در سخنان امام (ره) و مقام معظم رهبري (حفظه الله) چنین آمده که ولايت فقيه، همان ولايت ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ است و ولی فقیه داراي تمام اختيارات امام معصوم و پيامبر اکرم...

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

در سخنان امام (ره) و مقام معظم رهبري (حفظه الله) چنین آمده که ولايت فقيه، همان ولايت ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ است و ولی فقیه داراي تمام اختيارات امام معصوم و پيامبر اکرم ـ عليهم السلام ـ مي باشد. با این وجود ,جايگاه امام زمان (عج) در اين ميان چيست؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

تفاوت ولايت فقيه با ولايت امام معصوم ـ عليه السلام ـ

ولايت فقيه چند تفاوت عمده با ولايت امام معصوم ـ عليه السلام ـ دارد که به  اختصار بدان اشاره مي کنيم.

1. ولايت فقيه در طول ولايت امام معصوم ـ عليه السلام ـ؛ يکي از تفاوت هاي اساسي ولايت فقيه و ولايت امام معصوم ـ عليه السلام ـ آن است که ولايت فقيه در طول ولايت امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ قرار دارد به اين معنا که ولي فقيه، ولايت خود را از ناحيه امام معصوم ـ عليه السلام ـ گرفته و نائب و منصوب از ناحيه ايشان مي باشد تعابيري که در روايات به کار رفته است , تعابيري همچون «فانّهم حجتي عليکم و انا حجه الله عليهم»،[1] «فانّي قد جعلته حاکماً عليکم»،[2] «خلفائي»[3] و مانند آن بيانگر اين نکته است.

بر اين اساس، ولايت فقيه و ولايت امام معصوم ـ عليه السلام ـ در يک رديف قرار نداشته و هم عرض نيستند بلکه ولايت فقيه جامع الشرايط از ولايت امام معصوم ـ عليه السلام ـ نشأت گرفته و در طول آن بوده و با واسطه ايشان، منصوب از سوي خداوند مي باشد. در حالي که امام معصوم ـ عليه السلام ـ به طور مستقيم از سوي خداوند منصوب شده است.

2. تفاوت در حيطه ولايت؛ ولايت فقيه از نظر حيطه ولايت با ولايت امام معصوم ـ عليه السلام ـ متفاوت است زيرا ولايت فقيه تنها در محدوده ولايت تشريعي است و ولايت تکويني را در بر نمي گيرد اما ولايت امام معصوم ـ عليه السلام ـ شامل ولايت تشريعي و تکويني هر دو مي شود. توضيح اينکه ولايت بر دو قسم است؛ ولايت تکويني و ولايت تشريعي.

ولايت تکويني به معناي تصرف در نظام خلقت و قانون مندي هاي مربوط به طبيعت است که اساساً مربوط به خداي متعال است که خالق هستي در نظام خلقت و قوانين حاکم برآن است و خداوند اين ولايت را به پيامبر اکرم و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ عطا نموده است[4] پس ولايت تکويني يعني سرپرستي موجودات جهان و عالم در خارج و تصرف عيني داشتن در آنهاست.[5]

قسم دوم ولايت تشريعي است که به معناي ولايت در محدوده تشريع و تابع قانون الهي است اين ولايت از امور اعتباري و قراردادي است.[6]

ولايتي که در ولايت فقيه مطرح است، ولايت تشريعي است که امري اعتباري است و خداوند متعال به افراد داراي صلاحيت واگذار نموده است و ولايت تکويني مربوط به پيامبر اکرم و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ است و ولي فقيه در اين حيطه ولايتي ندارد.

3. تفاوت در گستره ولايت؛ يکي ديگر از تفاوت هاي ولايت فقيه با ولايت امام معصوم ـ عليه السلام ـ ، تفاوت در گستره ولايت است بدين معنا که ولايت فقيه تنها امور اجتماعي را در بر مي گيرد و شامل امور شخصي و فردي افراد نمي شود, در حالي که ولايت امام معصوم ـ عليه السلام ـ هم امور شخصي و فردي افراد را شامل مي شود و هم امور اجتماعي را، حضرت امام (ره) در اين باره فرمودند: «آنچه براي پيامبر اکرم و امام صلوات الله عليهما از جهت ولايت و حکومت ثابت شده است براي فقيه ثابت است اما اگر براي ايشان ولايتي غير از اين جهت ثابت باشد، براي فقيه ثابت نيست پس اگر بگوييم که معصوم ـ عليه السلام ـ در اموري مانند طلاق زن يا فروش اموال يا گرفتن اموال از فردي ولو بدون مصلحت، ولايت دارد، چنين ولايتي براي فقيه ثابت نيست».[7]

معناي ولايت مطلقه فقيه

ديدگاه ولايت مطلقه فقيه در برابر ديدگاه ولايت مقيده فقيه است و برخلاف اين ديدگاه که ولايت فقيه را محدود و مقيد به امور حسبيه[8] و ضروري مي داند، ولايت فقيه را محدود به امور حسبيه ندانسته و تمام اختياراتي که پيامبر اکرم و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ در امر حکومت و اداره امور جامعه بر عهده داشتند را براي فقيه جامع الشرايط ثابت مي داند. امام (ره) در اين باره مي فرمايند: «فقيه عادل، همه اختياراتي را که پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ در امور سياست و حکومت دارا بودند، دارد و معقول نيست در اختيارات آن دو فرقي باشد، زيرا حاکم هر شخصي که باشد، مجري احکام الهي و اقامه کننده حدود شرعي و گيرنده خراج و ماليات و تصرف کننده در آن ها بر طبق مصالح مسلمين است».[9]

همچنين فرمودند: «فقيه همه اختيارات امام ـ عليه السلام ـ را دارا مي باشد مگر آن که دليلي قائم شود که اختياري که براي امام ثابت است به دليل جهات شخصي معصوم است نه جهت ولايت و حکومت و يا اگر مربوط به امور حکومتي و سياسي است اختصاص به معصوم دارد مانند آنچه در جهاد ابتدايي مشهور است».[10]

بنابراين، در عين حال که در ديدگاه ولايت مطلقه فقيه، ولايت فقيه جامع الشرايط مقيد و محصور به امور حسبيه نيست و همه اختياراتي را که معصومين ـ عليهم السلام ـ در باب حکومت و اداره جامعه بر عهده داشتند را دارا است ولي اين ولايت، از جهاتي داراي محدوديت هايي است که در کلام امام (ره) بدان اشاره شد اول اينکه اختيارات ولي فقيه در محدوده مصالح جامعه اسلامي است نه فراتر از آن و ديگر اينکه اين ولايت در اموري است که اختصاص به شخص امام معصوم ـ عليه السلام ـ نداشته باشد.

«فقيه جامع الشرايط، همه اختيارات پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و امامان ـ عليهم السلام ـ که در اداره جامعه نقش دارند را داراست. اين سخن، بدان معناست که فقيه و حاکم اسلامي، محدوده ولايت مطلقه اش تا آنجايي است که ضرورت نظم جامعه اسلامي اقتضا مي کند اوّلا؛ و ثانياً به شأن نبوّت و امامت و عصمت پيامبر و امام مشروط نباشد و بنابراين، آن گونه از اختياراتي که آن بزرگان از جهت عصمت و امامت و نبوّت خود داشته اند، از اختيارات فقيه جامع الشرايط خارج است و اگر مثلا پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بنابر شأن نبوّت و عصمت خود، درباره ازدواج دو نفر که خارج از مسأله اجتماع و ضرورت اداره جامعه است نظري صادر فرموده و آنان را به ازدواج دعوت و امر نموده اند، در چنين مواردي، وليّ فقيه، اختياري ندارد و هر موردي از اختيارات آن بزرگان که ثابت شد منوط و مشروط به سمت هاي اختصاصي آنان مي باشد و مربوط به اداره جامعه نيست مانند نماز عيدَيْن که در عصر خود امام زمان (ارواحنا فداه) واجب است از حوزه اختيارات فقيه خارج مي گردد. امام خميني (رض)، با همه بزرگي و عظمتي که داشتند و نظريه ولايت مطلقه فقيه را مطرح نمودند، درباره نماز عيد فطر و عيد قربان احتياط مي کردند و مي فرمايد: «احتياط آن است که در عصر غيبت، فرادا خوانده شود و به جا آوردن آن در جماعت به قصد رجاء و نه به قصد ورود، اشکالي ندارد».[11] اکنون نيز کسي از فقهاء قائل نشده است که نماز عيدين، در عصر غيبتِ ولي عصر (عج) واجب است؛ زيرا اقامه آن دو نماز در صورت وجوب خصوص معصوم است و در صورت نبودن امام معصوم ـ عليه السلام ـ ، حاکم اسلامي يا منصوب خاص از سوي ايشان، امام جماعت خواهد بود».[12]

بنابر این , منظور از اينکه ولي فقيه تمامي اختيارات پيامبر اکرم و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ را دارا است، تمام اختيارات در امر حکومت و اداره امور جامعه است نه به طور مطلق در تمام امور و لو اموري که مربوط به شخص ايشان بوده يا از اختيارات خاص ايشان محسوب مي گردد علاوه بر اينکه در اينجا بحث از فضايل و مقامات معنوي نيست زيرا هيچ کس در اين زمينه با معصومين ـ عليهم السلام ـ قابل مقايسه نيست، آنچه بحث ولايت اعتباري و اداره امور حکومت و کشور است که در اين زمينه تفاوتي ميان اختيارات ولي فقيه با ايشان نيست زيرا معقول نيست که اداره امور جامعه اسلامي را به فقيه بسپاريم اما اختيارات لازم را در اين زمينه در اختيار او قرار ندهيم. امام (ره) در اين باره فرمودند: «اين توهم که اختيارات حکومتي رسول اکرم (ص) بيشتر از حضرت امير (ع) بود، يا اختيارات حکومتي حضرت امير (ع) بيش از فقيه است، باطل و غلط است. البته فضايل حضرت رسول اکرم (ص) بيش از همه عالم است؛ و بعد از ايشان فضايل حضرت امير (ع) از همه بيشتر است؛ لکن زيادي فضايل معنوي، اختيارات حکومتي را افزايش نمي دهد. همان اختيارات و ولايتي که حضرت رسول و ديگر ائمه، صلوات اللَّه عليهم، در تدارک و بسيج سپاه، تعيين ولات و استانداران، گرفتن ماليات و صرف آن در مصالح مسلمانان داشتند، خداوند همان اختيارات را براي حکومت فعلي قرار داده است؛ منتها شخص معيني نيست، روي عنوانِ «عالم عادل» است.[13]

« وقتي مي گوييم ولايتي را که رسول اکرم (ص) و ائمه (ع) داشتند، بعد از غيبت، فقيه عادل دارد، براي هيچ کس اين توهم نبايد پيدا شود که مقام فقها همان مقام ائمه (ع) و رسول اکرم (ص) است. زيرا اينجا صحبت از مقام نيست؛ بلکه صحبت از وظيفه است «ولايت»، يعني حکومت و اداره کشور و اجراي قوانين شرع مقدس، يک وظيفه سنگين و مهم است؛ نه اينکه براي کسي شأن و مقام غير عادي به وجود بياورد و او را از حد انسان عادي بالاتر ببرد. به عبارت ديگر، «ولايت» مورد بحث، يعني حکومت و اجرا و اداره، بر خلاف تصوري که خيلي از افراد دارند، امتياز نيست بلکه وظيفه اي خطير است».[14]

بنابراين، اينکه ولي فقيه تمام اختيارات حکومتي امام معصوم ـ عليه السلام ـ را دارا باشد هيچ منافاتي با ولايت مطلقه امام زمان (عج) ندارد و به هيچ عنوان ولي فقيه، را در رديف ايشان قرار نمي دهد بلکه ولايت فقيه، پرتو و شعاعي از ولايت امام زمان (عج) بوده و ولايت خويش را از ايشان گرفته و منصوب از ناحيه ايشان مي باشد. آيا هيچگاه وجود شعاع و اشعه خورشيد ما را بي نياز از منبع نور و سرچشمه روشنايي مي کند؟ ولايت فقيه و ولايت امام زمان (عج) در عرض هم قرار ندارند و در يک رديف نيستند تا ولايت فقيه، ما را در عصر غيبت از ولايت امام زمان(عج) بي نياز کند بلکه در عصر غيبت و عدم ظهور امام، فقيه جامع الشرايط تنها اختيارات حکومتي و اداره امور جامعه را از سوي ايشان عهده دار مي گردد و در راستاي اجراي احکام اسلام به ميزان توانايي خويش تلاش مي نمايد و البته عنايات امام زمان (عج) نيز شامل ايشان و جامعه اسلامي خواهد شد. اما برپايي حکومت جهاني اسلام و بر افراشتن حکومت عدل جهاني در سراسر گيتي و به فعليت ساختن تلاش تمام انبياء و پيامبر اکرم و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ ، نيازمند ولايت مطلقه الهي و حضور انسان کامل و مظهر تام خليفه اللهي است و بدون وجود و ظهور ايشان اين امر محقق نخواهد شد و اين اراده الهي است که «و نريد ان نمنّ علي الذين استضعفوا في الارض و نجعلهم ائمه و نجعلهم الوارثين[15]»؛ و ما اراده کرديم که بر مستضعفان زمين منت نهيم و آنان را پيشوايان و وارثان روي زمين قرار دهيم» و اگر خداوند متعال اراده فرموده «هو الذي ارسل رسوله بالهدي و دين الحق ليظهره علي الدين کلّه ولو کره المشرکون[16]»؛ او کسي است که رسول خود را با هدايت و دين حق فرستاد تا او را برهمه اديان غالب سازد، هر چند مشرکان کراهت داشته باشند».

اين مهم، جز با ظهور امام زمان (عج) محقق نخواهد شد و او خواهد آمد تا حق به پيروزي رسيده و جلوه باطل از بين برود «و قل جاء الحق و زهق الباطل انّ الباطل کان زهوقاً[17]»؛ بگو که حق آمد و باطل را نابود ساخت، که باطل از بين رفتني است». و بدون ظهور او عدل و قسط در جهان حاکم نخواهد شد.

پيامبر گرامي اسلام فرمودند: «طوبي لمن ادرک زمانه و به يفرّج الله غم الامّه حتي يملاها قسطاً و عدلاً؛ خوشا به حال کساني که زمانش را درک کنند، خداوند به برکت وجود او براي مسلمانان گشايش ايجاد مي کند تا اينکه زمين را پر از عدل و داد مي سازد».[18]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

موسوی خمینی , سید روح الله , ولايت فقيه، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني(ره)، 1377ش.

 جوادی آملی , عبد الله ,ولايت فقيه، ولايت فقاهت و عدالت، قم، مرکز نشر اسرا، 1385ش.

 مصباح یزدی , محمد تقی , نگاهي گذرا به نظريه ولايت فقيه، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره)، 1378ش.

 جوان آراسته , حسین ,مباني حکومت اسلامي، قم، دفتر تبليغات حوزه علميه، 1382ش.

 


[1]. حر عاملي، وسائل الشيعه، بيروت، دار احياء التراث العربي، ج18، ص101.

[2]. همان، ج18، ص99.

[3]. همان، ج18، ص101.

[4]. مصباح يزدي، محمدتقي، نگاهي گذرا به نظريه ولايت فقيه، قم، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، 1378ش، ص79.

[5]. جوادي آملي، عبدالله، ولايت فقيه، ولايت فقاهت و عدالت، قم، مرکز نشر اسرا، 1385ش، ص123.

[6]. همان، ص124.

[7]. موسوی خميني، سيد روح الله، البيع، قم، اسماعيليان، ج2، ص489.

[8]. امور حسبيه، اموري است که خداوند متعال به هيچ وجه و در هيچ زماني راضي به اهمال و تعطيل شدن آن نيست مانند سرپرستي ايتام و اموري که متصدي خاص ندارد و... .

[9].موسوی خمینی , سید روح الله ,  البيع،  پیشین ، ج2، ص467.

[10]. همان، ج2، ص497.

[11]. خميني، سيد روح الله، تحرير الوسيله، قم، انتشارات اسلامي، 1404ق، ج1، ص218.

[12]. جوادی آملی , عبد الله , ولايت فقيه، ولايت فقاهت و عدالت،  پیشین، ص250.

[13]. موسوی خميني، سيد روح الله، ولايت فقيه، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، 1377ش، ص50 و 51.

[14]. همان، ص51 و 52.

[15]. قصص / 5.

[16]. صف / 9.

[17]. اسرا / 81.

[18]. مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، دارالکتب الاسلاميه، ج51، ص76، ح31.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
31 امرداد 01
بازدید
۲۲۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.