد که در پاسخ گفته مي شود:
ما وقتي جهان بيني خود را محكم كرديم و اصول دين را با عقل براي خودمان اثبات كرديم و قبول كرديم كه خداوند حكيم است و هيچ كار لغو و بيحكمتي نميكند. براي ما معلوم است كه همة عبادات ما داراي فلسفههايي ميباشند هر چند بسياري از فلسفههاي احكام بر ما پوشيده باشد.
خداوند در آيه ششم سوره مائده از قرآن فرموده: «و اغسلوا وجوهكم و ايديكم الي المرافق و امسحوا برؤسكم و ارجلكم إلي الكعبين» (صورت خود و دستهايت را تا مرفق بشوي و سر و پاي خود را نيز مسح كن). وقتي ما حكيم بودن خداوند متعال را در اين حكم و ساير احكام قبول كرديم، ميدانيم كه چنين غسل و وضويي حتماً داراي فلسفه و حكمتي ميباشد. به علاوه شرط وجوب واجبات و تكاليف الهيه، دانستن فلسفة آنها نيست. و نيز فلسفة برخي از احكام براي ما بيان شده اما فلسفة بسياري از احكام براي ما بيان نشده است. تك تك فروع فقهيه داراي حكمتهايي ميباشند كه بسياري از حكمتهاي آنها براي ما مخفي است. مثلاً چرا نماز صبح دو ركعت است، و چرا بايد در بين الطّلوعين خوانده شود و چرا بايد به اين كيفيت خوانده شود، نماز عصر نيز همين طور، ساير عبادات و فروع مختلف آنها هم هر كدام حكمتي در نزد خداوند دارد. لكن بسياري از حكمتها و فلسفههاي آنها را نميدانيم، در حالي كه بر ما واقعاً واجب است.
فلسفه و حكمت وضو:
عن الرّضا ـ عليه السّلام ـ: إنّما وجبَ الوضوءُ علي الوجهِ و اليدَين و مسحُ الرّأسِ و الرّجلينِ لِأنّ العبد اذا قام بين يديْ الجبّار فإنّما ينكشفُ مِن جوارحهِ و يظهرُ ما وجبَ فيه الوضوء، و ذلك أنّه بوجههِ يستقبلُ و يسجدُ و يخضع.[1]
همانا وضوء واجب شده است در (قسمت هاي) صورت، دو دست و مسح سر و دو پا، چرا که بنده وقتي در برابر خدا ميايستد همان قسمت هايي که در وضو نمايان شده و شسته، در هنگام نماز نمايان است. با اين كار خود را به سوي خدا ميبرد و سجده ميكند و كوچكي خود را نشان ميدهد.
در حديث ديگري از امام رضا ـ عليه السّلام ـ نقل شده که ميفرمايد: فلقيامهِ بينَ يديِ الله عزّوجلّ و استقبالهِ إيّاهُ بجوارحهِ الظّاهرةِ و ملاقاته بها الكرامَ الكاتبينَ فيغسلُ الوجهَ للسّجود و الخُضوع.[2] چون با جوارح ظاهري به استقبال حق تعالي ميرود و رو در روي حضرت حق ميايستد و با ملائكه مقرب الهي برخورد دارد، پس صورت را براي سجده و خضوع در برابر خدا ميشويد.
در روايتي وضوي پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در سفر معراج را چنين آورده است:
خداوند به پيامبر خطاب ميفرمايد: مدّ يدكَ إغسل بهِ وجهك و انّك تريدُ أن تنظرَ إلي عظمتي، إغسل به يدك، إنّك تريد أن تتلقّي بيديكَ كلامي، اُريدُ أن أمسح رأسكَ و أبارك عليكَ ... ؛[3] «دست دراز كن و از آن آب، رويت را بشوي چون ميخواهم بزرگي و شكوه مرا ببيني. با آن آب دستانت را بشوي چون ميخواهي كلامم را با دستانت درك كني، (بگيري) اراده كردهام سرت را مسح كنم و مبارك گردانم بر تو، ميخواهم ترا به جايگاهي ببرم كه جز تو و نه پيش از تو و نه پس از تو كسي را بدان جا نبردهام». (بنابراين بايد با دستي كه كلام مرا ميگيري و رويي كه برابرم ميايستي و گامهايي كه به سويم ميآيي مبارك باشد. و ميخواهم سرت را مسح كني تا بر تو بركت دهم پس بايد پاك باشد. دو پايت را مسح كن ميخواهم تو را در جايگاهي جاي دهم كه كسي غير از تو آن جا قدم نگذاشته است.)
روايات فوق نشان ميدهد كه حكمت و فلسفة وضو، يك فلسفه و حكمت فراگير و وسيع است و نيز پيامبر براي انجام هر يك از اعضاي وضو كه آب به آنها برسد آن را به عنوان وسيلهاي معرفي ميكند كه گناهان را از ميان ميبرد و شخص را مهياي به پيشواز خدا رفتن ميكند.
البته فلسفة وضو منحصر در موارد فوق نميشود و چه بسا فلسفههاي بسيار زياد ديگري نيز داشته باشد.
ضمناً ما بايد تا جايي كه ممكن است فلسفههاي عبادات را از روايات استفاده كنيم و آن مواردي كه فلسفههاي آنها را نميتوانيم بفهميم يا برايمان خيلي مشكل است، تعبداً بپذيريم چرا که معناي اسلام واقعي اين است که اعمال و دستورات را چون خداوند خالق متعال فرموده بپذيريم و عمل نماييم نه از روي دليل تجربي و تجربه.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. شيرزاي، ميرزا ابوالقاسم، مناهج انوار المعرفه في شرح مصباح الشريعه، چ دوم، دي 63، انتشارات خانقاه احمدي.
2. مصباح يزدي، اخلاق در قرآن، ج 1، چ دوم، موسسه امام خميني، قم.
[1] . حر عاملي، وسايل الشيعه، ج 1، ص 277، باب 15 از ابواب وضو، ح 13.
[2] . همان، ح15.
[3] . همان، ج 9، ص 274، باب 15 از ابواب وضو، ح 5.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 1 تیر 93
- بازدید
- ۱٬۸۲۷
چرا خداوند در قرآن فرموده، آن قسمت كه براي وضو دستور داده شد...
- نشان کردن
؟
متن کاربر
پرسش
چرا خداوند در قرآن فرموده، آن قسمت كه براي وضو دستور داده شده، طاهر ميشود و ميتواند دست به قرآن و اسماء جلاله بزند ولي اگر كل بدنش را بشويد، البته غير از غسل جنابت، بجاي وضو كفايت نميكند و نميتواند دست به قرآن بزند. به طور كلي فلسفة وضو گرفتن چيست؟
پاسخ کارشناسی
پاسخ
در مفاهيم فقهي مفهومي وجود دارد به نام واجب غيري، واجب غيري به آن عبادتي گفته ميشود كه خودش في نفسه واجب نيست بلكه به خاطر واجب ديگر، وجوب پيدا ميكند. از جمله عباداتي كه وجوب غيري دارد «وضو» و «غسل جنابت» است كه اين دو مورد خودشان في نفسه مأمورٌ به شارع نيستند. بلكه تنها از آن جهت واجباند كه شرط صحت واجب ديگري هستند. مثلاً وضو و غسل جنابت به خاطر نماز، و طواف وجوب پيدا ميكنند. و اگر بر كسي نماز واجب نباشد وضو و غسل هم بر او واجب نيست. هم چنان كه در رسالة توضيح المسائل، احكام جنابت، نيز اين مسأله آمده است كه: غسل جنابت به خودي خود مستحب است (واجب نيست) ولي براي خواندن نماز و مانند آن واجب ميشود.
وضو و غسل اگر چه در زمرة واجبات غيري قرار ميگيرند ولي جزء عبادات هستند و از آن جا كه جزء عبادات هستند، قصد قربت در آنان شرط صحت است. و تنها در صورتي كه شخصي براي انجام فرمان خداوند و قربةً الي الله به همان صورتي که از طرف خدا دستور داده شده انجام دهد، تكليف از او ساقط ميشود و در غير اين صورت تكليف از او ساقط نميشود.
البته خلوص در نيت نيز درجاتي دارد ولي هر كدام از مراتب نيت را درك كنيم ساقط تكليف است. الا اين كه درجات بالاتر نيت، انسان را نيز به كمالاتي ميرساند.
نتيجه: ما امر به خواندن نماز شدهايم، لكن همان طور كه به ما امر كردهاند بايد بخوانيم. يعني واجبات را همان طور كه شارع فرموده ما بايد انجام دهيم. شرط خواندن نماز را شارع مقدس طهارت بدن ذكر نموده و طهارت بدن هم با غسل يا وضو (البته همراه با قصد قربت و نيت) حاصل ميشود. و يا تيمم بدل از اين دو. (البته طهارت از حدث) بنابراين اگر تمام بدن را هم بشوئيم، لكن بدون نيت، كفايت از غسل يا وضو نميكند. پس نکته اصلي وجود نيت در اعمال است نه صرف شستشو.
زيرا امور عبادي بصورت دلخواه نيست بلکه بايد به همان گونه که شارع مقدس معلوم کرده عمل شود و اگر از طرف ما در آن کم و زياد شود باطل مي گردد. مثل اين که کسي در صبح بجاي دو رکعت 3 يا 4 رکعت نماز بخواند يا بجاي يک بار دو بار رکوع کند و يا بيش از دو بار به سجده برود و بگويد خب من کمي بيشتر خواندم و ثواب بيشتري مي برم در حالي که به او گفته ميشود نمازت باطل است.
معني تعبد آن است که آن چه را شارع فرمان داده بدون کم و زياد انجام دهد.
حال اگر بجاي وضو تمام بدن را شستشو دهد کفايت از وضو نمي کند. ممکن است بگوئيد که اينگونه وضو گرفتن چه علت و حکمتي دارد که در پاسخ گفته مي شود:
ما وقتي جهان بيني خود را محكم كرديم و اصول دين را با عقل براي خودمان اثبات كرديم و قبول كرديم كه خداوند حكيم است و هيچ كار لغو و بيحكمتي نميكند. براي ما معلوم است كه همة عبادات ما داراي فلسفههايي ميباشند هر چند بسياري از فلسفههاي احكام بر ما پوشيده باشد.
خداوند در آيه ششم سوره مائده از قرآن فرموده: «و اغسلوا وجوهكم و ايديكم الي المرافق و امسحوا برؤسكم و ارجلكم إلي الكعبين» (صورت خود و دستهايت را تا مرفق بشوي و سر و پاي خود را نيز مسح كن). وقتي ما حكيم بودن خداوند متعال را در اين حكم و ساير احكام قبول كرديم، ميدانيم كه چنين غسل و وضويي حتماً داراي فلسفه و حكمتي ميباشد. به علاوه شرط وجوب واجبات و تكاليف الهيه، دانستن فلسفة آنها نيست. و نيز فلسفة برخي از احكام براي ما بيان شده اما فلسفة بسياري از احكام براي ما بيان نشده است. تك تك فروع فقهيه داراي حكمتهايي ميباشند كه بسياري از حكمتهاي آنها براي ما مخفي است. مثلاً چرا نماز صبح دو ركعت است، و چرا بايد در بين الطّلوعين خوانده شود و چرا بايد به اين كيفيت خوانده شود، نماز عصر نيز همين طور، ساير عبادات و فروع مختلف آنها هم هر كدام حكمتي در نزد خداوند دارد. لكن بسياري از حكمتها و فلسفههاي آنها را نميدانيم، در حالي كه بر ما واقعاً واجب است.
فلسفه و حكمت وضو:
عن الرّضا ـ عليه السّلام ـ: إنّما وجبَ الوضوءُ علي الوجهِ و اليدَين و مسحُ الرّأسِ و الرّجلينِ لِأنّ العبد اذا قام بين يديْ الجبّار فإنّما ينكشفُ مِن جوارحهِ و يظهرُ ما وجبَ فيه الوضوء، و ذلك أنّه بوجههِ يستقبلُ و يسجدُ و يخضع.[1]
همانا وضوء واجب شده است در (قسمت هاي) صورت، دو دست و مسح سر و دو پا، چرا که بنده وقتي در برابر خدا ميايستد همان قسمت هايي که در وضو نمايان شده و شسته، در هنگام نماز نمايان است. با اين كار خود را به سوي خدا ميبرد و سجده ميكند و كوچكي خود را نشان ميدهد.
در حديث ديگري از امام رضا ـ عليه السّلام ـ نقل شده که ميفرمايد: فلقيامهِ بينَ يديِ الله عزّوجلّ و استقبالهِ إيّاهُ بجوارحهِ الظّاهرةِ و ملاقاته بها الكرامَ الكاتبينَ فيغسلُ الوجهَ للسّجود و الخُضوع.[2] چون با جوارح ظاهري به استقبال حق تعالي ميرود و رو در روي حضرت حق ميايستد و با ملائكه مقرب الهي برخورد دارد، پس صورت را براي سجده و خضوع در برابر خدا ميشويد.
در روايتي وضوي پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در سفر معراج را چنين آورده است:
خداوند به پيامبر خطاب ميفرمايد: مدّ يدكَ إغسل بهِ وجهك و انّك تريدُ أن تنظرَ إلي عظمتي، إغسل به يدك، إنّك تريد أن تتلقّي بيديكَ كلامي، اُريدُ أن أمسح رأسكَ و أبارك عليكَ ... ؛[3] «دست دراز كن و از آن آب، رويت را بشوي چون ميخواهم بزرگي و شكوه مرا ببيني. با آن آب دستانت را بشوي چون ميخواهي كلامم را با دستانت درك كني، (بگيري) اراده كردهام سرت را مسح كنم و مبارك گردانم بر تو، ميخواهم ترا به جايگاهي ببرم كه جز تو و نه پيش از تو و نه پس از تو كسي را بدان جا نبردهام». (بنابراين بايد با دستي كه كلام مرا ميگيري و رويي كه برابرم ميايستي و گامهايي كه به سويم ميآيي مبارك باشد. و ميخواهم سرت را مسح كني تا بر تو بركت دهم پس بايد پاك باشد. دو پايت را مسح كن ميخواهم تو را در جايگاهي جاي دهم كه كسي غير از تو آن جا قدم نگذاشته است.)
روايات فوق نشان ميدهد كه حكمت و فلسفة وضو، يك فلسفه و حكمت فراگير و وسيع است و نيز پيامبر براي انجام هر يك از اعضاي وضو كه آب به آنها برسد آن را به عنوان وسيلهاي معرفي ميكند كه گناهان را از ميان ميبرد و شخص را مهياي به پيشواز خدا رفتن ميكند.
البته فلسفة وضو منحصر در موارد فوق نميشود و چه بسا فلسفههاي بسيار زياد ديگري نيز داشته باشد.
ضمناً ما بايد تا جايي كه ممكن است فلسفههاي عبادات را از روايات استفاده كنيم و آن مواردي كه فلسفههاي آنها را نميتوانيم بفهميم يا برايمان خيلي مشكل است، تعبداً بپذيريم چرا که معناي اسلام واقعي اين است که اعمال و دستورات را چون خداوند خالق متعال فرموده بپذيريم و عمل نماييم نه از روي دليل تجربي و تجربه.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. شيرزاي، ميرزا ابوالقاسم، مناهج انوار المعرفه في شرح مصباح الشريعه، چ دوم، دي 63، انتشارات خانقاه احمدي.
2. مصباح يزدي، اخلاق در قرآن، ج 1، چ دوم، موسسه امام خميني، قم.
[1] . حر عاملي، وسايل الشيعه، ج 1، ص 277، باب 15 از ابواب وضو، ح 13.
[2] . همان، ح15.
[3] . همان، ج 9، ص 274، باب 15 از ابواب وضو، ح 5.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 1 تیر 93
- بازدید
- ۱٬۸۲۷
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.