چرا برخي افراد (مثل نمايندگان مجلس خبرگان و شوراي اسلامي) به تمجيد از رهبري مي پردازند؟
چرا برخي افراد (مثل نمايندگان مجلس خبرگان و شوراي اسلامي) به تمجيد از رهبري مي پردازند؟
پرسش
پاسخ
آنچه از دقت در اين سوال بنظر مي رسد اينکه، گويا سوال کننده با ديدن نمونه هايي از روايات مذمت مدح، گمان کرده اصل مدح افراد در شريعت ممنوع شده است و به خبرگان رهبري ايراد مي کند که چرا به تمجيد از رهبري پرداخته اند؟ چرا در بيانيه ها و نطق هاي پيش از دستور، برخي افراد مورد ستايش قرار مي گيرند؟
براي پاسخ گويي بايد در مرحله اول پيرامون اين مطلب بحث کنيم که آيا در شرع، مدح بصورت کلي مورد نهي واقع شده است؟ آيا مدحِ مجاز و يا حتي پسنديده نداريم؟. در مرحله دوم بايد ديد در صورت وجود مدح مجاز يا پسنديده، در چه مواردي و بنا بر چه حکمتي از مدح و ستايش افراد منع شده است؟ و در مرحله پاياني به اين مطلب خواهيم پرداخت که مدح ما از افراد بايد در چه چارچوبي باشد؟ حدودي که در شريعت براي مدح کردن افراد مورد نظر مي باشد چيست؟
مرحله اول: آيا در شرع مدح بصورت کلي مورد نهي واقع شده است؟ آيا مدحِ مجاز و يا حتي پسنديده نداريم؟
در کتب تاريخي و روايي موارد بسيار زيادي ذکر شده است که در آنها خداوند متعال و اهل بيت عصمت و طهارت به مدح پرداخته اند و حال آنکه اگر مطلق مدح کردن ممنوع باشد اين موارد از ايشان صادر نمي شد. اين بهترين دليل براي عدم ممنوعيت مطلق مدح مي باشد. البته در بعضي موارد از مدح نهي شده است که در مرحله دوم به آن خواهيم پرداخت.
جهت رعايت اختصار به برخي نمونه ها اشاره مي کنيم. اميرالمومنين در ضمن بيان جريان جنگ احد مي فرمايند: «فَقَالَ لِيَ النَّبِيُّ أَمَا تَسْمَعُ يَا عَلِيُّ مَدِيحَک فِي السَّمَاءِ إِنَّ مَلَکاً يُقَالُ لَهُ رِضْوَانُ يُنَادِي لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَي إِلَّا عَلِيٌّ فَبَکيْتُ سُرُوراً وَ حَمِدْتُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَي نِعْمَتِه؛ پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به من فرمود: يا علي آيا مدح و ثناي خود را در آسمان نمي شنوي که فرشته اي به نام رضوان فرياد مي زند: «لا سيف الا ذو الفقار و لا فتي الا علي»؟ پس من از خوشحالي گريستم و خداي سبحان را بر اين نعمت سپاسگزاري کردم».[1]
در اين روايت يکي از فرشتگان به عنوان مداح امام علي ـ عليه السلام ـ معرفي شده است. پيامبر مکرم اسلام نيز در مدح اميرالمومنين مي فرمايند: «يَا عَلِيُّ لَوْ لَا أَنَّنِي أُشْفِقُ أَنْ تَقُولَ فِيک طَوَائِفُ مَا قَالَتِ النَّصَارَي فِي عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ لَقُلْتُ فِيک الْيَوْمَ مَقَالًا لَا تَمُرُّ بِمَلَإٍ مِنْهُمْ إِلَّا أَخَذُوا التُّرَابَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَيْک؛ اي علي اگر من نمي ترسيدم از اينکه گروه هايي از مسلمانان در باره تو بگويند آنچه را نصاري (و مسيحيان) در باره عيسي بن مريم گفتند (که او را خدا و يا پسر خدا خواندند) امروز سخني درباره ات مي گفتم که به هيچ گروهي از مردم نگذري جز آنکه خاک زير پايت را (براي تبرک) بردارند».[2] همچنين در جريان واقعه غدير به تبيين جايگاه اميرالمومنين پرداخته و فضايل بي شمار ايشان را بيان مي فرمايند.
مدح از خود نيز در سيره اهل بيت و انبياء ديده مي شود. امام مجتبي ـ عليه السلام ـ در مجلس معاويه و مروان در جواب اين افراد که شروع به باليدن و مباهات خود بر بني هاشم نموده و مشغول ذکر معايب ايشان شده بودند، به مدح از خود پرداخته و فرمودند: ما از بهترين شعبه از شعبات عرب هستيم، پدران ما گرامي ترين مردم عرب بودند، و فخر و خوش نسبي از آن ماست، و بخشندگي و سخاوت در حسب براي ما است، اصل اسلام و علم نبوّت و اکرام و احترام ايزد منّان در سلسله آباء و اجداد عظام ما است، در هنگامي که فخر سر برافراشت ما را بر بالاي سر داشت، و... .[3]
امام صادق ـ عليه السلام ـ در جواب سفيان که پرسيد آيا آدمي مي تواند از خود تعريف کند؟! فرمودند: آري؛ به هنگام ضرورت، آيا سخن يوسف ـ عليه السلام ـ را نشنيدي (که خطاب به پادشاه مصر گفت): «اجْعَلْنِي عَلي خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ» مرا بر خزانه هاي اين سرزمين برگمار که بدان نگاهبان و کاملا دانايم (يوسف / 55)، و نيز سخن (هود) آن بنده نيکوکار را (که گفت): «أَنَا لَکمْ ناصِحٌ أَمِينٌ» «من براي شما نيکخواه و امين هستم (اعراف /68)».[4]
تنها اهل بيت مورد مدح قرار نگرفته اند بلکه در بسياري از موارد يکي از اصحاب معصومين مورد مدح قرار گرفته است. به عنوان مثال در سيره ابن هشام آمده، چون در دل شب سعد بن معاذ جان داد جبرئيل بر پيغمبر نازل شد و عرض کرد اي محمد مرده کيست که درهاي آسمان بر او باز شده و عرش بلرزه درآمده است؟ رسول خدا دامن کشان بالاي سر سعد دويد، ديد جان داده است.[5]
علاوه بر اين مداحي ها، در بعضي موارد تشويق به مدح به عنوان مصداقي براي احترام نيز صورت گرفته است. اميرالمومنين در مورد علما مي فرمايند: مَنْ وَقَّرَ عَالِماً فَقَدْ وَقَّرَ رَبَّه. کسي که عالمي را احترام کند، خدا را احترام کرده است.[6] بکارگيري عناوين محترمانه و در چارچوب دين براي علماء، توجه به مطالبات ايشان و... از مصاديق احترام به عالم است.
خلاصه، در شريعت مدح بصورت کلي مورد نهي نبوده بلکه در بسياري از موارد مدح صورت گرفته يا به آن با رعايت نکات لازم توصيه شده است. پس اين تفکرکه مدح به صورت کلي ممنوع است مورد مناقشه مي باشد و مدح افراد بصورت کلي و در غير موارد مورد نهي نه تنها منعي ندارد بلکه در بعضي موارد ترجيح نيز دارد.
مرحله دوم: در چه مواردي و بنا بر چه حکمتي از مدح و ستايش افراد منع شده است؟
در روايات مواردي از مدح مورد نهي واقع شده است ولي آنچه با بحث ما مرتبط مي باشد نهي از مدح فاجر و سلطان جائر است. حضرت رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايند: إِذَا مُدِحَ الْفَاجِرُ اهْتَزَّ الْعَرْشُ وَ غَضِبَ الرَّب.[7] هنگامي که فاجري مورد مدح و ستايش قرار گيرد، عرش به لرزه در مي آيد و پروردگار خشم مي گيرد. در روايت ديگري اميرالمومنين به نقل از رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايند: مَنْ مَدَحَ سُلْطَاناً جَائِراً وَ تَخَفَّفَ وَ تَضَعْضَعَ لَهُ طَمَعاً فِيهِ کانَ قَرِينَهُ إِلَي النَّار.[8] هر کس سلطان و حاکم ستمگري را مدح و ثنا گويد و به طمع پاداش در برابر او کوچکي و خاکساري نمايد در آتش دوزخ همراه و همنشين او خواهد بود.
شايد بتوان حکمت آن را در مبارزه با فعاليت تبليغي دستگاه بني اميه دانست. معاويه براي آنکه به اهداف شوم خود برسد مي بايست مردم را از پيروي اهل بيت منصرف گرداند. از طرفي مردم مطيع فردي مي شوند که آن را صاحب فضيلت بدانند، از اين رو سعي دارد با ايجاد فضايي تبليغاتي، خلفا و خود را در نظر مردم بزرگ و صاحب فضايلِ بيشمارجلوه دهد و جلوي بيان فضايل اميرالمومنين را بگيرد.
در همين زمان امام مجتبي ـ عليه السلام ـ روي بحث ولايت تکيه مي کنند و سيدالشهداء در خطبه منا با جمعي از خواص زمان خود و مدت کمي قبل از مرگ معاويه، تمام فضايل اهل بيت را يادآوري کرده و از ايشان مي خواهد براي اطرافيان خود يادآوري نمايند. آيا ايشان دنبال خود ستايي بوده اند يا مي خواسته اند اين خط زنده بماند؟ مردم بايد متوجه شوند که بايستي دنبال چه کسي بروند. مردمي که در دام تبليغات مسموم بني اميه قرار گرفته اند فقط با نشان دادن راه اصلي ولايت شايد بيدار شوند. و چقدر ستودن خود براي کساني که دنبال اين مسايل نيستند سخت است و تنها از عهده کساني برمي آيد که مانند اهل بيت فقط دنبال انجام وظيفه هستند.
در زمان ما هم دشمنان نظام اسلامي براي رسيدن به هدف خود مي بايست مردم را از پيروي ولي فقيه منصرف گردانند، لذا شبهاتي پيرامون اصل يا مصداق ولي فقيه ايراد مي کنند تا شايد به اين هدف خود برسند. حال در اين زمان مدافعان حق چه بايد بکنند؟ بايد شبهات را پاسخ گويند و با بيان خصوصيات و فضايل شخص ولي فقيه، مردم را مطمئن از راه و رهبر خود کنند تا مستحکم و استوار در مسير حق گام بردارند و دشمن را مايوس کنند. با اين ديد بيان فضايل حقيقي ولي فقيه زمان، نه بيان فضايل يک شخص که مقابله با يک تفکر و ثبات يک جايگاه عظيم است.
مرحله سوم: شکل و نحوه مدح بايستي واجد چه شرايط و خصوصياتي باشد؟
در روايات شکل خاصي از مدح مورد نهي مي باشد. لذا ابتدا روايات را ذکر مي نماييم و در ضمن آن به خصوصيات مدحِ مورد تاييد شريعت خواهيم پرداخت.
خصوصيت اول: احترام و مدح بايستي با نيت خدايي باشد
در حکمت 37 نهج البلاغه آمده است که در مسيري که حضرت به سمت شام مي پيمودند، گروهي از مردم شهر «انبار» حضرت را ديدند و شروع کردند پياده به دنبال امام و در مقابل ايشان دويدن. چيزي شبيه مراسم استقبال يا بدرقه انجام دادند. ابتدا حضرت اعتراض نکردند، بلکه از علت کارشان سوال کردند و فرمودند: «مَا هَذَا الَّذِي صَنَعْتُمُوهُ؟» اين چه کاري است که انجام مي دهيد؟ حضرت مي دانستند آنها چه کار مي کنند، معلوم بود که به استقبال آمده اند. اما منظور حضرت از اين سؤال اين بود که فلسفه اين کار شما چيست؟ آن ها در جواب گفتند: «خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا» اين عادت ماست، هرکسي رئيس شود ما اين کار را برايش مي کنيم. بعد از اين که فلسفه اين کار خود را بيان کردند، حضرت آن ها را از اين کار نهي کردند و فرمودند که اين کار نفعي براي امراي شما ندارد. شما هم در دنيا با آن خود را به زحمت مي افکنيد، و در آخرت دچار رنج و زحمت مي گرديد.
اينکه مردم طبق عادت جاهلي براي حاکم جايگاهي در نظر بگيرند که باعث حجاب بين امام و مردم شود پسنديده نيست، لذا امام از استقبال به اين نيت که حاکم است و بايد از او استقبال کنيم منع فرمودند ولي اگر همين مردم در جواب حضرت مي گفتند: «ما شنيديم رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرموده است: علي جانم اگر نمي ترسيدم که مردم در مورد تو چيزي را بگويند که در مورد عيسي بن مريم گفتند، در مورد تو سخني مي گفتم که از هرجا رد شوي مردم خاک کف پاي تو را به عنوان تبرّک بردارند و ما به اين دليل که تو وصي رسول ربّ العالمين هستي دورت را گرفته ايم» حضرت مانع آنها نمي شدند. همان طور که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در زمان هجرت مانع استقبال مردم مدينه نشدند و همچنين حضرت رضا ـ عليه السلام ـ در ارتباط با استقبال کنندگان نيشابور هيچ نهي نکردند و بلکه حديثي نيز به آنها هديه کردند. در حالي که هر دوي اين استقبال ها بسيار پرشورتر و پرجمعيت تر از آن استقبال مردم شهر انبار بود. بنابراين نيت و انگيزه مدح و احترام خيلي اهميت دارد و تعيين کننده است. اگر به نيت شاه پرستي باشد، بايد ترک شود ولي اگر خدايي باشد، اشکالي ندارد.
حضرت امام(ره) در نجف يا قم، وقتي سرِ درس مي رفتند، شاگردانشان را از اين که هنگام ورودشان صلوات بفرستند نهي مي کردند. راضي نبودند شاگردهايشان حتي احترامي در اين حد برايشان قائل باشند. مي گفتند صلوات را جاي ديگري بفرستيد. همين امام وقتي بنا بود بعد از سال ها دوري از وطن به ايران بازگردند، نه تنها از شکل گيري کميته استقبال ممانعت نکردند، بلکه توصيه ها و هماهنگي هايي را هم با آن کميته داشتند. امامي که راضي نبود سرِ درسش کسي به احترام ايشان بلند شود و صلوات بفرستد، از برنامه ريزي براي استقبال ميليوني در تهران ممانعت نکردند. چون اين استقبال، استقبال از شخص نبود؛ استقبال از شخصيت و جايگاه مقدّس ولايت بود. بعد از انقلاب هم همين روش ادامه داشت. حضرت امام(ره) به ابراز ارادت مردم ميدان مي داد. چون اين ابراز ارادت به شخص ايشان نبود. اگر آن روز هم مردم شهر «انبار» به اميرالمؤمنين مي گفتند که «آقاجان چون شما ولي الله هستيد، جان پيامبر و وصي او هستيد، ما به خاطر خدا به شما احترام مي گذاريم» يقيناً اميرالمؤمنين برخورد ديگري مي کردند.
خصوصيت دوم: مدح به صفاتي باشد که در فرد موجود است
امام علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «اياک ان تثني علي احد بما ليس فيه، فانّ فعله يصدق عن وصفه و يکذّبک» بر حذر باش از اينکه کسي را با صفاتي که در او نيست مدح نمايي، زيرا فعل او وصف واقعي اش را نمايان مي کند و کاذب بودن تو آشکار مي شود.[9]
در انديشه و نظام سياسي اسلام و روابط متقابل ميان مردم و رهبري با دو نوع القاب و عناوين روبرو مي باشيم: نوع اول عناوين و القابي هستند که مورد تأييد و مأخوذ از آموزه هاي ديني است و در سيره بزرگان دين نيز متداول بوده و نوع دوم، عناويني است که به خاطر تأثيرات و پيامدهاي منفي آن بر فرد و اجتماع، به شدت از کاربرد آن نهي شده است. الفاظي از قبيل «آيت الله العظمي» براي مراجع تقليد استعمال مي شود و هيچ صبغه مدح ناشايست ندارد؛ بلکه نوعي احترام معنوي است و همچنين عنوان «ولي امر مسلمين جهان»، داراي پشتوانه ديني و برگرفته از احاديث ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ و امام زمان(عج) است. توضيح آنکه ولايت بر اموال و اعراض و نفوس مردم از شؤون ربوبيت الهي است و تنها با نصب و اذن خداي متعال، مشروعيت مي يابد و چنان که معتقديم اين قدرت قانوني به پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ يکي بعد از ديگري داده شده است. در زمان غيبت بر اساس ادله عقلي متعدد و روايات زيادي که از امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ وارد شده فقيه جامع الشرايط عهده دار منصب ولايت و رهبري جامعه اسلامي مي باشد و از طرف امام زمان(عج) به صورت عام منصوب مي باشند. بنابراين نصب ولي امر مسلمين جهان، يکي از القاب واقعي براي مجتهد جامع الشرايطي است که در زمان غيبت امام معصوم ـ عليه السلام ـ براي رهبري و اداره امور سياسي، اقتصادي، اجتماعي و... جامعه، از سوي امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ منصوب گرديده است و بر اين مطلب دلايل عقلي و نقلي متعددي دلالت دارد. پس چنين نيست که لقب ولايت و جانشيني از امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ را خود ولي فقيه براي خود برگزيده باشد. بلکه از طرف امامان معصوم داراي چنين مسؤوليتي مي باشد.
خصوصيت سوم: مدح از حاکم باعث خود بزرگ بيني حاکم و ايجاد حجاب بين او و مردم نشود
اميرالمومنين در صحراي صفّين روابط سالم و متقابل رهبر و مردم را بيان مي کنند و مي فرمايند: «خوش ندارم، در خاطر شما بگذرد که من ستايش را دوست دارم، و خواهان شنيدن آن مي باشم. سپاس خدا را که چنين نبودم و اگر ستايش را دوست مي داشتم، آن را رها مي کردم به خاطر فروتني در پيشگاه خداي سبحان، و بزرگي و بزرگواري که تنها خدا سزاوار آن است. گاهي مردم، ستودن افرادي را براي کار و تلاش روا مي دانند. اما من از شما مي خواهم که مرا با سخنان زيباي خود مستاييد، تا از عهده وظايفي که نسبت به خدا و شما دارم بر آيم، و حقوقي که مانده است بپردازم، و واجباتي که بر عهده من است و بايد انجام گيرد اداء کنم، پس با من چنانکه با پادشاهان سرکش سخن مي گويند، حرف نزنيد، و چنانکه از آدم هاي خشمگين کناره مي گيرند دوري نجوييد، و با ظاهر سازي با من رفتار نکنيد، و گمان مبريد اگر حقّي به من پيشنهاد دهيد بر من گران آيد، يا در پي بزرگ نشان دادن خويشم، زيرا کسي که شنيدن حق، يا عرضه شدن عدالت بر او مشکل باشد، عمل کردن به آن، براي او دشوارتر خواهد بود. پس، از گفتن حق، يا مشورت در عدالت خودداري نکنيد».[10]
آنچه از اين سخن مولي برمي آيد اينکه: اولا حاکم نبايد دنبال ستايش مردم باشد، چرا که در غير اين صورت شايد مدح مردم در عمل به باطل باشد و در نتيجه حاکم بايد عمل به باطل نمايد. مرتضي بي غم شاعري است که در محفل شب شعرشهريور ماه سال 87 در حضور رهبر عزيزمان اصرار دارد شعري را بخواند که مجريان موافقت نکرده بودند. خواند اما... «اي حور بهشتي بر تو چاکر. وي روح تغزل تو را مسخر...» با شور و هيجان خاصي هم خواند اما... مقام معظم رهبري لب به سخن گشودند که: «علت مخالفت معلوم شد! زبان قوي و خوبي است، حيف است اين زبان و طبع روان را صرف اينطور چيزها کنيد، نکنيد! من خواهش مي کنم نپردازيد! خيلي مقولات ديگري هست که زبان فاخر قصيده مي تواند از عهده اش برآيد...» مشکل شعر مي دانيد چه بود؟ در مدح رهبر سروده شده بود؛ همين![11]
البته بيان اين نکته لازم است که همين اهل بيت گرامي، با اينکه از مدح خود خرسند نبودند ولي در بعضي اوقات براي بيداري مردم مجبور مي شدند اين تلخي را تحمل کرده و زبان به ستايش خود و خط ولايت بزنند.
ثانيا اميرالمومنين از ياران خود مي خواهد او را مانند حاکمان جور نپندارند و با او با چاپلوسي سخن نگويند و نپندارند اگر به او کلام حقي را بگويند او خشمگين مي شود. پس اگر شکل مدحِ حاکم باعث مي شود مردم، حاکم مسلمين را مانند سلاطين جور بدانند و در نتيجه حجابي بين مردم و او ايجاد شود که مردم از گفتن حرف حق به او بترسند، بايستي از اينگونه احترام ها صرف نظر کرد.
خصوصيت چهارم: مدح باعث تحقير شخص نشود
اميرالمومنين مي فرمايند: «وَ لَا تَمْتَدِحُوا بِنَا عِنْدَ عَدُوِّنَا مُعْلِنِينَ بِإِظْهَارِ حُبِّنَا فَتُذَلِّلُوا أَنْفُسَکمْ عِنْدَ سُلْطَانِکم؛ ما را علني مدح ننماييد که اين باعث آشکار شدن محبّت شما نسبت به ما مي شود و نزد سلطان خوار (و گرفتار) مي شويد».[12]
آنچه در اين روايت نهي شده است مدح علني است نه خود مدح، آن هم در زمان سلطان جائر که مدح علني موجب تحقير و ذلت فرد مي شود. امام از مدح خودشان نهي نفرمودند بلکه ازعلني بودن آن در زماني که موجبات خطر فراهم است نهي فرمودند، زيرا باعث تحقير فرد مي شود. آنچه مهم است اينکه فرد براي مدح ديگري خود را تحقير نکند. گاهي بعضي از افراد به نحوي ديگري را مدح مي کنند که در ضمن خود را تحقير کرده اند. اين شکل از مدح پسنديده نيست. پس اگر در مواردي مدح از حاکم باعث تحقير نشود بلکه بعکس باعث عزت فرد و جامعه شود مدح ممنوع نيست بلکه رجحان دارد.
مدح رهبر مقتدر نظام اسلامي باعث عزت نظام و جامعه اسلامي مي شود، دشمن را منکوب، نااميد و سرخورده مي کند، قلب دوستداران انقلاب را شاد مي کند، اتّحاد و همدلي را در ميان علماء و مردم حاکم مي کند و آينده انقلاب تضمين مي شود. آيا با اين همه برکات و با رعايت حدود مدح، ضرورت اين امر هويدا نيست؟ يا اين گونه مدح زشت و مردود است!؟.
[1]. الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ج1، ص87، مربوط به جنگ احد.
[2]. همان، ج1، ص117.
[3]. الإحتجاج على أهل اللجاج، ج1، ص280.
[4]. تحف العقول عن آل الرسول، ص374.
[5]. الخصال، ج1، ص193.
[6]. تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، ص47.
[7]. تحف العقول عن آل الرسول، ص46.
[8]. أمالي الصدوق، ص426.
[9]. غررالحکم، ح2714.
[10]. نهج البلاغه، ص334.
[12]. بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج68، ص174.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 27 امرداد 01
- بازدید
- ۷۳
چرا برخي افراد (مثل نمايندگان مجلس خبرگان و شوراي اسلامي) به تمجيد از رهبري مي پردازند؟
- نشان کردن
پرسش
چرا برخي افراد (مثل نمايندگان مجلس خبرگان و شوراي اسلامي) به تمجيد از رهبري مي پردازند؟
پاسخ
آنچه از دقت در اين سوال بنظر مي رسد اينکه، گويا سوال کننده با ديدن نمونه هايي از روايات مذمت مدح، گمان کرده اصل مدح افراد در شريعت ممنوع شده است و به خبرگان رهبري ايراد مي کند که چرا به تمجيد از رهبري پرداخته اند؟ چرا در بيانيه ها و نطق هاي پيش از دستور، برخي افراد مورد ستايش قرار مي گيرند؟
براي پاسخ گويي بايد در مرحله اول پيرامون اين مطلب بحث کنيم که آيا در شرع، مدح بصورت کلي مورد نهي واقع شده است؟ آيا مدحِ مجاز و يا حتي پسنديده نداريم؟. در مرحله دوم بايد ديد در صورت وجود مدح مجاز يا پسنديده، در چه مواردي و بنا بر چه حکمتي از مدح و ستايش افراد منع شده است؟ و در مرحله پاياني به اين مطلب خواهيم پرداخت که مدح ما از افراد بايد در چه چارچوبي باشد؟ حدودي که در شريعت براي مدح کردن افراد مورد نظر مي باشد چيست؟
مرحله اول: آيا در شرع مدح بصورت کلي مورد نهي واقع شده است؟ آيا مدحِ مجاز و يا حتي پسنديده نداريم؟
در کتب تاريخي و روايي موارد بسيار زيادي ذکر شده است که در آنها خداوند متعال و اهل بيت عصمت و طهارت به مدح پرداخته اند و حال آنکه اگر مطلق مدح کردن ممنوع باشد اين موارد از ايشان صادر نمي شد. اين بهترين دليل براي عدم ممنوعيت مطلق مدح مي باشد. البته در بعضي موارد از مدح نهي شده است که در مرحله دوم به آن خواهيم پرداخت.
جهت رعايت اختصار به برخي نمونه ها اشاره مي کنيم. اميرالمومنين در ضمن بيان جريان جنگ احد مي فرمايند: «فَقَالَ لِيَ النَّبِيُّ أَمَا تَسْمَعُ يَا عَلِيُّ مَدِيحَک فِي السَّمَاءِ إِنَّ مَلَکاً يُقَالُ لَهُ رِضْوَانُ يُنَادِي لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَي إِلَّا عَلِيٌّ فَبَکيْتُ سُرُوراً وَ حَمِدْتُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَي نِعْمَتِه؛ پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به من فرمود: يا علي آيا مدح و ثناي خود را در آسمان نمي شنوي که فرشته اي به نام رضوان فرياد مي زند: «لا سيف الا ذو الفقار و لا فتي الا علي»؟ پس من از خوشحالي گريستم و خداي سبحان را بر اين نعمت سپاسگزاري کردم».[1]
در اين روايت يکي از فرشتگان به عنوان مداح امام علي ـ عليه السلام ـ معرفي شده است. پيامبر مکرم اسلام نيز در مدح اميرالمومنين مي فرمايند: «يَا عَلِيُّ لَوْ لَا أَنَّنِي أُشْفِقُ أَنْ تَقُولَ فِيک طَوَائِفُ مَا قَالَتِ النَّصَارَي فِي عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ لَقُلْتُ فِيک الْيَوْمَ مَقَالًا لَا تَمُرُّ بِمَلَإٍ مِنْهُمْ إِلَّا أَخَذُوا التُّرَابَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَيْک؛ اي علي اگر من نمي ترسيدم از اينکه گروه هايي از مسلمانان در باره تو بگويند آنچه را نصاري (و مسيحيان) در باره عيسي بن مريم گفتند (که او را خدا و يا پسر خدا خواندند) امروز سخني درباره ات مي گفتم که به هيچ گروهي از مردم نگذري جز آنکه خاک زير پايت را (براي تبرک) بردارند».[2] همچنين در جريان واقعه غدير به تبيين جايگاه اميرالمومنين پرداخته و فضايل بي شمار ايشان را بيان مي فرمايند.
مدح از خود نيز در سيره اهل بيت و انبياء ديده مي شود. امام مجتبي ـ عليه السلام ـ در مجلس معاويه و مروان در جواب اين افراد که شروع به باليدن و مباهات خود بر بني هاشم نموده و مشغول ذکر معايب ايشان شده بودند، به مدح از خود پرداخته و فرمودند: ما از بهترين شعبه از شعبات عرب هستيم، پدران ما گرامي ترين مردم عرب بودند، و فخر و خوش نسبي از آن ماست، و بخشندگي و سخاوت در حسب براي ما است، اصل اسلام و علم نبوّت و اکرام و احترام ايزد منّان در سلسله آباء و اجداد عظام ما است، در هنگامي که فخر سر برافراشت ما را بر بالاي سر داشت، و... .[3]
امام صادق ـ عليه السلام ـ در جواب سفيان که پرسيد آيا آدمي مي تواند از خود تعريف کند؟! فرمودند: آري؛ به هنگام ضرورت، آيا سخن يوسف ـ عليه السلام ـ را نشنيدي (که خطاب به پادشاه مصر گفت): «اجْعَلْنِي عَلي خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ» مرا بر خزانه هاي اين سرزمين برگمار که بدان نگاهبان و کاملا دانايم (يوسف / 55)، و نيز سخن (هود) آن بنده نيکوکار را (که گفت): «أَنَا لَکمْ ناصِحٌ أَمِينٌ» «من براي شما نيکخواه و امين هستم (اعراف /68)».[4]
تنها اهل بيت مورد مدح قرار نگرفته اند بلکه در بسياري از موارد يکي از اصحاب معصومين مورد مدح قرار گرفته است. به عنوان مثال در سيره ابن هشام آمده، چون در دل شب سعد بن معاذ جان داد جبرئيل بر پيغمبر نازل شد و عرض کرد اي محمد مرده کيست که درهاي آسمان بر او باز شده و عرش بلرزه درآمده است؟ رسول خدا دامن کشان بالاي سر سعد دويد، ديد جان داده است.[5]
علاوه بر اين مداحي ها، در بعضي موارد تشويق به مدح به عنوان مصداقي براي احترام نيز صورت گرفته است. اميرالمومنين در مورد علما مي فرمايند: مَنْ وَقَّرَ عَالِماً فَقَدْ وَقَّرَ رَبَّه. کسي که عالمي را احترام کند، خدا را احترام کرده است.[6] بکارگيري عناوين محترمانه و در چارچوب دين براي علماء، توجه به مطالبات ايشان و... از مصاديق احترام به عالم است.
خلاصه، در شريعت مدح بصورت کلي مورد نهي نبوده بلکه در بسياري از موارد مدح صورت گرفته يا به آن با رعايت نکات لازم توصيه شده است. پس اين تفکرکه مدح به صورت کلي ممنوع است مورد مناقشه مي باشد و مدح افراد بصورت کلي و در غير موارد مورد نهي نه تنها منعي ندارد بلکه در بعضي موارد ترجيح نيز دارد.
مرحله دوم: در چه مواردي و بنا بر چه حکمتي از مدح و ستايش افراد منع شده است؟
در روايات مواردي از مدح مورد نهي واقع شده است ولي آنچه با بحث ما مرتبط مي باشد نهي از مدح فاجر و سلطان جائر است. حضرت رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايند: إِذَا مُدِحَ الْفَاجِرُ اهْتَزَّ الْعَرْشُ وَ غَضِبَ الرَّب.[7] هنگامي که فاجري مورد مدح و ستايش قرار گيرد، عرش به لرزه در مي آيد و پروردگار خشم مي گيرد. در روايت ديگري اميرالمومنين به نقل از رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايند: مَنْ مَدَحَ سُلْطَاناً جَائِراً وَ تَخَفَّفَ وَ تَضَعْضَعَ لَهُ طَمَعاً فِيهِ کانَ قَرِينَهُ إِلَي النَّار.[8] هر کس سلطان و حاکم ستمگري را مدح و ثنا گويد و به طمع پاداش در برابر او کوچکي و خاکساري نمايد در آتش دوزخ همراه و همنشين او خواهد بود.
شايد بتوان حکمت آن را در مبارزه با فعاليت تبليغي دستگاه بني اميه دانست. معاويه براي آنکه به اهداف شوم خود برسد مي بايست مردم را از پيروي اهل بيت منصرف گرداند. از طرفي مردم مطيع فردي مي شوند که آن را صاحب فضيلت بدانند، از اين رو سعي دارد با ايجاد فضايي تبليغاتي، خلفا و خود را در نظر مردم بزرگ و صاحب فضايلِ بيشمارجلوه دهد و جلوي بيان فضايل اميرالمومنين را بگيرد.
در همين زمان امام مجتبي ـ عليه السلام ـ روي بحث ولايت تکيه مي کنند و سيدالشهداء در خطبه منا با جمعي از خواص زمان خود و مدت کمي قبل از مرگ معاويه، تمام فضايل اهل بيت را يادآوري کرده و از ايشان مي خواهد براي اطرافيان خود يادآوري نمايند. آيا ايشان دنبال خود ستايي بوده اند يا مي خواسته اند اين خط زنده بماند؟ مردم بايد متوجه شوند که بايستي دنبال چه کسي بروند. مردمي که در دام تبليغات مسموم بني اميه قرار گرفته اند فقط با نشان دادن راه اصلي ولايت شايد بيدار شوند. و چقدر ستودن خود براي کساني که دنبال اين مسايل نيستند سخت است و تنها از عهده کساني برمي آيد که مانند اهل بيت فقط دنبال انجام وظيفه هستند.
در زمان ما هم دشمنان نظام اسلامي براي رسيدن به هدف خود مي بايست مردم را از پيروي ولي فقيه منصرف گردانند، لذا شبهاتي پيرامون اصل يا مصداق ولي فقيه ايراد مي کنند تا شايد به اين هدف خود برسند. حال در اين زمان مدافعان حق چه بايد بکنند؟ بايد شبهات را پاسخ گويند و با بيان خصوصيات و فضايل شخص ولي فقيه، مردم را مطمئن از راه و رهبر خود کنند تا مستحکم و استوار در مسير حق گام بردارند و دشمن را مايوس کنند. با اين ديد بيان فضايل حقيقي ولي فقيه زمان، نه بيان فضايل يک شخص که مقابله با يک تفکر و ثبات يک جايگاه عظيم است.
مرحله سوم: شکل و نحوه مدح بايستي واجد چه شرايط و خصوصياتي باشد؟
در روايات شکل خاصي از مدح مورد نهي مي باشد. لذا ابتدا روايات را ذکر مي نماييم و در ضمن آن به خصوصيات مدحِ مورد تاييد شريعت خواهيم پرداخت.
خصوصيت اول: احترام و مدح بايستي با نيت خدايي باشد
در حکمت 37 نهج البلاغه آمده است که در مسيري که حضرت به سمت شام مي پيمودند، گروهي از مردم شهر «انبار» حضرت را ديدند و شروع کردند پياده به دنبال امام و در مقابل ايشان دويدن. چيزي شبيه مراسم استقبال يا بدرقه انجام دادند. ابتدا حضرت اعتراض نکردند، بلکه از علت کارشان سوال کردند و فرمودند: «مَا هَذَا الَّذِي صَنَعْتُمُوهُ؟» اين چه کاري است که انجام مي دهيد؟ حضرت مي دانستند آنها چه کار مي کنند، معلوم بود که به استقبال آمده اند. اما منظور حضرت از اين سؤال اين بود که فلسفه اين کار شما چيست؟ آن ها در جواب گفتند: «خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا» اين عادت ماست، هرکسي رئيس شود ما اين کار را برايش مي کنيم. بعد از اين که فلسفه اين کار خود را بيان کردند، حضرت آن ها را از اين کار نهي کردند و فرمودند که اين کار نفعي براي امراي شما ندارد. شما هم در دنيا با آن خود را به زحمت مي افکنيد، و در آخرت دچار رنج و زحمت مي گرديد.
اينکه مردم طبق عادت جاهلي براي حاکم جايگاهي در نظر بگيرند که باعث حجاب بين امام و مردم شود پسنديده نيست، لذا امام از استقبال به اين نيت که حاکم است و بايد از او استقبال کنيم منع فرمودند ولي اگر همين مردم در جواب حضرت مي گفتند: «ما شنيديم رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرموده است: علي جانم اگر نمي ترسيدم که مردم در مورد تو چيزي را بگويند که در مورد عيسي بن مريم گفتند، در مورد تو سخني مي گفتم که از هرجا رد شوي مردم خاک کف پاي تو را به عنوان تبرّک بردارند و ما به اين دليل که تو وصي رسول ربّ العالمين هستي دورت را گرفته ايم» حضرت مانع آنها نمي شدند. همان طور که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در زمان هجرت مانع استقبال مردم مدينه نشدند و همچنين حضرت رضا ـ عليه السلام ـ در ارتباط با استقبال کنندگان نيشابور هيچ نهي نکردند و بلکه حديثي نيز به آنها هديه کردند. در حالي که هر دوي اين استقبال ها بسيار پرشورتر و پرجمعيت تر از آن استقبال مردم شهر انبار بود. بنابراين نيت و انگيزه مدح و احترام خيلي اهميت دارد و تعيين کننده است. اگر به نيت شاه پرستي باشد، بايد ترک شود ولي اگر خدايي باشد، اشکالي ندارد.
حضرت امام(ره) در نجف يا قم، وقتي سرِ درس مي رفتند، شاگردانشان را از اين که هنگام ورودشان صلوات بفرستند نهي مي کردند. راضي نبودند شاگردهايشان حتي احترامي در اين حد برايشان قائل باشند. مي گفتند صلوات را جاي ديگري بفرستيد. همين امام وقتي بنا بود بعد از سال ها دوري از وطن به ايران بازگردند، نه تنها از شکل گيري کميته استقبال ممانعت نکردند، بلکه توصيه ها و هماهنگي هايي را هم با آن کميته داشتند. امامي که راضي نبود سرِ درسش کسي به احترام ايشان بلند شود و صلوات بفرستد، از برنامه ريزي براي استقبال ميليوني در تهران ممانعت نکردند. چون اين استقبال، استقبال از شخص نبود؛ استقبال از شخصيت و جايگاه مقدّس ولايت بود. بعد از انقلاب هم همين روش ادامه داشت. حضرت امام(ره) به ابراز ارادت مردم ميدان مي داد. چون اين ابراز ارادت به شخص ايشان نبود. اگر آن روز هم مردم شهر «انبار» به اميرالمؤمنين مي گفتند که «آقاجان چون شما ولي الله هستيد، جان پيامبر و وصي او هستيد، ما به خاطر خدا به شما احترام مي گذاريم» يقيناً اميرالمؤمنين برخورد ديگري مي کردند.
خصوصيت دوم: مدح به صفاتي باشد که در فرد موجود است
امام علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «اياک ان تثني علي احد بما ليس فيه، فانّ فعله يصدق عن وصفه و يکذّبک» بر حذر باش از اينکه کسي را با صفاتي که در او نيست مدح نمايي، زيرا فعل او وصف واقعي اش را نمايان مي کند و کاذب بودن تو آشکار مي شود.[9]
در انديشه و نظام سياسي اسلام و روابط متقابل ميان مردم و رهبري با دو نوع القاب و عناوين روبرو مي باشيم: نوع اول عناوين و القابي هستند که مورد تأييد و مأخوذ از آموزه هاي ديني است و در سيره بزرگان دين نيز متداول بوده و نوع دوم، عناويني است که به خاطر تأثيرات و پيامدهاي منفي آن بر فرد و اجتماع، به شدت از کاربرد آن نهي شده است. الفاظي از قبيل «آيت الله العظمي» براي مراجع تقليد استعمال مي شود و هيچ صبغه مدح ناشايست ندارد؛ بلکه نوعي احترام معنوي است و همچنين عنوان «ولي امر مسلمين جهان»، داراي پشتوانه ديني و برگرفته از احاديث ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ و امام زمان(عج) است. توضيح آنکه ولايت بر اموال و اعراض و نفوس مردم از شؤون ربوبيت الهي است و تنها با نصب و اذن خداي متعال، مشروعيت مي يابد و چنان که معتقديم اين قدرت قانوني به پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ يکي بعد از ديگري داده شده است. در زمان غيبت بر اساس ادله عقلي متعدد و روايات زيادي که از امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ وارد شده فقيه جامع الشرايط عهده دار منصب ولايت و رهبري جامعه اسلامي مي باشد و از طرف امام زمان(عج) به صورت عام منصوب مي باشند. بنابراين نصب ولي امر مسلمين جهان، يکي از القاب واقعي براي مجتهد جامع الشرايطي است که در زمان غيبت امام معصوم ـ عليه السلام ـ براي رهبري و اداره امور سياسي، اقتصادي، اجتماعي و... جامعه، از سوي امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ منصوب گرديده است و بر اين مطلب دلايل عقلي و نقلي متعددي دلالت دارد. پس چنين نيست که لقب ولايت و جانشيني از امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ را خود ولي فقيه براي خود برگزيده باشد. بلکه از طرف امامان معصوم داراي چنين مسؤوليتي مي باشد.
خصوصيت سوم: مدح از حاکم باعث خود بزرگ بيني حاکم و ايجاد حجاب بين او و مردم نشود
اميرالمومنين در صحراي صفّين روابط سالم و متقابل رهبر و مردم را بيان مي کنند و مي فرمايند: «خوش ندارم، در خاطر شما بگذرد که من ستايش را دوست دارم، و خواهان شنيدن آن مي باشم. سپاس خدا را که چنين نبودم و اگر ستايش را دوست مي داشتم، آن را رها مي کردم به خاطر فروتني در پيشگاه خداي سبحان، و بزرگي و بزرگواري که تنها خدا سزاوار آن است. گاهي مردم، ستودن افرادي را براي کار و تلاش روا مي دانند. اما من از شما مي خواهم که مرا با سخنان زيباي خود مستاييد، تا از عهده وظايفي که نسبت به خدا و شما دارم بر آيم، و حقوقي که مانده است بپردازم، و واجباتي که بر عهده من است و بايد انجام گيرد اداء کنم، پس با من چنانکه با پادشاهان سرکش سخن مي گويند، حرف نزنيد، و چنانکه از آدم هاي خشمگين کناره مي گيرند دوري نجوييد، و با ظاهر سازي با من رفتار نکنيد، و گمان مبريد اگر حقّي به من پيشنهاد دهيد بر من گران آيد، يا در پي بزرگ نشان دادن خويشم، زيرا کسي که شنيدن حق، يا عرضه شدن عدالت بر او مشکل باشد، عمل کردن به آن، براي او دشوارتر خواهد بود. پس، از گفتن حق، يا مشورت در عدالت خودداري نکنيد».[10]
آنچه از اين سخن مولي برمي آيد اينکه: اولا حاکم نبايد دنبال ستايش مردم باشد، چرا که در غير اين صورت شايد مدح مردم در عمل به باطل باشد و در نتيجه حاکم بايد عمل به باطل نمايد. مرتضي بي غم شاعري است که در محفل شب شعرشهريور ماه سال 87 در حضور رهبر عزيزمان اصرار دارد شعري را بخواند که مجريان موافقت نکرده بودند. خواند اما... «اي حور بهشتي بر تو چاکر. وي روح تغزل تو را مسخر...» با شور و هيجان خاصي هم خواند اما... مقام معظم رهبري لب به سخن گشودند که: «علت مخالفت معلوم شد! زبان قوي و خوبي است، حيف است اين زبان و طبع روان را صرف اينطور چيزها کنيد، نکنيد! من خواهش مي کنم نپردازيد! خيلي مقولات ديگري هست که زبان فاخر قصيده مي تواند از عهده اش برآيد...» مشکل شعر مي دانيد چه بود؟ در مدح رهبر سروده شده بود؛ همين![11]
البته بيان اين نکته لازم است که همين اهل بيت گرامي، با اينکه از مدح خود خرسند نبودند ولي در بعضي اوقات براي بيداري مردم مجبور مي شدند اين تلخي را تحمل کرده و زبان به ستايش خود و خط ولايت بزنند.
ثانيا اميرالمومنين از ياران خود مي خواهد او را مانند حاکمان جور نپندارند و با او با چاپلوسي سخن نگويند و نپندارند اگر به او کلام حقي را بگويند او خشمگين مي شود. پس اگر شکل مدحِ حاکم باعث مي شود مردم، حاکم مسلمين را مانند سلاطين جور بدانند و در نتيجه حجابي بين مردم و او ايجاد شود که مردم از گفتن حرف حق به او بترسند، بايستي از اينگونه احترام ها صرف نظر کرد.
خصوصيت چهارم: مدح باعث تحقير شخص نشود
اميرالمومنين مي فرمايند: «وَ لَا تَمْتَدِحُوا بِنَا عِنْدَ عَدُوِّنَا مُعْلِنِينَ بِإِظْهَارِ حُبِّنَا فَتُذَلِّلُوا أَنْفُسَکمْ عِنْدَ سُلْطَانِکم؛ ما را علني مدح ننماييد که اين باعث آشکار شدن محبّت شما نسبت به ما مي شود و نزد سلطان خوار (و گرفتار) مي شويد».[12]
آنچه در اين روايت نهي شده است مدح علني است نه خود مدح، آن هم در زمان سلطان جائر که مدح علني موجب تحقير و ذلت فرد مي شود. امام از مدح خودشان نهي نفرمودند بلکه ازعلني بودن آن در زماني که موجبات خطر فراهم است نهي فرمودند، زيرا باعث تحقير فرد مي شود. آنچه مهم است اينکه فرد براي مدح ديگري خود را تحقير نکند. گاهي بعضي از افراد به نحوي ديگري را مدح مي کنند که در ضمن خود را تحقير کرده اند. اين شکل از مدح پسنديده نيست. پس اگر در مواردي مدح از حاکم باعث تحقير نشود بلکه بعکس باعث عزت فرد و جامعه شود مدح ممنوع نيست بلکه رجحان دارد.
مدح رهبر مقتدر نظام اسلامي باعث عزت نظام و جامعه اسلامي مي شود، دشمن را منکوب، نااميد و سرخورده مي کند، قلب دوستداران انقلاب را شاد مي کند، اتّحاد و همدلي را در ميان علماء و مردم حاکم مي کند و آينده انقلاب تضمين مي شود. آيا با اين همه برکات و با رعايت حدود مدح، ضرورت اين امر هويدا نيست؟ يا اين گونه مدح زشت و مردود است!؟.
[1]. الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ج1، ص87، مربوط به جنگ احد.
[2]. همان، ج1، ص117.
[3]. الإحتجاج على أهل اللجاج، ج1، ص280.
[4]. تحف العقول عن آل الرسول، ص374.
[5]. الخصال، ج1، ص193.
[6]. تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، ص47.
[7]. تحف العقول عن آل الرسول، ص46.
[8]. أمالي الصدوق، ص426.
[9]. غررالحکم، ح2714.
[10]. نهج البلاغه، ص334.
[12]. بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج68، ص174.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 27 امرداد 01
- بازدید
- ۷۳
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.