نقش اقتصاد اسلامي را در رفع تبعيض طبقاتي و شکاف طبقاتي ميان اقشار جامعه را بيان بفرمائيد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

نقش اقتصاد اسلامي را در رفع تبعيض طبقاتي و شکاف طبقاتي ميان اقشار جامعه را بيان بفرمائيد؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

مکتب اقتصادي اسلام در صدد تأمين اهداف فراواني است، که علاوه بر جنبه اقتصادي برخي از آن ها جنبه اخلاقي و برخي ديگر جنبه اجتماعي دارد. يکي از اين اهداف برپايي عدالت اجتماعي و رفع تبعيض و فاصله طبقاتي مي باشد. نظام اقتصادي اسلام علاوه بر اين که ثروت را به خودي خود امتياز نمي داند، فقر و محروميت را هم مطلوب نمي داند اما تلاش بر اين است که فقر را از جامعه دور کند و اهتمام آن به اين که در جامعه شاهد تقسيم طبقاتي ثروتمند و فقير نباشيم، لذا در عناوين مختلف اقتصادي به اين هدف توجه شده که به مواردي از آن به اختصار اشاره مي شود.

ابتدا بايد نظر اسلام درباره فقير و غني را مورد توجه قرار داد. در اصطلاح روايات و فقه اسلامي فقير کسي است که دارايي و درآمد او از سطح معمول و متوسط جامعه پائين تر است. هم چنين اگر کسي نياز به مسکن، ابزارکار و يا وسيله سواري داشته باشد ولي نتواند با کسب و کار خود اين نياز ها را تأمين کند فقير است يا درآمد او کفاف مخارج سالانه اش را نکند. در روايات به مسکين هم اشاره شده که کسي است که دچار کمبود شديد مالي است و ضروريات زندگي او تأمين نمي شود. در نقطه مقابل غني کسي است که براي تأمين نياز هاي ضروري و رفاهي خود نيازمند ديگران نيست بلکه با ثروت يا درآمد خود مي تواند آبرو مندانه زندگي کند.

اسلام سبب فقر را نه مالکيت خصوصي مي داند و نه کمبود منابع طبيعي. در اين نظام سبب فقر، پيمودن راه فساد و انحراف انسان از طريق الهي است. اسراف و تبذير و نپرداختن انفاق ها و ماليات هاي اسلامي را مي توان از مصاديق اين انحراف دانست. بنابر اين علت اصلي پيدايش فقر عدم توجه توانگران به قوانين اسلامي و در نتيجه اجرا نشدن نظام اقتصاد اسلامي است نه تنبلي فقرا.

در اسلام علاوه بر آن که فقر مطلق از همه افراد فقير بايد زدوده شود، فقر نسبي نيز بايد از بين برود.

فقر نسبي يعني نسبت به متوسط زندگي اجتماعي فقير است. البته هر چه سطح زندگي مردم بالا رود خط فقر نيز تغيير مي کند.

از نظر اسلام ثروت و ثروتمندي با همراهي ارزش هاي معنوي و اخلاقي اسلامي مطلوب، و فقر و ناداري غير مطلوب است.[1]

عدالت اجتماعي در بعد اقتصادي از نظر اسلام، با تأمين زندگي متوسط اجتماعي براي فقرا و جلوگيري از انباشته شدن ثروت در دست اغنيا تحقق مي يابد، پس دو مسأله مطرح است:

الف) ضرورت رفع فقر: با توجه به ديدگاه اسلام درباره فقر ترديدي در ضرورت رفع فقر و ايجاد غنا و رفاه براي عموم افراد جامعه باقي نمي ماند. زيرا وجود فقر در جامعه نشانه وجود ظلم است به همين سبب، اسلام به همه مسلمانان توصيه کرده است که فقر برادران خود را از بين ببرند و هم حکومت اسلامي را مسئول رفع فقر و ايجاد زندگي متوسط و آبرومندانه براي نيازمندان و افراد کم درآمد جامعه قرار داده است.[2]

ب) جلوگيري از انباشته شدن فوق العاده ثروت در دست ثروتمندان: تمرکز ثروت تنها در دست عده اي معدود در جامعه از نظر اسلام مطلوب نيست زيرا اولاً کثرت ثروت افراد، اغلب موجب غفلت آن ها از خداست و ضد ارزشهايي را به همراه دارد.[3] ثانياً اگر ثروت در دست عده اي جمع شود در مقابل عده اي ديگر به محروميت کشيده مي شوند و فاصله عظيم در ميان اقشار جامعه پديد مي آيد.

فقرا براي رفع فقر خود ناگزير، به کار هاي پست و زشت و حتي خلاف دين، تن مي دهند و ثروتمندان به حرص و طمع و فخرفروشي روي مي آورند. خداوند در قرآن مي فرمايد: آنچه خداوند از اهل قراء به پيامبرش باز گرداند، براي خدا و رسول و ذي القربي و يتيمان و مسکينان و در راه مانده است، تا آن که ميان ثروتمندانتان دست به دست نگردد. (سوره حشر، آيه 7)

از جمله مواردي که به عدالت اجتماعي توجه شده، هدف توسعه و رشد است و هم چنين گشايش و رفاه اقتصادي. در اسلام برخورداري از راحتي و رفاه و بهره مندي از نعمت هاي خدا مطلوب و ترک استفاده از آن ها نکوهش شده (اعراف 32 ـ مائده 87) و علاوه بر برخورداري انسان ها از نعمت هاي الهي، گشايش در زندگي، افزايش رفاه و آسانتر کردن کارها و وسايل کاستن از رنج و زحمت بشر را نيز فراهم کرده است (نحل 7) البته به اين معنا نيست که عده اي از رفاه برخوردار شوند و تجمل پرست و رفاه زده شوند و عده اي ديگر محروم باشند بلکه نعمت هاي الهي براي همه آفريده شده و همه بايد بتوانند از آن بهره مند شوند.[4]

اسلام به فراگيري معلومات و افزايش اطلاعات مسلمين و هم چنين بر آباد کردن زمين ها و تعطيل نگذاردن اراضي تأکيد فراوان دارد که از عوامل مهم رشد و توسعه است.[5] همينطور بر سرمايه گذاري در توليد و عدم کنز و انباشت ثروت و معطل گذاشتن در دست عده اي خاص تأکيد کرده است.[6] اگر جامعه اي توسعه و رشد لازم را فراهم کرده باشد به دنبال آن رفاه نيز به وجود مي آيد. نظام اقتصادي اسلام تنها در صدد رفع نياز هاي ضروري بشر نيست و با تأمين آن ها کار خود را تمام شده نمي داند بلکه در صدد تأمين رفاه بشر است.[7]

از جمله موضوعات اقتصادي که اسلام در آن عدالت اجتماعي را مورد توجه قرار داده توزيع درآمد مي باشد. اسلام مجموعه اي از مقررات و حقوق را در نظر گرفته که تعادل بين خواسته ها و مصلحت هاي فردي و اجتماعي را بر قرار مي سازد که مهم ترين اين حقوق به اين شرح است:

1. حق عموم در منابع طبيعي قبل از توليد: از مجموعه احکام اقتصادي اسلامي بدست مي آيد که منابع طبيعي متعلق به عموم جامعه انساني است و در اختيار دولت اسلامي است و همه در آن سهيم هستند،

2. حق مالکيت خصوصي يا آزادي اقتصادي در کادر محدود و آزادي در انتخاب شغل.[8]

3. حق فقرا در اموال اغنيا.[9]

4. حق افراد در اموال بستگان (ارث):[10] ارث از موجبات غير اختياري درآمد و مبناي ديگر توزيع ثروت و تعديل آن است و تقسيم ارث باعث جلوگيري از تمرکز ثروت مي شود.

از عناوين ديگر، عدالت مالياتي مي باشد. در اين خصوص نظام اقتصادي اسلام چند نکته را مراعات مي کند:

1. از کساني که درآمدشان هزينه زندگي آنان را تأمين نمي کند ماليات دريافت نشود بلکه آنان را جزء استفاده کنندگان از زکات و خمس و ... قرار مي دهد.

2. از همه طبقات اجتماعي که درآمد و يا ثروت آن ها بيش از هزينه زندگي آنان است بايد ماليات دريافت گردد.

3. هر چه ثروت افراد بيشتر ماليات بيشتري بايد بپردازند.

4. براي رعايت عدالت از روش ماليات مستقيم استفاده شود نه ماليات غير مستقيم که اثر آن به سرعت به ديگران منتقل شود. با توجه به اين که ماليات ها داوطلبانه و مصاديق زيادي دارد و مردمي است توزيع مجدد ثروت به نحو گسترده و با کمترين هزينه و بدون وساطت دولت انجام مي گيرد.

خط مشي کلي نظام اسلامي در برابر تفاوت ها خط کنترل، ارشاد و هدايت اين تفاوت ها به سمت شکوفايي و عدالت اقتصادي است. با استفاده از سياست ها و ابزار هاي حقوقي جهت تعديل ثروت (يعني از بين بردن جامعه طبقاتي و محو کامل فقر و تعديل ثروت ثروتمندان در حد معتدل و غير فاحش نسبت به متوسط اجتماعي) و برقراري تأمين اجتماعي و با استفاده از سياست هاي فرهنگي و تربيتي که بر اساس بينش هاي عميق و ارزش هاي اصيل اسلامي پايه گذاري مي شود.

ابزار هاي تعديل ثروت در نظام اقتصادي اسلام عبارتند از:

1. انفاق هاي واجب (خمس ـ زکات) و مستحب.[11]

2. منع از احتکار و انحصار: تحريم احتکار در مواردي[12] صراحتاً اعلام شده و در ديگر موارد بدستور حاکم شرع ممنوع مي شود.

توزيع منابع طبيعي در اسلام به گونه اي انجام مي گيرد که هيچ کس نمي تواند امتياز انحصاري استفاده از اين گونه منابع را بدست آورد.

3. ايجاد بخش عمومي مثل معادن، جنگل ها، دريا و درياچه و نهر ها و ... که به دولت واگذار شده است.

4. جلوگيري از اسراف و تبذير[13]

5. برنامه اخلاقي ـ تربيتي اسلامي: مطلوبيت ثروت و نکوهش فقر در اسلام به اين معنا نيست که ارزش گذاري ها و امتيازات نيز بر اين اساس انجام مي گيرد بلکه اسلام سعي در زدودن بينش جاهلي که ثروت را اساس امتيازات مي دانست، دارد و معيار شخصيت را ايمان و علم و جهاد قرار داد. لذا در يک برنامه تربيتي همه جانبه کوشيده که معيار بودن ثروت را از بين ببرد، و ثروت را به خودي خود بي ارزش و يا داراي ارزش منفي معرفي کرده. از پيامبر اکرم (ص) روايت شده «مجالست با 3 گروه مايه دلگرمي است: ... و سوم همنشيني با ثروتمندان» و از طرفي هم احترام به ثروتمند را بخاطر ثروتش مذمت کردند «من اتي غنياً فتواضع له لغناه ذهب ثلثا دينه» (نهج البلاغه، حکمت 228) هر که ثروتمند را احترام کند و در مقابل او تواضع کند بخاطر ثروتش دو سوم دينش از بين مي رود. پيامبر (ص) آن زمان که ثروتمندان به ثروت خود افتخار مي کردند. در برابر آن ها اعلام کرد: الفقر فخري که شايد بتوان به معناي نفي امتياز ثروت و ثروتمندي به حساب آورد. از طرف ديگر هم با اين که رفاه را مطلوب مي داند از تجمل پرستي و افراط در زيباسازي و آرايش افراد و زندگي و هدف قرار گرفتن رفاه پرهيز مي دهد زيرا باعث غفلت از خدا، اسير دنيا شدن، اوج گيري روحيه عياشي و خوشگذراني و فراموشي فقرا مي گردد.

6. تحريم بهره و ربا[14]

7. ارث.

و در آخر تأمين اجتماعي که يکي از سياست هاي اقتصادي اسلام براي رفع فقر و در نتيجه توازن اجتماعي.

افراد تحت پوشش تأمين اجتماعي کساني هستند که به عللي از انجام کار ناتوانند يا به هر دليل قدرت تأمين زندگي مناسب را ندارند که عبارتند از يتيمان ـ از کار افتادگان ـ افراد معلول، عقب مانده و بيمار ـ ضعيفان ـ بيکاران ـ بدهکاران ـ در راه ماندگان ـ بردگان و عموم افراد جامعه در موارد آموزش و بهداشت عمومي و حقوق بازنشستگي.

منابع تأمين اجتماعي در اقتصاد اسلامي زکات ـ زکات فطره ـ خمس ـ کفارات مالي ـ فيء و انفاقات مستحبي و ... مي باشد.

ماخذ همراه با تلخيص و اضافات: کتاب مباني اقتصاد اسلامي، تأليف پژوهشکده حوزه و دانشگاه، انتشارات سمت، تهران 1379، و کتاب قرض الحسنه و آثار اقتصادي آن تأليف علي اصغر هادوي نيا.

 


[1]. در روايات فراواني فقر مالي با تعابير گوناگون نامطلوب شمرده شده. از وجود مبارک پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ روايت شده «کاد الفقر أن يکون کفراً، (بحار الانوار، ج 72، ص 30) «فقر نزديک به کفر است». حضرت علي ـ عليه السلام ـ به فرزندش محمد حنفيه فرمودند: «من از فقر بر تو مي ترسم، از آن به خدا پناه ببر فان الفقر منقصه للدين زيرا فقر مايه نقصان دين است». (نهج البلاغه، حکمت 319) البته همين فقر مالي با همراه شدن با شرايطي، مطلوب تر شمرده شده از غناي مالي بخاطر همراه شدن با شرايط منفي که نامطلوب است مثل: «الفقر في طاعه الله احب الي من الغني في معصيه الله» (بحار الانوار، ج 72، ص 39)( يعني «فقر همراه با اطاعت خدا بر ثروت همراه با معصيت او برتر است.» يا «فقر همراه با دوستي اهل بيت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بر غناي همراه با غير آنان ترجيح داده شده» (بحار، ج 72، ص 44) اما چنانچه غنا با شرايطي ديگر مقارن شود مطلوب است مثلا پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «نعم العون علي تقوي الله الغني» (فروع کافي، ج5، ص 71) «ثروتمندي کمک خوبي بر تقواي الهي است». و باز فرمودند: «دنيا کمک خوبي براي کسب آخرت است» (همان).

[2]. از امام موسي بن جعفر ـ عليه السلام ـ : «والي مال (زکات) را مي گيرد و آن را به جهتي که خدا معين فرموده سوق مي دهد، بر هشت سهم: براي فقيران ـ مسکينان ـ مأموران زکات ـ دلجويي شدگان ـ بردگان ـ بدهکاران ـ در راه خدا و در راه مانده ـ ميان آنان به گونه اي تقسيم مي کند که در آن سال بدون احساس تنگي و ترس مستغني (بي نياز) شود اگر از اين منظور اضافه آمد به والي بازگردانده مي شود و اگر زکات کم آمد و آنان را کفايت نکرد، بر عهده والي است که از نزد خود به قدر توسعه زندگي آنان بدهد تا بي نياز شوند ...» (وسائل الشيعه، ج6، ص 184 ، ح3).

[3]. خداوند در آيه 2 سوره تکاثر مي فرمايد: {Qالهيکم التکاثرQ} زياد کردن (ثروت و اولاد) شما را به خود مشغول داشته است» و در آيه 27 سوره شورا مي فرمايد: «اگر خدا روزي را براي بندگان گسترش مي داد در زمين ستم مي کردند.» (آيات 6 سوره علق و 83 سوره اسراء)

[4]. آياتي از قرآن از جمله آيه 22 سوره بقره ـ آيه 5 سوره نحل ـ آيه 74 سوره اعراف بر اين مطلب دلالت دارد. بلکه در مواردي بهره گيري انسان هاي باتقوا را از نعمت هاي الهي اولا دانسته است: «اذا اقبلت الدنيا فاحق اهلها بها ابرار ها لا فجار ها و مومنوها لا منافقوها و مسلحوها لا کفارها» (فروع کافي، ج5، ص 65) «هنگام اقبال دنيا نيکان و مومنان و مسلمانان به آن سزاوارترند نه بدکاران و منافقان و کافران».

[5]. از امير المومنين ـ عليه السلام ـ : «من وجد ماء و تراباً ثم افتقر فابعده الله». (وسائل الشيعه، ج12، ص 24، ح 13) «هر که آب و خاکي بيابد و باز فقير باشد خدا او را از رحمت خود دور کند.»

[6]. اينگونه سفارش شده که: «ما يخلف الرجل بعده شيئاً اشد عليه من المال الصامت، قال: قلت له: کيف يصنع به؟ قال يجعله في الحائط و البستان و الدار» (وسائل الشيعه، ج12، ص 44، ح1) يعني «مرد براي پس از خويشتن چيزي سخت تر از مال راکد به جا نمي گذارد. راوي مي گويد گفتم با مال صامت چه کند؟ گفت آن را در راه (آباد سازي) باغ و بستان و خانه قرار دهد.» و همچنين از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل شده که: هر که زميني دارد آن را بکارد و گرنه به برادرش بدهد و از او اجاره نگيرد» (کنز العمال، ج15).

[7]. خداوند نعمت هاي بي شماري را در اختيار انسان ـ براي رفاه انسان ـ قرار داده است. در سوره اعراف آيه 32 مي فرمايد: «بگو چه کسي زينت خداوند را که براي بندگانش بيرون آورده و روزي هاي پاکيزه را حرام کرده است. خداوند با در اختيار قرار دادن نعمت ها در صدد آسانتر کردن استفاده از آن ها نيز برآمده مثلاً در سوره نحل آيه 7 به آفرينش حيوانات بارکش اشاره مي کند و هم چنين وسايل رفاهي ديگر را به انسان نويد مي دهد مي فرمايد: «خداوند چيزي را که نمي دانيد، مي آفريند.» (نحل آيه 8).

[8]. پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «اعملوا فکل ميسر لما خلق له» (سفينه البحار، ص 732) «همگان تلاش و کوشش کنيد ولي توجه داشته باشيد که هر کس براي کاري آفريده شده است.»

[9]. خداوند در اين باره مي فرمايد: {Qوالذين في اموالهم حق معلوم للسائل و المحرومQ} (معارج، 25).

{Qو في اموالهم حق للسائل و المحرومQ} (ذاريات، 19) از اين دو آيه استفاده مي شود که سائل و محروم حقي در اموال جامعه اسلامي دارند. در حديث از امام ـ عليه السلام ـ روايت شده: «ان الله اشرک بين الاغنياء و الفقراء في الاموال» (وسائل الشيعه، ج6، ص 150) «خدا نيازمندان را شريک ثروتمندان قرار داده است.»

[10]. قرآن در اين باره مي فرمايد: {Qو اولوا الارحام بعضهم اولي ببعض في کتاب اللهQ} (انفال 75) «برخي از خويشاوندان نسبت به بعضي ديگر از نظر خدا در مورد ارث اولويت دارند».

[11]. خداوند در قرآن مي فرمايد: «بدانيد هر آن چه غنيمت و فايده برديد خمس آن براي خدا، رسول، ذي القربي، يتيمان، مسکينان و در راه ماندگان است...» (انفال، 41).

«همانا زکات براي فقيران، مسکينان، عاملان زکات، دلجويي شدگان، بردگان، بدهکاران، في سبيل الله و در راه ماندگان است به عنوان واجب از ناحيه خدا ...» (توبه، 60).

[12]. در روايات متعددي احتکار گندم، جو، خرما، کشمش و روغن تحريم شده است.

[13]. در قرآن آمده {Qکلوا والشربوا و لا تسرفوا انه لا يحب المسرفينQ} (اعراف، 31)

[14]. سوره بقره آيه 275 و 276 و 278 و 279 ـ آل عمران، 130.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
27 امرداد 01
بازدید
۸۰
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.